49 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
पुनर्भरतवंशस्य हेतुं संतानवृद्धये
वक्ष्यामि नियतं मातस्तन्मे निगदतः शृणु
bhīṣma uvāca
punarbharatavaṃśasya hetuṃ saṃtānavṛddhaye
vakṣyāmi niyataṃ mātastanme nigadataḥ śṛṇu
- 2
ब्राह्मणो गुणवान्कश्चिद्धनेनोपनिमन्त्र्यताम्
विचित्रवीर्यक्षेत्रेषु यः समुत्पादयेत्प्रजाः
brāhmaṇo guṇavānkaściddhanenopanimantryatām
vicitravīryakṣetreṣu yaḥ samutpādayetprajāḥ
- 3
वैशंपायन उवाच
ततः सत्यवती भीष्मं वाचा संसज्जमानया
विहसन्तीव सव्रीडम् इदं वचनम् अब्रवीत्
सत्यवती
भीष्मः
सत्यवती
भीष्मः
वैशंपायनः
भीष्मस्य तु वचः श्रुत्वा धर्म्यं हेत्वर्थसंहितम्
माता सत्यवती भीष्मं पुनर् एवाभ्यभाषत
औचथ्यम् अधिकृत्येदम् अङ्गं च यद् उदाहृतम्
पौराणी श्रुतिर् इत्येषा प्राप्तकालम् इदं कुरु
त्वं हि पुत्र कुलस्यास्य ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च भारत
यथा च ते पितुर्वाक्यं मम कार्यं तवानघ
मम पुत्रस्तव भ्राता यवीयान्सुप्रियश्च ते
बाल एव गतः स्वर्गं भारतो भरतर्षभ
इमे महिष्यौ तस्येह काशिराजसुते उभे
रूपयौवनसम्पन्ने पुत्रकामे च भारत
धर्मम् एतत्परं ज्ञात्वा संतानाय कुलस्य च
आभ्यां मम नियोगात्तु धर्मं चरितुम् अर्हसि
असंशयं परो धर्मस्त्वया मातः प्रकीर्तितः
त्वम् अप्येतां प्रतिज्ञां तु वेत्थ या परमा मयि
जानीषे यत्तदा वृत्तं शुल्कहेतोस्त्वदन्तरे
तत्सत्यवति सत्यं वै पुनर् एव ब्रवीमि ते
तन्न जात्वन्यथा कार्यं लोकानाम् अपि संक्षये
परित्यजेयं त्रैलोक्यं राज्यं देवेषु वा पुनः
यद्वाभ्यधिकम् एताभ्यां न तु सत्यं परित्यजे
त्यजेच्च पृथिवी गन्धम् आपश्च रसम् उत्तमम्
ज्योतिश्च परमं रूपं वायुः स्पर्शगुणं त्यजेत्
त्यजेच्च घोषम् आकाशः सोमः शीतत्वम् उत्सृजेत्
प्रभां समुत्सृजेद् अर्को धूमकेतुर् अथोष्णताम्
वृत्रहा विक्रमं जह्याद्धर्मं जह्याच्च धर्मराट्
अमरत्वस्य वा हेतोस्त्रैलोक्यसदनस्य वा
उत्सृजेयम् अहं प्राणान्न तु सत्यं कथंचन
जानामि त्वयि धर्मज्ञ सत्यं सत्यवतां वर
इच्छंस्त्वम् इह लोकांस्त्रीन्सृजेर् अन्यान् अरिंदम
यथा तु वः कुलं चैव धर्मश्च न पराभवेत्
सुहृदश्च सुहृष्टाः स्युस्तथा त्वं कर्तुम् अर्हसि
त्वम् एव कुलवृद्धासि गौरवं तु परं त्वयि
सोपायं कुलसंताने वक्तुम् अर्हसि नः परम्
स्त्रियो हि परमं गुह्यं धारयन्ति कुले कुले
पुरुषांश्चापि मायाभिर्बह्वीभिर् उपगृह्णते
सा सत्यवति संपश्य धर्मं सत्यपरायणे
यथा न जह्यां सत्यं च न सीदेच्च कुलं हि नः
