17 shlokas
- 1
डुण्डुभ उवाच
सखा बभूव मे पूर्वं खगमो नाम वै द्विजः
भृशं संशितवाक्तात तपोबलसमन्वितः
ḍuṇḍubha uvāca
sakhā babhūva me pūrvaṃ khagamo nāma vai dvijaḥ
bhṛśaṃ saṃśitavāktāta tapobalasamanvitaḥ
- 2
स मया क्रीडता बाल्ये कृत्वा तार्णम् अथोरगम्
अग्निहोत्रे प्रसक्तः सन्भीषितः प्रमुमोह वै
sa mayā krīḍatā bālye kṛtvā tārṇam athoragam
agnihotre prasaktaḥ sanbhīṣitaḥ pramumoha vai
- 3
लब्ध्वा च स पुनः संज्ञां माम् उवाच तपोधनः
मैवं सर्पेण बाधेथाः सखे भीर् आविशन्मम
शप्तश्च त्वं मया विप्र न नन्दामि कदाचन
तेनैव बहुशोक्तो ऽहं सर्पके त्वात्मणै द्विज
अग्निहोत्रे समासीनं वेषयामि समोहितः
निर्दहन्न् इव कोपेन सत्यवाक्संशितव्रतः
labdhvā ca sa punaḥ saṃjñāṃ mām uvāca tapodhanaḥ
maivaṃ sarpeṇa bādhethāḥ sakhe bhīr āviśanmama
śaptaśca tvaṃ mayā vipra na nandāmi kadācana
tenaiva bahuśokto 'haṃ sarpake tvātmaṇai dvija
agnihotre samāsīnaṃ veṣayāmi samohitaḥ
nirdahann iva kopena satyavāksaṃśitavrataḥ
- 4
यथावीर्यस्त्वया सर्पः कृतो ऽयं मद्विभीषया
तथावीर्यो भुजंगस्त्वं मम कोपाद्भविष्यसि
yathāvīryastvayā sarpaḥ kṛto 'yaṃ madvibhīṣayā
tathāvīryo bhujaṃgastvaṃ mama kopādbhaviṣyasi
- 5
तस्याहं तपसो वीर्यं जानमानस्तपोधन
मुहुर् उष्णं च निःश्वस्य सुसंभ्रान्तस्तपोधनः
भृशम् उद्विग्नहृदयस्तम् अवोचं वनौकसम्
tasyāhaṃ tapaso vīryaṃ jānamānastapodhana
muhur uṣṇaṃ ca niḥśvasya susaṃbhrāntastapodhanaḥ
bhṛśam udvignahṛdayastam avocaṃ vanaukasam
- 6
प्रयतः संभ्रमाच्चैव प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः
सखेति हसतेदं ते नर्मार्थं वै कृतं मया
prayataḥ saṃbhramāccaiva prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ
sakheti hasatedaṃ te narmārthaṃ vai kṛtaṃ mayā
- 7
क्षन्तुम् अर्हसि मे ब्रह्मञ्शापो ऽयं विनिवर्त्यताम्
सो ऽथ माम् अब्रवीद्दृष्ट्वा भृशम् उद्विग्नचेतसम्
kṣantum arhasi me brahmañśāpo 'yaṃ vinivartyatām
so 'tha mām abravīddṛṣṭvā bhṛśam udvignacetasam
- 8
मुहुर् उष्णं विनिःश्वस्य सुसंभ्रान्तस्तपोधनः
नानृतं वै मया प्रोक्तं भवितेदं कथंचन
muhur uṣṇaṃ viniḥśvasya susaṃbhrāntastapodhanaḥ
nānṛtaṃ vai mayā proktaṃ bhavitedaṃ kathaṃcana
- 9
यत्तु वक्ष्यामि ते वाक्यं शृणु तन्मे धृतव्रत
श्रुत्वा च हृदि ते वाक्यम् इदम् अस्तु तपोधन
यं समाभाष्य दृष्ट्वा च शापाद् अस्माद्विमोक्ष्यसे
yattu vakṣyāmi te vākyaṃ śṛṇu tanme dhṛtavrata
śrutvā ca hṛdi te vākyam idam astu tapodhana
