39 shlokas
- 1
शृङ्ग्युवाच
यद्येतत्साहसं तात यदि वा दुष्कृतं कृतम्
प्रियं वाप्यप्रियं वा ते वाग् उक्ता न मृषा मया
śṛṅgyuvāca
yadyetatsāhasaṃ tāta yadi vā duṣkṛtaṃ kṛtam
priyaṃ vāpyapriyaṃ vā te vāg uktā na mṛṣā mayā
- 2
नैवान्यथेदं भविता पितर् एष ब्रवीमि ते
नाहं मृषा प्रब्रवीमि स्वैरेष्वपि कुतः शपन्
naivānyathedaṃ bhavitā pitar eṣa bravīmi te
nāhaṃ mṛṣā prabravīmi svaireṣvapi kutaḥ śapan
- 3
शमीक उवाच
जानाम्युग्रप्रभावं त्वां पुत्र सत्यगिरं तथा
नानृतं ह्युक्तपूर्वं ते नैतन्मिथ्या भविष्यति
śamīka uvāca
jānāmyugraprabhāvaṃ tvāṃ putra satyagiraṃ tathā
nānṛtaṃ hyuktapūrvaṃ te naitanmithyā bhaviṣyati
- 4
पित्रा पुत्रो वयःस्थो ऽपि सततं वाच्य एव तु
यथा स्याद्गुणसंयुक्तः प्राप्नुयाच्च महद्यशः
pitrā putro vayaḥstho 'pi satataṃ vācya eva tu
yathā syādguṇasaṃyuktaḥ prāpnuyācca mahadyaśaḥ
- 5
किं पुनर्बाल एव त्वं तपसा भावितः प्रभो
वर्धते च प्रभवतां कोपो ऽतीव महात्मनाम्
उत्सीदेयुर् इमे लोकाः क्षमा चास्य प्रतिक्रिया
kiṃ punarbāla eva tvaṃ tapasā bhāvitaḥ prabho
vardhate ca prabhavatāṃ kopo 'tīva mahātmanām
utsīdeyur ime lokāḥ kṣamā cāsya pratikriyā
- 6
सो ऽहं पश्यामि वक्तव्यं त्वयि धर्मभृतां वर
पुत्रत्वं बालतां चैव तवावेक्ष्य च साहसम्
so 'haṃ paśyāmi vaktavyaṃ tvayi dharmabhṛtāṃ vara
putratvaṃ bālatāṃ caiva tavāvekṣya ca sāhasam
- 7
स त्वं शमयुतो भूत्वा वन्यम् आहारम् आहरन्
चर क्रोधम् इमं त्यक्त्वा नैवं धर्मं प्रहास्यसि
sa tvaṃ śamayuto bhūtvā vanyam āhāram āharan
cara krodham imaṃ tyaktvā naivaṃ dharmaṃ prahāsyasi
- 8
क्रोधो हि धर्मं हरति यतीनां दुःखसंचितम्
ततो धर्मविहीनानां गतिर् इष्टा न विद्यते
ते ऽत्र धन्याः शुभधियो ये धर्मे सततं रताः
नराः सुकृतकल्याणा आत्मनः प्रियकाङ्क्षिणः
krodho hi dharmaṃ harati yatīnāṃ duḥkhasaṃcitam
tato dharmavihīnānāṃ gatir iṣṭā na vidyate
te 'tra dhanyāḥ śubhadhiyo ye dharme satataṃ ratāḥ
narāḥ sukṛtakalyāṇā ātmanaḥ priyakāṅkṣiṇaḥ
- 9
शम एव यतीनां हि क्षमिणां सिद्धिकारकः
क्षमावताम् अयं लोकः परश्चैव क्षमावताम्
śama eva yatīnāṃ hi kṣamiṇāṃ siddhikārakaḥ
kṣamāvatām ayaṃ lokaḥ paraścaiva kṣamāvatām
- 10
तस्माच्चरेथाः सततं क्षमाशीलो जितेन्द्रियः
क्षमया प्राप्स्यसे लोकान्ब्रह्मणः समनन्तरान्
tasmāccarethāḥ satataṃ kṣamāśīlo jitendriyaḥ
kṣamayā prāpsyase lokānbrahmaṇaḥ samanantarān
