33 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
जामदग्न्येन रामेण पितुर्वधम् अमृष्यता
राजा परशुहस्तेन
क्रुद्धेन च महाभागे हैहयाधिपतिर्हतः
हेहयस्य महात्मनः
शतानि दश बाहूनां निकृत्तान्यर्जुनस्य वै
bhīṣma uvāca
jāmadagnyena rāmeṇa piturvadham amṛṣyatā
rājā paraśuhastena
kruddhena ca mahābhāge haihayādhipatirhataḥ
hehayasya mahātmanaḥ
śatāni daśa bāhūnāṃ nikṛttānyarjunasya vai
- 2
पुनश्च धनुर् आदाय महास्त्राणि प्रमुञ्चता
निर्दग्धं क्षत्रम् असकृद्रथेन जयता महीम्
punaśca dhanur ādāya mahāstrāṇi pramuñcatā
nirdagdhaṃ kṣatram asakṛdrathena jayatā mahīm
- 3
एवम् उच्चावचैर् अस्त्रैर्भार्गवेण महात्मना
त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी कृता निःक्षत्रिया पुरा
एवं निःक्षत्रिये लोके कृते तेन महर्षिणा
evam uccāvacair astrairbhārgaveṇa mahātmanā
triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī kṛtā niḥkṣatriyā purā
evaṃ niḥkṣatriye loke kṛte tena maharṣiṇā
- 4
ततः सम्भूय सर्वाभिः क्षत्रियाभिः समन्ततः
उत्पादितान्यपत्यानि ब्राह्मणैर्नियतात्मभिः
tataḥ sambhūya sarvābhiḥ kṣatriyābhiḥ samantataḥ
utpāditānyapatyāni brāhmaṇairniyatātmabhiḥ
- 5
पाणिग्राहस्य तनय इति वेदेषु निश्चितम्
धर्मं मनसि संस्थाप्य ब्राह्मणांस्ताः समभ्ययुः
लोके ऽप्याचरितो दृष्टः क्षत्रियाणां पुनर्भवः
ततः पुनः समुदितं क्षत्रं समभवत्तदा
इमं चैवात्र वक्ष्ये ऽहम् इतिहासं पुरातनम्
pāṇigrāhasya tanaya iti vedeṣu niścitam
dharmaṃ manasi saṃsthāpya brāhmaṇāṃstāḥ samabhyayuḥ
loke 'pyācarito dṛṣṭaḥ kṣatriyāṇāṃ punarbhavaḥ
tataḥ punaḥ samuditaṃ kṣatraṃ samabhavattadā
imaṃ caivātra vakṣye 'ham itihāsaṃ purātanam
- 6
अथोतथ्य इति ख्यात आसीद्धीमान् ऋषिः पुरा
ममता नाम तस्यासीद्भार्या परमसंमता
athotathya iti khyāta āsīddhīmān ṛṣiḥ purā
mamatā nāma tasyāsīdbhāryā paramasaṃmatā
- 7
उतथ्यस्य यवीयांस्तु पुरोधास्त्रिदिवौकसाम्
बृहस्पतिर्बृहत्तेजा ममतां सो ऽन्वपद्यत
utathyasya yavīyāṃstu purodhāstridivaukasām
bṛhaspatirbṛhattejā mamatāṃ so 'nvapadyata
- 8
उवाच ममता तं तु देवरं वदतां वरम्
अन्तर्वत्नी अहं भ्रात्रा ज्येष्ठेनारम्यताम् इति
uvāca mamatā taṃ tu devaraṃ vadatāṃ varam
antarvatnī ahaṃ bhrātrā jyeṣṭhenāramyatām iti
- 9
अयं च मे महाभाग कुक्षावेव बृहस्पते
औतथ्यो वेदम् अत्रैव षडङ्गं प्रत्यधीयत
ayaṃ ca me mahābhāga kukṣāveva bṛhaspate
autathyo vedam atraiva ṣaḍaṅgaṃ pratyadhīyata
- 10
अमोघरेतास्त्वं चापि नूनं भवितुम् अर्हसि
तस्माद् एवंगते ऽद्य त्वम् उपारमितुम् अर्हसि
amogharetāstvaṃ cāpi nūnaṃ bhavitum arhasi
tasmād evaṃgate 'dya tvam upāramitum arhasi
- 11
एवम् उक्तस्तया सम्यग्बृहत्तेजा बृहस्पतिः
कामात्मानं तदात्मानं न शशाक नियच्छितुम्
evam uktastayā samyagbṛhattejā bṛhaspatiḥ
kāmātmānaṃ tadātmānaṃ na śaśāka niyacchitum
- 12
संबभूव ततः कामी तया सार्धम् अकामया
उत्सृजन्तं तु तं रेतः स गर्भस्थो ऽभ्यभाषत
saṃbabhūva tataḥ kāmī tayā sārdham akāmayā
utsṛjantaṃ tu taṃ retaḥ sa garbhastho 'bhyabhāṣata
- 13