yaṃ samābhāṣya dṛṣṭvā ca śāpād asmādvimokṣyase
- 10
उत्पत्स्यति रुरुर्नाम प्रमतेर् आत्मजः शुचिः
तं दृष्ट्वा शापमोक्षस्ते भविता नचिराद् इव
एवम् उक्तस्तु तेनाहम् उरगत्वम् अवाप्तवान्
utpatsyati rururnāma pramater ātmajaḥ śuciḥ
taṃ dṛṣṭvā śāpamokṣaste bhavitā nacirād iva
evam uktastu tenāham uragatvam avāptavān
- 11
स त्वं रुरुर् इति ख्यातः प्रमतेर् आत्मजः शुचिः
शापमोक्षश्च भविता नचिराद्द्विजसत्तम
स्वरूपं प्रतिलभ्याहम् अद्य वक्ष्यामि ते हितम्
स डौण्डुभं परित्यज्य रूपं विप्रर्षभस्तदा
स्वरूपं भास्वरं भूयः प्रतिपेदे महायशाः
इदं चोवाच वचनं रुरुम् अप्रतिमौजसम्
सूतः
इति स्वरूपं गृह्याशु तम् ऋषिं वाक्यम् अब्रवीत्
sa tvaṃ rurur iti khyātaḥ pramater ātmajaḥ śuciḥ
śāpamokṣaśca bhavitā nacirāddvijasattama
svarūpaṃ pratilabhyāham adya vakṣyāmi te hitam
sa ḍauṇḍubhaṃ parityajya rūpaṃ viprarṣabhastadā
svarūpaṃ bhāsvaraṃ bhūyaḥ pratipede mahāyaśāḥ
idaṃ covāca vacanaṃ rurum apratimaujasam
sūtaḥ
iti svarūpaṃ gṛhyāśu tam ṛṣiṃ vākyam abravīt
- 12
अहिंसा परमो धर्मः सर्वप्राणभृतां स्मृतः
तस्मात्प्राणभृतः सर्वान्न हिंस्याद्ब्राह्मणः क्वचित्
ahiṃsā paramo dharmaḥ sarvaprāṇabhṛtāṃ smṛtaḥ
tasmātprāṇabhṛtaḥ sarvānna hiṃsyādbrāhmaṇaḥ kvacit
- 13
ब्राह्मणः सौम्य एवेह जायतेति परा श्रुतिः
वेदवेदाङ्गवित्तात सर्वभूताभयप्रदः
brāhmaṇaḥ saumya eveha jāyateti parā śrutiḥ
vedavedāṅgavittāta sarvabhūtābhayapradaḥ
- 14
अहिंसा सत्यवचनं क्षमा चेति विनिश्चितम्
ब्राह्मणस्य परो धर्मो वेदानां धरणाद् अपि
ahiṃsā satyavacanaṃ kṣamā ceti viniścitam
brāhmaṇasya paro dharmo vedānāṃ dharaṇād api
- 15
क्षत्रियस्य तु यो धर्मः स नेहेष्यति वै तव
क्षत्रियस्य तु यो धर्मः स ते नार्हति वै द्विज
दण्डधारणम् उग्रत्वं प्रजानां परिपालनम्
kṣatriyasya tu yo dharmaḥ sa neheṣyati vai tava
kṣatriyasya tu yo dharmaḥ sa te nārhati vai dvija
daṇḍadhāraṇam ugratvaṃ prajānāṃ paripālanam
- 16
तद् इदं क्षत्रियस्यासीत्कर्म वै शृणु मे रुरो
जनमेजयस्य धर्मात्मन्सर्पाणां हिंसनं पुरा
tad idaṃ kṣatriyasyāsītkarma vai śṛṇu me ruro
janamejayasya dharmātmansarpāṇāṃ hiṃsanaṃ purā
- 17
परित्राणं च भीतानां सर्पाणां ब्राह्मणाद् अपि
तपोवीर्यबलोपेताद्वेदवेदाङ्गपारगात्
आस्तीकाद्द्विजमुख्याद्वै सर्पसत्रे द्विजोत्तम
paritrāṇaṃ ca bhītānāṃ sarpāṇāṃ brāhmaṇād api
tapovīryabalopetādvedavedāṅgapāragāt
āstīkāddvijamukhyādvai sarpasatre dvijottama

