Sanskrit

Adhyaya 128

17 of 18 shlokas

17 shlokas

  1. 1

    वैशंपायन उवाच

    ततः शिष्यान्समानीय द्रोणः सर्वान् अशेषतः

    पाण्डवान्धार्तराष्ट्रांश्च कृतास्त्रान्प्रसमीक्ष्य सः

    गुर्वर्थं दक्षिणाकाले प्राप्ते ऽमन्यत वै गुरुः

    कृतास्त्रांश्च ततः शिष्यांश्चोदयामास वै गुरुः

    ततः शिष्यान्समानीय आचार्यार्थम् अचोदयत्

    अस्त्रशिक्षाम् अनुज्ञातान्गङ्गाद्वारम् उपागतान्

    भारद्वाजस्ततस्तांस्तु सर्वान् एवाभ्यभाषत

    इच्छामि दत्तां सहितैर्मह्यं परमदक्षिणाम्

    एवम् उक्तास्ततस्ते वै शिष्या द्रोणम् उपागमन्

    भगवन्किं प्रयच्छाम आज्ञापयतु नो गुरुः

    द्रोणः सर्वान् अशेषेण दक्षिणार्थं महीपते

    vaiśaṃpāyana uvāca

    tataḥ śiṣyānsamānīya droṇaḥ sarvān aśeṣataḥ

    pāṇḍavāndhārtarāṣṭrāṃśca kṛtāstrānprasamīkṣya saḥ

    gurvarthaṃ dakṣiṇākāle prāpte 'manyata vai guruḥ

    kṛtāstrāṃśca tataḥ śiṣyāṃścodayāmāsa vai guruḥ

    tataḥ śiṣyānsamānīya ācāryārtham acodayat

    astraśikṣām anujñātāngaṅgādvāram upāgatān

    bhāradvājastatastāṃstu sarvān evābhyabhāṣata

    icchāmi dattāṃ sahitairmahyaṃ paramadakṣiṇām

    evam uktāstataste vai śiṣyā droṇam upāgaman

    bhagavankiṃ prayacchāma ājñāpayatu no guruḥ

    droṇaḥ sarvān aśeṣeṇa dakṣiṇārthaṃ mahīpate

  2. 2
  3. 3
  4. 4

    ततो ऽभिजग्मुः पाञ्चालान्निघ्नन्तस्ते नरर्षभाः

    अर्जुनः

    वैशंपायनः

    दुर्योधनश्च कर्णश्च युयुत्सुश्च महाबलः

    दुःशासनो विकर्णश्च जलसंधः सुलोचनः

    एते चान्ये च बहवः कुमारा बहुविक्रमाः

    अहं पूर्वम् अहं पूर्वम् इत्येवं क्षत्रियर्षभाः

    ततो रथपदात्योघाः कुञ्जराः सादिभिः सह

    प्रविश्य नगरं सर्वे राजमार्गम् उपाययुः

    तस्मिन्काले तु पाञ्चालः श्रुत्वा दृष्ट्वा महद्बलम्

    भ्रातृभिः सहितो राजा त्वरया निर्ययौ गृहात्

    ततस्तु कृतसंनाहा यज्ञसेनसहोदराः

    शरवर्षाणि मुञ्चन्तः प्रणेदुः सर्वतोदिशम्

    ततो रथेन शुभ्रेण समासाद्य तु कौरवान्

    यज्ञसेनः शरान्घोरान्ववर्ष युधि दुर्जयः

    पूर्वम् एव तु संमन्त्र्य पार्थो द्रोणम् अथाब्रवीत्

    दर्पोत्सेकः कुमाराणाम् अवार्यो द्विजसत्तम

    एषां पराक्रमस्यान्ते वयं कुर्याम साहसम्

    कुमारैर् अशक्यः पाञ्चालो ग्रहीतुं रणमूर्धनि

    एवम् उक्त्वा तु कौन्तेयो भ्रातृभिः सहितो ऽनघः

    अर्धक्रोशे तु नगराद् अतिष्ठद्बहिर् एव सः

    द्रुपदः कौरवान्दृष्ट्वा प्रधावत समन्ततः

    शरजालेन महता मोहयन्कौरवीं चमूम्

    तम् उद्यन्तं रथेनैकम् आशुकारिणम् आहवे

    अनेकम् इव संत्रासान्मेनिरे सर्वकौरवाः

    द्रुपदस्य शरा घोरा विचेरुः सर्वतोदिशम्

    ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च मृदङ्गाश्च सहस्रशः

    प्रावाद्यन्त महाराज पाञ्चालानां निवेशने

    सिंहनादश्च संजज्ञे पाञ्चालानां महात्मनाम्

    धनुर्ज्यातलशब्दश्च संस्पृशन्गगनं महत्

    दुःशासनो विकर्णश्च सुबाहुर्दीर्घलोचनः