भोस्तात कन्यस वदे द्वयोर्नास्त्यत्र संभवः
अमोघशुक्रश्च भवान्पूर्वं चाहम् इहागतः
अमोघरेताश्च भवान्न पीडां कर्तुम् अर्हति
अश्रुत्वैव तु तद्वाक्यं गर्भस्थस्य बृहस्पतिः
जगाम मैथुनायैव ममतां चारुलोचनाम्
शुक्रोत्सर्गं ततो बुद्ध्वा तस्या गर्भगतो मुनिः
पद्भ्याम् आरोधयन्मार्गं शुक्रस्य च बृहस्पतेः
स्थानम् अप्राप्तम् अथ तच्छुक्रं प्रतिहतं तदा
पपात सहसा भूमौ ततः क्रुद्धो बृहस्पतिः
bhostāta kanyasa vade dvayornāstyatra saṃbhavaḥ
amoghaśukraśca bhavānpūrvaṃ cāham ihāgataḥ
amogharetāśca bhavānna pīḍāṃ kartum arhati
aśrutvaiva tu tadvākyaṃ garbhasthasya bṛhaspatiḥ
jagāma maithunāyaiva mamatāṃ cārulocanām
śukrotsargaṃ tato buddhvā tasyā garbhagato muniḥ
padbhyām ārodhayanmārgaṃ śukrasya ca bṛhaspateḥ
sthānam aprāptam atha tacchukraṃ pratihataṃ tadā
papāta sahasā bhūmau tataḥ kruddho bṛhaspatiḥ
- 14
शशाप तं ततः क्रुद्ध एवम् उक्तो बृहस्पतिः
उतथ्यपुत्रं गर्भस्थं निर्भर्त्स्य भगवान् ऋषिः
śaśāpa taṃ tataḥ kruddha evam ukto bṛhaspatiḥ
utathyaputraṃ garbhasthaṃ nirbhartsya bhagavān ṛṣiḥ
- 15
यस्मात्त्वम् ईदृशे काले सर्वभूतेप्सिते सति
एवम् आत्थ वचस्तस्मात्तमो दीर्घं प्रवेक्ष्यसि
yasmāttvam īdṛśe kāle sarvabhūtepsite sati
evam āttha vacastasmāttamo dīrghaṃ pravekṣyasi
- 16
स वै दीर्घतमा नाम शापाद् ऋषिर् अजायत
बृहस्पतेर्बृहत्कीर्तेर्बृहस्पतिर् इवौजसा
जात्यन्धो वेदवित्प्राज्ञः पत्नीं लेभे स्वविद्यया
तरुणीं रूपसम्पन्नां प्रद्वेषीं नाम ब्राह्मणीम्
sa vai dīrghatamā nāma śāpād ṛṣir ajāyata
bṛhaspaterbṛhatkīrterbṛhaspatir ivaujasā
jātyandho vedavitprājñaḥ patnīṃ lebhe svavidyayā
taruṇīṃ rūpasampannāṃ pradveṣīṃ nāma brāhmaṇīm
- 17
स पुत्राञ्जनयामास गौतमादीन्महायशाः
ऋषेर् उतथ्यस्य तदा संतानकुलवृद्धये
धर्मात्मा च महात्मा च वेदवेदाङ्गपारगः
गोधर्मं सौरभेयाच्च सो ऽधीत्य निखिलं मुनिः
प्रावर्तत तथा कर्तुं श्रद्धावांस्तम् अशङ्कया
ततो वितथमर्यादं तं दृष्ट्वा मुनिसत्तमाः
क्रुद्धा मोहाभिभूतास्ते सर्वे तत्राश्रमौकसः
अहो ऽयं भिन्नमर्यादो नाश्रमे वस्तुम् अर्हति
तस्माद् एनं वयं सर्वे पापात्मानं त्यजामहे
इत्यन्योन्यं समाभाष्य ते दीर्घतमसं मुनिम्
पत्नी
भीष्मः
पत्नी
दीर्घतमाः
भीष्मः
पुत्रलाभाच्च सा पत्नी न तुतोष पतिं तदा
प्रद्विषन्तीं पतिर्भार्यां किं मां द्वेष्टीति चाब्रवीत्
पतिर्भार्यानुभरणाद्भर्ता चेति प्रकीर्त्यते
अहं त्वां भरणं कृत्वा जात्यन्धं ससुता सदा
नित्यकालं श्रमेणार्ता न भरेयं महातपः
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा ऋषिः कोपसमन्वितः
प्रत्युवाच ततः पत्नीं प्रद्वेषीं ससुतां तदा
नीयतां क्षत्रियकुले धनार्थी त्वं भविष्यसि
त्वया दत्तं धनं विप्र नेच्छेयं दुःखकारकम्
यथेष्टं कुरु विप्रेन्द्र न भरेयं यथा पुरा
अद्य प्रभृति मर्यादा मया लोके प्रतिष्ठिता
एक एव पतिर्नार्या यावज्जीवं परायणम्
मृते जीवति वा तस्मिन्नापरं प्राप्नुयान्नरम्
अभिगम्य परं नारी पतिष्यति न संशयः
अपतीनां तु नारीणाम् अद्य प्रभृति पातकम्
यद्यस्ति चेद्धनं सर्वं वृथाभोगा भवन्तु ताः
अकीर्तिः परिवादश्च नित्यकालं भवन्तु वै
