18 shlokas
- 1
गन्धर्व उवाच
एवम् उक्त्वा ततस्तूर्णं जगामोर्ध्वम् अनिन्दिता
तपती तपतीत्येवं विललापातुरो नृपः
प्रास्खलच्चासकृद्राजा पुनर् उत्थाय धावति
धावमानस्तु तपतीम् अदृष्ट्वैव महीपतिः
स तु राजा पुनर्भूमौ तत्रैव निपपात ह
अन्वेषमाणः सबलस्तं राजानं नृपोत्तमम्
gandharva uvāca
evam uktvā tatastūrṇaṃ jagāmordhvam aninditā
tapatī tapatītyevaṃ vilalāpāturo nṛpaḥ
prāskhalaccāsakṛdrājā punar utthāya dhāvati
dhāvamānastu tapatīm adṛṣṭvaiva mahīpatiḥ
sa tu rājā punarbhūmau tatraiva nipapāta ha
anveṣamāṇaḥ sabalastaṃ rājānaṃ nṛpottamam
- 2
अमात्यः सानुयात्रस्तु तं ददर्श महावने
क्षितौ निपतितं काले शक्रध्वजम् इवोच्छ्रितम्
amātyaḥ sānuyātrastu taṃ dadarśa mahāvane
kṣitau nipatitaṃ kāle śakradhvajam ivocchritam
- 3
तं हि दृष्ट्वा महेष्वासं निरश्वं पतितं क्षितौ
बभूव सो ऽस्य सचिवः संप्रदीप्त इवाग्निना
taṃ hi dṛṣṭvā maheṣvāsaṃ niraśvaṃ patitaṃ kṣitau
babhūva so 'sya sacivaḥ saṃpradīpta ivāgninā
- 4
त्वरया चोपसंगम्य स्नेहाद् आगतसंभ्रमः
तं समुत्थापयामास नृपतिं काममोहितम्
tvarayā copasaṃgamya snehād āgatasaṃbhramaḥ
taṃ samutthāpayāmāsa nṛpatiṃ kāmamohitam
- 5
भूतलाद्भूमिपालेशं पितेव पतितं सुतम्
प्रज्ञया वयसा चैव वृद्धः कीर्त्या दमेन च
bhūtalādbhūmipāleśaṃ piteva patitaṃ sutam
prajñayā vayasā caiva vṛddhaḥ kīrtyā damena ca
- 6
अमात्यस्तं समुत्थाप्य बभूव विगतज्वरः
उवाच चैनं कल्याण्या वाचा मधुरयोत्थितम्
मा भैर्मनुजशार्दूल भद्रं चास्तु तवानघ
amātyastaṃ samutthāpya babhūva vigatajvaraḥ
uvāca cainaṃ kalyāṇyā vācā madhurayotthitam
mā bhairmanujaśārdūla bhadraṃ cāstu tavānagha
- 7
क्षुत्पिपासापरिश्रान्तं तर्कयामास तं नृपम्
पतितं पातनं संख्ये शात्रवाणां महीतले
kṣutpipāsāpariśrāntaṃ tarkayāmāsa taṃ nṛpam
patitaṃ pātanaṃ saṃkhye śātravāṇāṃ mahītale
- 8
वारिणाथ सुशीतेन शिरस्तस्याभ्यषेचयत्
अस्पृशन्मुकुटं राज्ञः पुण्डरीकसुगन्धिना
vāriṇātha suśītena śirastasyābhyaṣecayat
aspṛśanmukuṭaṃ rājñaḥ puṇḍarīkasugandhinā
- 9
ततः प्रत्यागतप्राणस्तद्बलं बलवान्नृपः
सर्वं विसर्जयामास तम् एकं सचिवं विना
tataḥ pratyāgataprāṇastadbalaṃ balavānnṛpaḥ
sarvaṃ visarjayāmāsa tam ekaṃ sacivaṃ vinā
- 10
ततस्तस्याज्ञया राज्ञो विप्रतस्थे महद्बलम्
स तु राजा गिरिप्रस्थे तस्मिन्पुनर् उपाविशत्
चिन्तयानस्तु तपतीं तद्रूपाकृष्टमानसः
उन्मत्तक इवासंज्ञस्तदासीद्भरतर्षभः
tatastasyājñayā rājño vipratasthe mahadbalam
sa tu rājā giriprasthe tasminpunar upāviśat
cintayānastu tapatīṃ tadrūpākṛṣṭamānasaḥ
unmattaka ivāsaṃjñastadāsīdbharatarṣabhaḥ
- 11
ततस्तस्मिन्गिरिवरे शुचिर्भूत्वा कृताञ्जलिः
आरिराधयिषुः सूर्यं तस्थावूर्ध्वभुजः क्षितौ
पूजयानो दिनकरं भक्तियुक्तो महीपतिः
tatastasmingirivare śucirbhūtvā kṛtāñjaliḥ
ārirādhayiṣuḥ sūryaṃ tasthāvūrdhvabhujaḥ kṣitau
pūjayāno dinakaraṃ bhaktiyukto mahīpatiḥ
- 12
जगाम मनसा चैव वसिष्ठम् ऋषिसत्तमम्
पुरोहितम् अमित्रघ्नस्तदा संवरणो नृपः
jagāma manasā caiva vasiṣṭham ṛṣisattamam
purohitam amitraghnastadā saṃvaraṇo nṛpaḥ
- 13