    दुर्योधनश्च संक्रुद्धः शरवर्षैर् अवाकिरन्

    सो ऽतिविद्धो महेष्वासः पार्षतो युधि दुर्जयः

    व्यधमत्तान्यनीकानि तत्क्षणाद् एव भारत

    दुर्योधनं विकर्णं च कर्णं चापि महाबलम्

    नानानृपसुतान्वीरान्सैन्यानि विविधानि च

    अलातचक्रवत्सर्वांश्चरन्बाणैर् अतर्पयत्

    ततस्तु नागराः सर्वे मुसलैर्यष्टिपाणयः

    अभ्यवर्षन्त कौरव्यान्वर्षमाणा घना इव

    सबालवृद्धाः काम्पिल्याः कौरवान् अभ्ययुस्तदा

    श्रुत्वा तु तुमुलं युद्धं नागराणां च भारत

    द्रवन्ति स्म नदन्ति स्म क्रोशन्तः पाण्डवान्प्रति

    पाण्डवास्तु स्वनं श्रुत्वा आर्तानां रोमहर्षणम्

    अभिवाद्य ततो द्रोणं रथान् आरुह्य पाण्डवाः

    युधिष्ठिरं निवार्याशु मा युद्धम् इति पाण्डव

    माद्रेयौ चक्ररक्षौ तु फल्गुनस्तु तदाकरोत्

    सेनाग्रगो भीमसेनो गदापाणिर्नदस्थितः

    तदा शङ्खध्वनिं कृत्वा भ्रातृभिः सहितो ऽनघः

    आयाज्जवेन कौन्तेयो रथघोषेण नादयन्

    पाञ्चालानां ततः सेनाम् उद्धूतार्णवनिःस्वनाम्

    भीमसेनो महाबाहुर्दण्डपाणिर् इवान्तकः

    प्रविवेश महासेनां सागरं मकरो यथा

    स्वयम् अभ्यद्रवद्भीमो नागानीकं गदाधरः

    सुयुद्धकुशलः पार्थो बाहुवीर्येण चातुलः

    अहनत्कुञ्जरानीकं गदया कालरूपधृक्

    ते गजा गिरिसंकाशाः क्षरन्तो रुधिरं बहु

    भीमसेनस्य गदया भिन्नमस्तकपिण्डकाः

    पतन्ति द्विरदा भूमौ वज्रघाताद् इवाचलाः

    गजान् अश्वान्रथांश्चैव पातयामास पाण्डवः

    पदातीन्नागरांश्चैव नावधीद् अर्जुनाग्रजः

    गोपाल इव दण्डेन यथा पशुगणान्वने

    कालयन्रथनागाश्वान्संचचार वृकोदरः

    भारद्वाजप्रियं कर्तुम् उद्यतः फल्गुनस्तदा

    पार्षतं शरजालेन क्षिप्रं प्रच्छाद्य पाण्डवः

    हयौघांश्च गजौघांश्च रथौघांश्च समन्ततः

    पातयन्समरे राजन्युगान्ताग्निर् इव ज्वलन्

    ततस्ते हन्यमाना वै पाञ्चालाः सृञ्जयास्तथा

    शरैर्नानाविधैस्तूर्णं पार्थं प्रच्छाद्य सर्वशः

    सिंहनादरवान्कृत्वा समयुध्यन्त पाण्डवम्

    तद्युद्धम् अभवद्घोरं सुमहाद्भुतदर्शनम्

    सिंहनादस्वनं श्रुत्वा नामृष्यत धनंजयः

    ततः किरीटी सहसा पाञ्चालं समभिद्रवत्

    छादयन्न् इषुजालेन महता मोहयन्न् इव

    शीघ्रम् अभ्यस्यतो बाणान्संदधानस्य चानिशम्

    नान्तरं ददृशे किंचित्कौन्तेयस्य यशस्विनः

    न दिशो नान्तरिक्षं च तदा नैव च मेदिनी

    नादृश्यत महाराज तत्र किंचन संयुगे

    बाणान्धकारे बलिना कृते गाण्डीवधन्विना

    पाञ्चालानां कुरूणां च साधु साध्विति निःस्वनः

    ततस्तूर्यनिनादश्च शङ्खानां च महास्वनः

    सिंहनादश्च संजज्ञे साधुशब्देन मिश्रितः

    ततः पाञ्चालराजस्तु तथा सत्यजिता सह

    त्वरमाणो ऽभिदुद्राव महेन्द्रं शम्बरो यथा

    महता शरवर्षेण पार्थः पाञ्चालम् आवृणोत्

    ततो हलहलाशब्द आसीत्पाञ्चालके बले

    जिघृक्षति महासिंहे गजानाम् इव यूथपम्

    दृष्ट्वा पार्थं तदायान्तं सत्यजित्सत्यविक्रमः

    पाञ्चालं वै परिप्रेप्सुर्धनंजयम् अभिद्रवत्

    ततस्त्वर्जुनपाञ्चालौ युद्धाय समुपागतौ