- 11
मया तु शमम् आस्थाय यच्छक्यं कर्तुम् अद्य वै
तत्करिष्ये ऽद्य ताताहं प्रेषयिष्ये नृपाय वै
ततो गौरमुखं शिष्यं शीलवन्तं गुणान्वितम्
आहूय याहि राजानं वृत्तान्तम् इदम् उच्यताम्
mayā tu śamam āsthāya yacchakyaṃ kartum adya vai
tatkariṣye 'dya tātāhaṃ preṣayiṣye nṛpāya vai
tato gauramukhaṃ śiṣyaṃ śīlavantaṃ guṇānvitam
āhūya yāhi rājānaṃ vṛttāntam idam ucyatām
- 12
मम पुत्रेण शप्तो ऽसि बालेनाकृतबुद्धिना
ममेमां धर्षणां त्वत्तः प्रेक्ष्य राजन्न् अमर्षिणा
mama putreṇa śapto 'si bālenākṛtabuddhinā
mamemāṃ dharṣaṇāṃ tvattaḥ prekṣya rājann amarṣiṇā
- 13
सूत उवाच
एवमादिश्य शिष्यं स प्रेषयामास सुव्रतः
परिक्षिते नृपतये दयापन्नो महातपाः
sūta uvāca
evamādiśya śiṣyaṃ sa preṣayāmāsa suvrataḥ
parikṣite nṛpataye dayāpanno mahātapāḥ
- 14
संदिश्य कुशलप्रश्नं कार्यवृत्तान्तम् एव च
शिष्यं गौरमुखं नाम शीलवन्तं समाहितम्
saṃdiśya kuśalapraśnaṃ kāryavṛttāntam eva ca
śiṣyaṃ gauramukhaṃ nāma śīlavantaṃ samāhitam
- 15
सो ऽभिगम्य ततः शीघ्रं नरेन्द्रं कुरुवर्धनम्
विवेश भवनं राज्ञः पूर्वं द्वाःस्थैर्निवेदितः
so 'bhigamya tataḥ śīghraṃ narendraṃ kuruvardhanam
viveśa bhavanaṃ rājñaḥ pūrvaṃ dvāḥsthairniveditaḥ
- 16
पूजितश्च नरेन्द्रेण द्विजो गौरमुखस्ततः
आचख्यौ परिविश्रान्तो राज्ञे सर्वम् अशेषतः
शमीकवचनं घोरं यथोक्तं मन्त्रिसंनिधौ
pūjitaśca narendreṇa dvijo gauramukhastataḥ
ācakhyau pariviśrānto rājñe sarvam aśeṣataḥ
śamīkavacanaṃ ghoraṃ yathoktaṃ mantrisaṃnidhau
- 17
शमीको नाम राजेन्द्र विषये वर्तते तव
ऋषिः परमधर्मात्मा दान्तः शान्तो महातपाः
śamīko nāma rājendra viṣaye vartate tava
ṛṣiḥ paramadharmātmā dāntaḥ śānto mahātapāḥ
- 18
तस्य त्वया नरव्याघ्र सर्पः प्राणैर्वियोजितः
अवसक्तो धनुष्कोट्या स्कन्धे भरतसत्तम
क्षान्तवांस्तव तत्कर्म पुत्रस्तस्य न चक्षमे
tasya tvayā naravyāghra sarpaḥ prāṇairviyojitaḥ
avasakto dhanuṣkoṭyā skandhe bharatasattama
kṣāntavāṃstava tatkarma putrastasya na cakṣame
- 19
तेन शप्तो ऽसि राजेन्द्र पितुर् अज्ञातम् अद्य वै
तक्षकः सप्तरात्रेण मृत्युस्ते वै भविष्यति
tena śapto 'si rājendra pitur ajñātam adya vai
takṣakaḥ saptarātreṇa mṛtyuste vai bhaviṣyati
- 20
तत्र रक्षां कुरुष्वेति पुनः पुनर् अथाब्रवीत्
तद् अन्यथा न शक्यं च कर्तुं केनचिद् अप्युत
tatra rakṣāṃ kuruṣveti punaḥ punar athābravīt