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ satyavatī bhīṣmaṃ vācā saṃsajjamānayā
vihasantīva savrīḍam idaṃ vacanam abravīt
satyavatī
bhīṣmaḥ
satyavatī
bhīṣmaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
bhīṣmasya tu vacaḥ śrutvā dharmyaṃ hetvarthasaṃhitam
mātā satyavatī bhīṣmaṃ punar evābhyabhāṣata
aucathyam adhikṛtyedam aṅgaṃ ca yad udāhṛtam
paurāṇī śrutir ityeṣā prāptakālam idaṃ kuru
tvaṃ hi putra kulasyāsya jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaśca bhārata
yathā ca te piturvākyaṃ mama kāryaṃ tavānagha
mama putrastava bhrātā yavīyānsupriyaśca te
bāla eva gataḥ svargaṃ bhārato bharatarṣabha
ime mahiṣyau tasyeha kāśirājasute ubhe
rūpayauvanasampanne putrakāme ca bhārata
dharmam etatparaṃ jñātvā saṃtānāya kulasya ca
ābhyāṃ mama niyogāttu dharmaṃ caritum arhasi
asaṃśayaṃ paro dharmastvayā mātaḥ prakīrtitaḥ
tvam apyetāṃ pratijñāṃ tu vettha yā paramā mayi
jānīṣe yattadā vṛttaṃ śulkahetostvadantare
tatsatyavati satyaṃ vai punar eva bravīmi te
tanna jātvanyathā kāryaṃ lokānām api saṃkṣaye
parityajeyaṃ trailokyaṃ rājyaṃ deveṣu vā punaḥ
yadvābhyadhikam etābhyāṃ na tu satyaṃ parityaje
tyajecca pṛthivī gandham āpaśca rasam uttamam
jyotiśca paramaṃ rūpaṃ vāyuḥ sparśaguṇaṃ tyajet
tyajecca ghoṣam ākāśaḥ somaḥ śītatvam utsṛjet
prabhāṃ samutsṛjed arko dhūmaketur athoṣṇatām
vṛtrahā vikramaṃ jahyāddharmaṃ jahyācca dharmarāṭ
amaratvasya vā hetostrailokyasadanasya vā
utsṛjeyam ahaṃ prāṇānna tu satyaṃ kathaṃcana
jānāmi tvayi dharmajña satyaṃ satyavatāṃ vara
icchaṃstvam iha lokāṃstrīnsṛjer anyān ariṃdama
yathā tu vaḥ kulaṃ caiva dharmaśca na parābhavet
suhṛdaśca suhṛṣṭāḥ syustathā tvaṃ kartum arhasi
tvam eva kulavṛddhāsi gauravaṃ tu paraṃ tvayi
sopāyaṃ kulasaṃtāne vaktum arhasi naḥ param
striyo hi paramaṃ guhyaṃ dhārayanti kule kule
puruṣāṃścāpi māyābhirbahvībhir upagṛhṇate
sā satyavati saṃpaśya dharmaṃ satyaparāyaṇe
yathā na jahyāṃ satyaṃ ca na sīdecca kulaṃ hi naḥ
- 4
सत्यम् एतन्महाबाहो यथा वदसि भारत
विश्वासात्ते प्रवक्ष्यामि संतानाय कुलस्य च
वैशंपायनः
एवम् उक्त्वा ततो भीष्मं तं माता प्रत्यभाषत
रोचते मे वचस्तुभ्यं ममापि वचनं शृणु
न ते शक्यम् अनाख्यातुम् आपद्धीयं तथाविधा
satyam etanmahābāho yathā vadasi bhārata