    व्यक्षोभयेतां तौ सेने इन्द्रवैरोचनाविव

    ततः सत्यजितं पार्थो दशभिर्मर्मभेदिभिः

    विव्याध बलवद्राजंस्तद् अद्भुतम् इवाभवत्

    ततः शरशतैः पार्थं पाञ्चालः शीघ्रम् अर्दयत्

    पार्थस्तु शरवर्षेण छाद्यमानो महारथः

    वेगं चक्रे महावेगो धनुर्ज्याम् अवमृज्य च

    ततः सत्यजितश्चापं छित्त्वा राजानम् अभ्ययात्

    अथान्यद्धनुर् आदाय सत्यजिद्वेगवत्तरम्

    साश्वं ससूतं सरथं पार्थं विव्याध सत्वरः

    स तं न ममृषे पार्थः पाञ्चालेनार्दितो मृधे

    ततस्तस्य विनाशार्थं सत्वरं व्यसृजच्छरान्

    हयान्ध्वजं धनुर्मुष्टिम् उभौ तौ पार्ष्णिसारथी

    स तथा भिद्यमानेषु कार्मुकेषु पुनः पुनः

    हयेषु विनिकृत्तेषु विमुखो ऽभवद् आहवे

    स सत्यजितम् आलोक्य तथा विमुखम् आहवे

    वेगेन महता राजन्न् अभ्यधावत पार्षतम्

    तदा चक्रे महद्युद्धम् अर्जुनो जयतां वरः

    तस्य पार्थो ध्वजं छत्रं धनुश्चोर्व्याम् अपातयत्

    पञ्चभिस्तस्य विव्याध हयान्सूतं च सायकैः

    तत उत्सृज्य तच्चापम् आददानं शरावरम्

    खड्गम् उद्गृह्य कौन्तेयः सिंहनादम् अथाकरोत्

    पाञ्चालस्य रथस्येषाम् आप्लुत्य सहसानदत्

    पाञ्चालरथम् आस्थाय अवित्रस्तो धनंजयः

    विक्षोभ्याम्भोनिधिं तार्क्ष्यस्तं नागम् इव सो ऽग्रहीत्

    ततस्तु सर्वे पाञ्चाला विद्रवन्ति दिशो दश

    दर्शयन्सर्वसैन्यानां बाह्वोर्बलम् अथात्मनः

    सिंहनादस्वनं कृत्वा निर्जगाम धनंजयः

    आयान्तम् अर्जुनं दृष्ट्वा कुमाराः सहितास्तदा

    ममृदुस्तस्य नगरं द्रुपदस्य महात्मनः

    संबन्धी कुरुवीराणां द्रुपदो राजसत्तमः

    मा वधीस्तद्बलं भीम गुरुदानं प्रदीयताम्

    भीमसेनस्तदा राजन्न् अर्जुनेन निवारितः

    अतृप्तो युद्धधर्मेषु न्यवर्तत महारथः

    ममृदुस्तस्य नगरं द्रुपदस्य महौजसः

    tato 'bhijagmuḥ pāñcālānnighnantaste nararṣabhāḥ

    arjunaḥ

    vaiśaṃpāyanaḥ

    duryodhanaśca karṇaśca yuyutsuśca mahābalaḥ

    duḥśāsano vikarṇaśca jalasaṃdhaḥ sulocanaḥ

    ete cānye ca bahavaḥ kumārā bahuvikramāḥ

    ahaṃ pūrvam ahaṃ pūrvam ityevaṃ kṣatriyarṣabhāḥ

    tato rathapadātyoghāḥ kuñjarāḥ sādibhiḥ saha

    praviśya nagaraṃ sarve rājamārgam upāyayuḥ

    tasminkāle tu pāñcālaḥ śrutvā dṛṣṭvā mahadbalam

    bhrātṛbhiḥ sahito rājā tvarayā niryayau gṛhāt

    tatastu kṛtasaṃnāhā yajñasenasahodarāḥ

    śaravarṣāṇi muñcantaḥ praṇeduḥ sarvatodiśam

    tato rathena śubhreṇa samāsādya tu kauravān

    yajñasenaḥ śarānghorānvavarṣa yudhi durjayaḥ

    pūrvam eva tu saṃmantrya pārtho droṇam athābravīt

    darpotsekaḥ kumārāṇām avāryo dvijasattama

    eṣāṃ parākramasyānte vayaṃ kuryāma sāhasam

    kumārair aśakyaḥ pāñcālo grahītuṃ raṇamūrdhani

    evam uktvā tu kaunteyo bhrātṛbhiḥ sahito 'naghaḥ

    ardhakrośe tu nagarād atiṣṭhadbahir eva saḥ

    drupadaḥ kauravāndṛṣṭvā pradhāvata samantataḥ