tad anyathā na śakyaṃ ca kartuṃ kenacid apyuta
- 21
न हि शक्नोति संयन्तुं पुत्रं कोपसमन्वितम्
ततो ऽहं प्रेषितस्तेन तव राजन्हितार्थिना
na hi śaknoti saṃyantuṃ putraṃ kopasamanvitam
tato 'haṃ preṣitastena tava rājanhitārthinā
- 22
इति श्रुत्वा वचो घोरं स राजा कुरुनन्दनः
पर्यतप्यत तत्पापं कृत्वा राजा महातपाः
iti śrutvā vaco ghoraṃ sa rājā kurunandanaḥ
paryatapyata tatpāpaṃ kṛtvā rājā mahātapāḥ
- 23
तं च मौनव्रतधरं श्रुत्वा मुनिवरं तदा
भूय एवाभवद्राजा शोकसंतप्तमानसः
taṃ ca maunavratadharaṃ śrutvā munivaraṃ tadā
bhūya evābhavadrājā śokasaṃtaptamānasaḥ
- 24
अनुक्रोशात्मतां तस्य शमीकस्यावधार्य तु
पर्यतप्यत भूयो ऽपि कृत्वा तत्किल्बिषं मुनेः
anukrośātmatāṃ tasya śamīkasyāvadhārya tu
paryatapyata bhūyo 'pi kṛtvā tatkilbiṣaṃ muneḥ
- 25
न हि मृत्युं तथा राजा श्रुत्वा वै सो ऽन्वतप्यत
अशोचद् अमरप्रख्यो यथा कृत्वेह कर्म तत्
na hi mṛtyuṃ tathā rājā śrutvā vai so 'nvatapyata
aśocad amaraprakhyo yathā kṛtveha karma tat
- 26
ततस्तं प्रेषयामास राजा गौरमुखं तदा
भूयः प्रसादं भगवान्करोत्विति ममेति वै
श्रुत्वा तु वचनं राज्ञो मुनिर्गौरमुखस्तदा
तम् अनुज्ञाप्य वेगेन प्रजगामाश्रमं गुरोः
tatastaṃ preṣayāmāsa rājā gauramukhaṃ tadā
bhūyaḥ prasādaṃ bhagavānkarotviti mameti vai
śrutvā tu vacanaṃ rājño munirgauramukhastadā
tam anujñāpya vegena prajagāmāśramaṃ guroḥ
- 27
तस्मिंश्च गतमात्रे वै राजा गौरमुखे तदा
मन्त्रिभिर्मन्त्रयामास सह संविग्नमानसः
tasmiṃśca gatamātre vai rājā gauramukhe tadā
mantribhirmantrayāmāsa saha saṃvignamānasaḥ
- 28
निश्चित्य मन्त्रिभिश्चैव सहितो मन्त्रतत्त्ववित्
प्रासादं कारयामास एकस्तम्भं सुरक्षितम्
niścitya mantribhiścaiva sahito mantratattvavit
prāsādaṃ kārayāmāsa ekastambhaṃ surakṣitam
- 29
रक्षां च विदधे तत्र भिषजश्चौषधानि च
ब्राह्मणान्सिद्धमन्त्रांश्च सर्वतो वै न्यवेशयत्
rakṣāṃ ca vidadhe tatra bhiṣajaścauṣadhāni ca
brāhmaṇānsiddhamantrāṃśca sarvato vai nyaveśayat
- 30
राजकार्याणि तत्रस्थः सर्वाण्येवाकरोच्च सः
मन्त्रिभिः सह धर्मज्ञः समन्तात्परिरक्षितः
न चैनं कश्चिद् आरूढं लभते राजसत्तमम्
वातो ऽपि निश्चरंस्तत्र प्रवेशे विनिवार्यते
rājakāryāṇi tatrasthaḥ sarvāṇyevākarocca saḥ
mantribhiḥ saha dharmajñaḥ samantātparirakṣitaḥ
na cainaṃ kaścid ārūḍhaṃ labhate rājasattamam
vāto 'pi niścaraṃstatra praveśe vinivāryate