viśvāsātte pravakṣyāmi saṃtānāya kulasya ca
vaiśaṃpāyanaḥ
evam uktvā tato bhīṣmaṃ taṃ mātā pratyabhāṣata
rocate me vacastubhyaṃ mamāpi vacanaṃ śṛṇu
na te śakyam anākhyātum āpaddhīyaṃ tathāvidhā
- 5
त्वम् एव नः कुले धर्मस्त्वं सत्यं त्वं परा गतिः
यत्त्वं वक्ष्यसि तत्कार्यम् अस्माभिर् इति मे मतिः
यन्मे बाल्ये पुरा वृत्तं कुमार्यास्तच्छृणुष्व मे
तस्मान्निशम्य वाक्यं मे कुरुष्व यद् अनन्तरम्
शृणु भीष्म वचो मह्यं धर्मार्थसहितं हितम्
न च विस्रम्भकथितं भवान्सूचितुम् अर्हति
यस्तु राजा वसुर्नाम श्रुतस्ते भरतर्षभ
तस्य शुक्लाद् अहं मत्स्या धृता कुक्षौ पुरा किल
मातरं मे जलाद्धृत्वा दाशः परमधर्मवित्
मां तु स्वगृहम् आनीय दुहितृत्वे ह्यकल्पयत्
tvam eva naḥ kule dharmastvaṃ satyaṃ tvaṃ parā gatiḥ
yattvaṃ vakṣyasi tatkāryam asmābhir iti me matiḥ
yanme bālye purā vṛttaṃ kumāryāstacchṛṇuṣva me
tasmānniśamya vākyaṃ me kuruṣva yad anantaram
śṛṇu bhīṣma vaco mahyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam
na ca visrambhakathitaṃ bhavānsūcitum arhati
yastu rājā vasurnāma śrutaste bharatarṣabha
tasya śuklād ahaṃ matsyā dhṛtā kukṣau purā kila
mātaraṃ me jalāddhṛtvā dāśaḥ paramadharmavit
māṃ tu svagṛham ānīya duhitṛtve hyakalpayat
- 6
धर्मयुक्तस्य धर्मात्मन्पितुर् आसीत्तरी मम
सा कदाचिद् अहं तत्र गता प्रथमयौवने
अतारयं जनं तत्र पारगामिनम् अञ्जसा
dharmayuktasya dharmātmanpitur āsīttarī mama
sā kadācid ahaṃ tatra gatā prathamayauvane
atārayaṃ janaṃ tatra pāragāminam añjasā
- 7
अथ धर्मभृतां श्रेष्ठः परमर्षिः पराशरः
आजगाम तरीं धीमांस्तरिष्यन्यमुनां नदीम्
atha dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ paramarṣiḥ parāśaraḥ
ājagāma tarīṃ dhīmāṃstariṣyanyamunāṃ nadīm
- 8
स तार्यमाणो यमुनां माम् उपेत्याब्रवीत्तदा
सान्त्वपूर्वं मुनिश्रेष्ठः कामार्तो मधुरं बहु
उक्त्वा जन्मकुलं मह्यं नासि दाशसुतेति च
sa tāryamāṇo yamunāṃ mām upetyābravīttadā
sāntvapūrvaṃ muniśreṣṭhaḥ kāmārto madhuraṃ bahu
uktvā janmakulaṃ mahyaṃ nāsi dāśasuteti ca
- 9
तम् अहं शापभीता च पितुर्भीता च भारत
वरैर् असुलभैर् उक्ता न प्रत्याख्यातुम् उत्सहे
प्रेक्ष्य तांस्तु महाभागान्परे पारे ऋषीन्स्थितान्
यमुनातीरविन्यस्तान्प्रदीप्तान् इव पावकान्
पुरस्ताद् अरुणश्चैव तरुणः संप्रकाशते
येनैषा ताम्रवस्त्रेव द्यौः कृता प्रविजृम्भिता
उक्तमात्रो मया तत्र नीहारम् असृजत्प्रभुः