    śarajālena mahatā mohayankauravīṃ camūm

    tam udyantaṃ rathenaikam āśukāriṇam āhave

    anekam iva saṃtrāsānmenire sarvakauravāḥ

    drupadasya śarā ghorā viceruḥ sarvatodiśam

    tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca mṛdaṅgāśca sahasraśaḥ

    prāvādyanta mahārāja pāñcālānāṃ niveśane

    siṃhanādaśca saṃjajñe pāñcālānāṃ mahātmanām

    dhanurjyātalaśabdaśca saṃspṛśangaganaṃ mahat

    duḥśāsano vikarṇaśca subāhurdīrghalocanaḥ

    duryodhanaśca saṃkruddhaḥ śaravarṣair avākiran

    so 'tividdho maheṣvāsaḥ pārṣato yudhi durjayaḥ

    vyadhamattānyanīkāni tatkṣaṇād eva bhārata

    duryodhanaṃ vikarṇaṃ ca karṇaṃ cāpi mahābalam

    nānānṛpasutānvīrānsainyāni vividhāni ca

    alātacakravatsarvāṃścaranbāṇair atarpayat

    tatastu nāgarāḥ sarve musalairyaṣṭipāṇayaḥ

    abhyavarṣanta kauravyānvarṣamāṇā ghanā iva

    sabālavṛddhāḥ kāmpilyāḥ kauravān abhyayustadā

    śrutvā tu tumulaṃ yuddhaṃ nāgarāṇāṃ ca bhārata

    dravanti sma nadanti sma krośantaḥ pāṇḍavānprati

    pāṇḍavāstu svanaṃ śrutvā ārtānāṃ romaharṣaṇam

    abhivādya tato droṇaṃ rathān āruhya pāṇḍavāḥ

    yudhiṣṭhiraṃ nivāryāśu mā yuddham iti pāṇḍava

    mādreyau cakrarakṣau tu phalgunastu tadākarot

    senāgrago bhīmaseno gadāpāṇirnadasthitaḥ

    tadā śaṅkhadhvaniṃ kṛtvā bhrātṛbhiḥ sahito 'naghaḥ

    āyājjavena kaunteyo rathaghoṣeṇa nādayan

    pāñcālānāṃ tataḥ senām uddhūtārṇavaniḥsvanām

    bhīmaseno mahābāhurdaṇḍapāṇir ivāntakaḥ

    praviveśa mahāsenāṃ sāgaraṃ makaro yathā

    svayam abhyadravadbhīmo nāgānīkaṃ gadādharaḥ

    suyuddhakuśalaḥ pārtho bāhuvīryeṇa cātulaḥ

    ahanatkuñjarānīkaṃ gadayā kālarūpadhṛk

    te gajā girisaṃkāśāḥ kṣaranto rudhiraṃ bahu

    bhīmasenasya gadayā bhinnamastakapiṇḍakāḥ

    patanti dviradā bhūmau vajraghātād ivācalāḥ

    gajān aśvānrathāṃścaiva pātayāmāsa pāṇḍavaḥ

    padātīnnāgarāṃścaiva nāvadhīd arjunāgrajaḥ

    gopāla iva daṇḍena yathā paśugaṇānvane

    kālayanrathanāgāśvānsaṃcacāra vṛkodaraḥ

    bhāradvājapriyaṃ kartum udyataḥ phalgunastadā

    pārṣataṃ śarajālena kṣipraṃ pracchādya pāṇḍavaḥ

    hayaughāṃśca gajaughāṃśca rathaughāṃśca samantataḥ

    pātayansamare rājanyugāntāgnir iva jvalan

    tataste hanyamānā vai pāñcālāḥ sṛñjayāstathā

    śarairnānāvidhaistūrṇaṃ pārthaṃ pracchādya sarvaśaḥ

    siṃhanādaravānkṛtvā samayudhyanta pāṇḍavam

    tadyuddham abhavadghoraṃ sumahādbhutadarśanam

    siṃhanādasvanaṃ śrutvā nāmṛṣyata dhanaṃjayaḥ

    tataḥ kirīṭī sahasā pāñcālaṃ samabhidravat

    chādayann iṣujālena mahatā mohayann iva

    śīghram abhyasyato bāṇānsaṃdadhānasya cāniśam