नक्तंदिनम् अथैकस्थे स्थिते तस्मिञ्जनाधिपे
अथाजगाम विप्रर्षिस्तदा द्वादशमे ऽहनि
naktaṃdinam athaikasthe sthite tasmiñjanādhipe
athājagāma viprarṣistadā dvādaśame 'hani
- 14
स विदित्वैव नृपतिं तपत्या हृतमानसम्
दिव्येन विधिना ज्ञात्वा भावितात्मा महान् ऋषिः
sa viditvaiva nṛpatiṃ tapatyā hṛtamānasam
divyena vidhinā jñātvā bhāvitātmā mahān ṛṣiḥ
- 15
तथा तु नियतात्मानं स तं नृपतिसत्तमम्
आबभाषे स धर्मात्मा तस्यैवार्थचिकीर्षया
भद्रं ते राजशार्दूल तपती याचते ह्यहम्
विवस्वतस्तदर्थे चेत्युक्त्वागाद् ऋषिसत्तमः
tathā tu niyatātmānaṃ sa taṃ nṛpatisattamam
ābabhāṣe sa dharmātmā tasyaivārthacikīrṣayā
bhadraṃ te rājaśārdūla tapatī yācate hyaham
vivasvatastadarthe cetyuktvāgād ṛṣisattamaḥ
- 16
स तस्य मनुजेन्द्रस्य पश्यतो भगवान् ऋषिः
ऊर्ध्वम् आचक्रमे द्रष्टुं भास्करं भास्करद्युतिः
योजनानां तु नियुतं क्षणाद्गत्वा तपोधनः
sa tasya manujendrasya paśyato bhagavān ṛṣiḥ
ūrdhvam ācakrame draṣṭuṃ bhāskaraṃ bhāskaradyutiḥ
yojanānāṃ tu niyutaṃ kṣaṇādgatvā tapodhanaḥ
- 17
सहस्रांशुं ततो विप्रः कृताञ्जलिर् उपस्थितः
वसिष्ठो ऽहम् इति प्रीत्या स चात्मानं न्यवेदयत्
sahasrāṃśuṃ tato vipraḥ kṛtāñjalir upasthitaḥ
vasiṣṭho 'ham iti prītyā sa cātmānaṃ nyavedayat
- 18
तम् उवाच महातेजा विवस्वान्मुनिसत्तमम्
महर्षे स्वागतं ते ऽस्तु कथयस्व यथेच्छसि
गन्धर्वः
वसिष्ठः
सूर्यः
योजनानां चतुःषष्टिं निमेषात्त्रिंशतं तथा
अश्वैर्गच्छति नित्यं यस्तत्पार्श्वस्थो ऽब्रवीद् इदम्
अजाय लोकत्रयभावनाय
भूतात्मने गोपतये वृषाय
सूर्याय सर्गप्रलयालयाय
नमो महाकारुणिकोत्तमाय
विवस्वते ज्ञानभृद् अन्तरात्मने
जगत्प्रदीपाय जगद्धितैषिणे
स्वयंभुवे दीप्तसहस्रचक्षुषे
सुरोत्तमायामिततेजसे नमः
स्तुतो ऽस्मि वरदस्ते ऽहं वरं वरय सुव्रत
स्तुतिस्त्वयोक्ता भक्तानां जप्येयं वरदो ऽस्म्यहम्
नमः सवित्रे जगदेकचक्षुषे
जगत्प्रसूतिस्थितिनाशहेतवे
त्रयीमयाय त्रिगुणात्मधारिणे
विरिञ्चिनारायणशंकरात्मने
यद् इच्छसि महाभाग मत्तः प्रवदतां वर
तत्ते दद्याम् अभिप्रेतं यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
एवम् उक्तः स तेनर्षिर्वसिष्ठः प्रत्यभाषत
प्रणिपत्य विवस्वन्तं भानुमन्तं महातपाः
tam uvāca mahātejā vivasvānmunisattamam
maharṣe svāgataṃ te 'stu kathayasva yathecchasi
gandharvaḥ
vasiṣṭhaḥ
sūryaḥ
yojanānāṃ catuḥṣaṣṭiṃ nimeṣāttriṃśataṃ tathā
aśvairgacchati nityaṃ yastatpārśvastho 'bravīd idam
ajāya lokatrayabhāvanāya
bhūtātmane gopataye vṛṣāya
sūryāya sargapralayālayāya
namo mahākāruṇikottamāya
vivasvate jñānabhṛd antarātmane
jagatpradīpāya jagaddhitaiṣiṇe
svayaṃbhuve dīptasahasracakṣuṣe
surottamāyāmitatejase namaḥ
stuto 'smi varadaste 'haṃ varaṃ varaya suvrata
stutistvayoktā bhaktānāṃ japyeyaṃ varado 'smyaham
namaḥ savitre jagadekacakṣuṣe
jagatprasūtisthitināśahetave
trayīmayāya triguṇātmadhāriṇe
viriñcinārāyaṇaśaṃkarātmane
yad icchasi mahābhāga mattaḥ pravadatāṃ vara
tatte dadyām abhipretaṃ yadyapi syātsudurlabham
evam uktaḥ sa tenarṣirvasiṣṭhaḥ pratyabhāṣata
praṇipatya vivasvantaṃ bhānumantaṃ mahātapāḥ