पराशरः सत्यधृतिर्द्वीपे च यमुनाम्भसि
tam ahaṃ śāpabhītā ca piturbhītā ca bhārata
varair asulabhair uktā na pratyākhyātum utsahe
prekṣya tāṃstu mahābhāgānpare pāre ṛṣīnsthitān
yamunātīravinyastānpradīptān iva pāvakān
purastād aruṇaścaiva taruṇaḥ saṃprakāśate
yenaiṣā tāmravastreva dyauḥ kṛtā pravijṛmbhitā
uktamātro mayā tatra nīhāram asṛjatprabhuḥ
parāśaraḥ satyadhṛtirdvīpe ca yamunāmbhasi
- 10
अभिभूय स मां बालां तेजसा वशम् आनयत्
तमसा लोकम् आवृत्य नौगताम् एव भारत
abhibhūya sa māṃ bālāṃ tejasā vaśam ānayat
tamasā lokam āvṛtya naugatām eva bhārata
- 11
मत्स्यगन्धो महान् आसीत्पुरा मम जुगुप्सितः
तम् अपास्य शुभं गन्धम् इमं प्रादात्स मे मुनिः
कन्यात्वं च ददौ प्रीतः पुनर्विद्वांस्तपोधनः
तस्य वीर्यम् अहं दृष्ट्वा तथा युक्तं महात्मनः
विस्मिता व्यथिता चैव प्रादाम् आत्मानम् एव च
वसिष्ठेन समानीता याज्ञवल्क्यादयो द्विजाः
कृत्वा विवाहं मे सर्वे प्रतिजग्मुर्यथागतम्
ततस्तदा महात्मा स कन्यायां मयि भारत
प्रहृष्टो ऽजनयत्पुत्रं द्वीप एव पराशरः
हिमं चैवासृजद्धीमान्द्वीपं च यमुनाम्भसि
ततः पिता वसुश्चैव पितरश्च तपोधनाः
matsyagandho mahān āsītpurā mama jugupsitaḥ
tam apāsya śubhaṃ gandham imaṃ prādātsa me muniḥ
kanyātvaṃ ca dadau prītaḥ punarvidvāṃstapodhanaḥ
tasya vīryam ahaṃ dṛṣṭvā tathā yuktaṃ mahātmanaḥ
vismitā vyathitā caiva prādām ātmānam eva ca
vasiṣṭhena samānītā yājñavalkyādayo dvijāḥ
kṛtvā vivāhaṃ me sarve pratijagmuryathāgatam
tatastadā mahātmā sa kanyāyāṃ mayi bhārata
prahṛṣṭo 'janayatputraṃ dvīpa eva parāśaraḥ
himaṃ caivāsṛjaddhīmāndvīpaṃ ca yamunāmbhasi
tataḥ pitā vasuścaiva pitaraśca tapodhanāḥ
- 12
ततो माम् आह स मुनिर्गर्भम् उत्सृज्य मामकम्
द्वीपे ऽस्या एव सरितः कन्यैव त्वं भविष्यसि
एवम् उक्त्वा गतः सो ऽथ ऋषिः परमधर्मवित्
ममापि प्रसवो जातस्तत्क्षणाद् एव भारत
tato mām āha sa munirgarbham utsṛjya māmakam
dvīpe 'syā eva saritaḥ kanyaiva tvaṃ bhaviṣyasi
evam uktvā gataḥ so 'tha ṛṣiḥ paramadharmavit
mamāpi prasavo jātastatkṣaṇād eva bhārata
- 13
पाराशर्यो महायोगी स बभूव महान् ऋषिः
कन्यापुत्रो मम पुरा द्वैपायन इति स्मृतः
pārāśaryo mahāyogī sa babhūva mahān ṛṣiḥ
kanyāputro mama purā dvaipāyana iti smṛtaḥ
- 14
यो व्यस्य वेदांश्चतुरस्तपसा भगवान् ऋषिः
लोके व्यासत्वम् आपेदे कार्ष्ण्यात्कृष्णत्वम् एव च