    nāntaraṃ dadṛśe kiṃcitkaunteyasya yaśasvinaḥ

    na diśo nāntarikṣaṃ ca tadā naiva ca medinī

    nādṛśyata mahārāja tatra kiṃcana saṃyuge

    bāṇāndhakāre balinā kṛte gāṇḍīvadhanvinā

    pāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca sādhu sādhviti niḥsvanaḥ

    tatastūryaninādaśca śaṅkhānāṃ ca mahāsvanaḥ

    siṃhanādaśca saṃjajñe sādhuśabdena miśritaḥ

    tataḥ pāñcālarājastu tathā satyajitā saha

    tvaramāṇo 'bhidudrāva mahendraṃ śambaro yathā

    mahatā śaravarṣeṇa pārthaḥ pāñcālam āvṛṇot

    tato halahalāśabda āsītpāñcālake bale

    jighṛkṣati mahāsiṃhe gajānām iva yūthapam

    dṛṣṭvā pārthaṃ tadāyāntaṃ satyajitsatyavikramaḥ

    pāñcālaṃ vai pariprepsurdhanaṃjayam abhidravat

    tatastvarjunapāñcālau yuddhāya samupāgatau

    vyakṣobhayetāṃ tau sene indravairocanāviva

    tataḥ satyajitaṃ pārtho daśabhirmarmabhedibhiḥ

    vivyādha balavadrājaṃstad adbhutam ivābhavat

    tataḥ śaraśataiḥ pārthaṃ pāñcālaḥ śīghram ardayat

    pārthastu śaravarṣeṇa chādyamāno mahārathaḥ

    vegaṃ cakre mahāvego dhanurjyām avamṛjya ca

    tataḥ satyajitaścāpaṃ chittvā rājānam abhyayāt

    athānyaddhanur ādāya satyajidvegavattaram

    sāśvaṃ sasūtaṃ sarathaṃ pārthaṃ vivyādha satvaraḥ

    sa taṃ na mamṛṣe pārthaḥ pāñcālenārdito mṛdhe

    tatastasya vināśārthaṃ satvaraṃ vyasṛjaccharān

    hayāndhvajaṃ dhanurmuṣṭim ubhau tau pārṣṇisārathī

    sa tathā bhidyamāneṣu kārmukeṣu punaḥ punaḥ

    hayeṣu vinikṛtteṣu vimukho 'bhavad āhave

    sa satyajitam ālokya tathā vimukham āhave

    vegena mahatā rājann abhyadhāvata pārṣatam

    tadā cakre mahadyuddham arjuno jayatāṃ varaḥ

    tasya pārtho dhvajaṃ chatraṃ dhanuścorvyām apātayat

    pañcabhistasya vivyādha hayānsūtaṃ ca sāyakaiḥ

    tata utsṛjya taccāpam ādadānaṃ śarāvaram

    khaḍgam udgṛhya kaunteyaḥ siṃhanādam athākarot

    pāñcālasya rathasyeṣām āplutya sahasānadat

    pāñcālaratham āsthāya avitrasto dhanaṃjayaḥ

    vikṣobhyāmbhonidhiṃ tārkṣyastaṃ nāgam iva so 'grahīt

    tatastu sarve pāñcālā vidravanti diśo daśa

    darśayansarvasainyānāṃ bāhvorbalam athātmanaḥ

    siṃhanādasvanaṃ kṛtvā nirjagāma dhanaṃjayaḥ

    āyāntam arjunaṃ dṛṣṭvā kumārāḥ sahitāstadā

    mamṛdustasya nagaraṃ drupadasya mahātmanaḥ

    saṃbandhī kuruvīrāṇāṃ drupado rājasattamaḥ

    mā vadhīstadbalaṃ bhīma gurudānaṃ pradīyatām

    bhīmasenastadā rājann arjunena nivāritaḥ

    atṛpto yuddhadharmeṣu nyavartata mahārathaḥ

    mamṛdustasya nagaraṃ drupadasya mahaujasaḥ

  5. 5
  6. 6
  7. 7
  8. 8
  9. 9
  10. 10
  11. 11
  12. 12
  13. 13
  14. 14
  15. 15
  16. 16
  17. 17