yo vyasya vedāṃścaturastapasā bhagavān ṛṣiḥ
loke vyāsatvam āpede kārṣṇyātkṛṣṇatvam eva ca
- 15
सत्यवादी शमपरस्तपस्वी दग्धकिल्बिषः
सद्योत्पन्नः स तु महान्सह पित्रा ततो गतः
स नियुक्तो मया व्यक्तं त्वया च अमितद्युते
भ्रातुः क्षेत्रेषु कल्याणम् अपत्यं जनयिष्यति
satyavādī śamaparastapasvī dagdhakilbiṣaḥ
sadyotpannaḥ sa tu mahānsaha pitrā tato gataḥ
sa niyukto mayā vyaktaṃ tvayā ca amitadyute
bhrātuḥ kṣetreṣu kalyāṇam apatyaṃ janayiṣyati
- 16
स हि माम् उक्तवांस्तत्र स्मरेः कृत्येषु माम् इति
तं स्मरिष्ये महाबाहो यदि भीष्म त्वम् इच्छसि
तव चानुमते कामम् आभ्याम् उत्पादयेत्प्रजाः
sa hi mām uktavāṃstatra smareḥ kṛtyeṣu mām iti
taṃ smariṣye mahābāho yadi bhīṣma tvam icchasi
tava cānumate kāmam ābhyām utpādayetprajāḥ
- 17
तव ह्यनुमते भीष्म नियतं स महातपाः
विचित्रवीर्यक्षेत्रेषु पुत्रान् उत्पादयिष्यति
tava hyanumate bhīṣma niyataṃ sa mahātapāḥ
vicitravīryakṣetreṣu putrān utpādayiṣyati
- 18
इत्युक्तमात्रे भीष्मस्तु मूर्ध्न्यञ्जलिकृतो ऽहृषत्
सर्ववित्सर्वकर्ता च यद्येतत्तत्करोति च
महर्षेः कीर्तने तस्य भीष्मः प्राञ्जलिर् अब्रवीत्
देशकालौ तु जानामि क्रियताम् अर्थसिद्धये
धर्मम् अर्थं च कामं च त्रीन् एतान्यो ऽनुपश्यति
ityuktamātre bhīṣmastu mūrdhnyañjalikṛto 'hṛṣat
sarvavitsarvakartā ca yadyetattatkaroti ca
maharṣeḥ kīrtane tasya bhīṣmaḥ prāñjalir abravīt
deśakālau tu jānāmi kriyatām arthasiddhaye
dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca trīn etānyo 'nupaśyati
- 19
अर्थम् अर्थानुबन्धं च धर्मं धर्मानुबन्धनम्
कामं कामानुबन्धं च विपरीतान्पृथक्पृथक्
शुभं शुभानुबन्धं च तांश्चैव त्रिविधान्पुनः
यो विचिन्त्य धिया सम्यग्व्यवस्यति स बुद्धिमान्
पुनः पुनर्यो विचिन्त्य धिया सम्यग्व्यवस्यति
स बुद्धिमान्मनुष्येषु स नरः कृत्स्नकर्मकृत्
artham arthānubandhaṃ ca dharmaṃ dharmānubandhanam
kāmaṃ kāmānubandhaṃ ca viparītānpṛthakpṛthak
śubhaṃ śubhānubandhaṃ ca tāṃścaiva trividhānpunaḥ
yo vicintya dhiyā samyagvyavasyati sa buddhimān
punaḥ punaryo vicintya dhiyā samyagvyavasyati
sa buddhimānmanuṣyeṣu sa naraḥ kṛtsnakarmakṛt
- 20
तद् इदं धर्मयुक्तं च हितं चैव कुलस्य नः
उक्तं भवत्या यच्छ्रेयः परमं रोचते मम
tad idaṃ dharmayuktaṃ ca hitaṃ caiva kulasya naḥ
uktaṃ bhavatyā yacchreyaḥ paramaṃ rocate mama
- 21
ततस्तस्मिन्प्रतिज्ञाते भीष्मेण कुरुनन्दन
कृष्णद्वैपायनं काली चिन्तयामास वै मुनिम्
तस्याः स चिन्तितं ज्ञात्वा सत्यवत्या महातपाः
tatastasminpratijñāte bhīṣmeṇa kurunandana
kṛṣṇadvaipāyanaṃ kālī cintayāmāsa vai munim
tasyāḥ sa cintitaṃ jñātvā satyavatyā mahātapāḥ
- 22
स वेदान्विब्रुवन्धीमान्मातुर्विज्ञाय चिन्तितम्
प्रादुर्बभूवाविदितः क्षणेन कुरुनन्दन
sa vedānvibruvandhīmānmāturvijñāya cintitam
prādurbabhūvāviditaḥ kṣaṇena kurunandana
- 23
तस्मै पूजां तदा दत्त्वा सुताय विधिपूर्वकम्
परिष्वज्य च बाहुभ्यां प्रस्नवैर् अभिषिच्य च
मुमोच बाष्पं दाशेयी पुत्रं दृष्ट्वा चिरस्य तम्
tasmai pūjāṃ tadā dattvā sutāya vidhipūrvakam
pariṣvajya ca bāhubhyāṃ prasnavair abhiṣicya ca
mumoca bāṣpaṃ dāśeyī putraṃ dṛṣṭvā cirasya tam
- 24
ताम् अद्भिः परिषिच्यार्तां महर्षिर् अभिवाद्य च
मातरं पूर्वजः पुत्रो व्यासो वचनम् अब्रवीत्
tām adbhiḥ pariṣicyārtāṃ maharṣir abhivādya ca
mātaraṃ pūrvajaḥ putro vyāso vacanam abravīt
- 25
भवत्या यद् अभिप्रेतं तद् अहं कर्तुम् आगतः
शाधि मां धर्मतत्त्वज्ञे करवाणि प्रियं तव
bhavatyā yad abhipretaṃ tad ahaṃ kartum āgataḥ
śādhi māṃ dharmatattvajñe karavāṇi priyaṃ tava
- 26
तस्मै पूजां ततो ऽकार्षीत्पुरोधाः परमर्षये
स च तां प्रतिजग्राह विधिवन्मन्त्रपूर्वकम्
पूजितो मन्त्रपूर्वं तु विधिवत्प्रीतिम् आप सः
tasmai pūjāṃ tato 'kārṣītpurodhāḥ paramarṣaye
sa ca tāṃ pratijagrāha vidhivanmantrapūrvakam
pūjito mantrapūrvaṃ tu vidhivatprītim āpa saḥ
- 27
तम् आसनगतं माता पृष्ट्वा कुशलम् अव्ययम्
आचचक्षे क्रमेणास्मै तदर्थम् अभिचिन्तितम्
सत्यवत्यभिवीक्ष्यैनम् उवाचेदम् अनन्तरम्
tam āsanagataṃ mātā pṛṣṭvā kuśalam avyayam
ācacakṣe krameṇāsmai tadartham abhicintitam
satyavatyabhivīkṣyainam uvācedam anantaram
- 28
मातापित्रोः प्रजायन्ते पुत्राः साधारणाः कवे
तेषां पिता यथा स्वामी तथा माता न संशयः
mātāpitroḥ prajāyante putrāḥ sādhāraṇāḥ kave
teṣāṃ pitā yathā svāmī tathā mātā na saṃśayaḥ
- 29
विधातृविहितः स त्वं यथा मे प्रथमः सुतः
विचित्रवीर्यो ब्रह्मर्षे तथा मे ऽवरजः सुतः
vidhātṛvihitaḥ sa tvaṃ yathā me prathamaḥ sutaḥ
vicitravīryo brahmarṣe tathā me 'varajaḥ sutaḥ
- 30
यथैव पितृतो भीष्मस्तथा त्वम् अपि मातृतः
भ्राता विचित्रवीर्यस्य यथा वा पुत्र मन्यसे
yathaiva pitṛto bhīṣmastathā tvam api mātṛtaḥ
bhrātā vicitravīryasya yathā vā putra manyase