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणी भृशकोपिता
गङ्गाम् आनीयताम् एष पुत्रा इत्येवम् अब्रवीत्
sa putrāñjanayāmāsa gautamādīnmahāyaśāḥ
ṛṣer utathyasya tadā saṃtānakulavṛddhaye
dharmātmā ca mahātmā ca vedavedāṅgapāragaḥ
godharmaṃ saurabheyācca so 'dhītya nikhilaṃ muniḥ
prāvartata tathā kartuṃ śraddhāvāṃstam aśaṅkayā
tato vitathamaryādaṃ taṃ dṛṣṭvā munisattamāḥ
kruddhā mohābhibhūtāste sarve tatrāśramaukasaḥ
aho 'yaṃ bhinnamaryādo nāśrame vastum arhati
tasmād enaṃ vayaṃ sarve pāpātmānaṃ tyajāmahe
ityanyonyaṃ samābhāṣya te dīrghatamasaṃ munim
patnī
bhīṣmaḥ
patnī
dīrghatamāḥ
bhīṣmaḥ
putralābhācca sā patnī na tutoṣa patiṃ tadā
pradviṣantīṃ patirbhāryāṃ kiṃ māṃ dveṣṭīti cābravīt
patirbhāryānubharaṇādbhartā ceti prakīrtyate
ahaṃ tvāṃ bharaṇaṃ kṛtvā jātyandhaṃ sasutā sadā
nityakālaṃ śrameṇārtā na bhareyaṃ mahātapaḥ
tasyāstadvacanaṃ śrutvā ṛṣiḥ kopasamanvitaḥ
pratyuvāca tataḥ patnīṃ pradveṣīṃ sasutāṃ tadā
nīyatāṃ kṣatriyakule dhanārthī tvaṃ bhaviṣyasi
tvayā dattaṃ dhanaṃ vipra neccheyaṃ duḥkhakārakam
yatheṣṭaṃ kuru viprendra na bhareyaṃ yathā purā
adya prabhṛti maryādā mayā loke pratiṣṭhitā
eka eva patirnāryā yāvajjīvaṃ parāyaṇam
mṛte jīvati vā tasminnāparaṃ prāpnuyānnaram
abhigamya paraṃ nārī patiṣyati na saṃśayaḥ
apatīnāṃ tu nārīṇām adya prabhṛti pātakam
yadyasti ceddhanaṃ sarvaṃ vṛthābhogā bhavantu tāḥ
akīrtiḥ parivādaśca nityakālaṃ bhavantu vai
tasya tadvacanaṃ śrutvā brāhmaṇī bhṛśakopitā
gaṅgām ānīyatām eṣa putrā ityevam abravīt
- 18
लोभमोहाभिभूतास्ते पुत्रास्तं गौतमादयः
काष्ठे समुद्गे प्रक्षिप्य गङ्गायां समवासृजन्
lobhamohābhibhūtāste putrāstaṃ gautamādayaḥ
kāṣṭhe samudge prakṣipya gaṅgāyāṃ samavāsṛjan
- 19
न स्याद् अन्धश्च वृद्धश्च भर्तव्यो ऽयम् इति स्म ते
कर्मण्यथ ततः क्रूरे तेषां बुद्धिर् अजायत
चिन्तयित्वा ततः क्रूराः प्रतिजग्मुर् अथो गृहान्
na syād andhaśca vṛddhaśca bhartavyo 'yam iti sma te
karmaṇyatha tataḥ krūre teṣāṃ buddhir ajāyata
cintayitvā tataḥ krūrāḥ pratijagmur atho gṛhān
- 20
सो ऽनुस्रोतस्तदा राजन्प्लवमान ऋषिस्ततः
जगाम सुबहून्देशान् अन्धस्तेनोडुपेन ह
so 'nusrotastadā rājanplavamāna ṛṣistataḥ
jagāma subahūndeśān andhastenoḍupena ha
- 21
तं तु राजा बलिर्नाम सर्वधर्मविशारदः
अपश्यन्मज्जनगतः स्रोतसाभ्याशम् आगतम्
taṃ tu rājā balirnāma sarvadharmaviśāradaḥ
apaśyanmajjanagataḥ srotasābhyāśam āgatam
- 22
जग्राह चैनं धर्मात्मा बलिः सत्यपराक्रमः
ज्ञात्वा चैनं स वव्रे ऽथ पुत्रार्थं मनुजर्षभ
तं पूजयित्वा राजर्षिर्विश्रान्तं मुनिम् अब्रवीत्
jagrāha cainaṃ dharmātmā baliḥ satyaparākramaḥ
jñātvā cainaṃ sa vavre 'tha putrārthaṃ manujarṣabha
taṃ pūjayitvā rājarṣirviśrāntaṃ munim abravīt
- 23
संतानार्थं महाभाग भार्यासु मम मानद
पुत्रान्धर्मार्थकुशलान् उत्पादयितुम् अर्हसि
saṃtānārthaṃ mahābhāga bhāryāsu mama mānada
putrāndharmārthakuśalān utpādayitum arhasi
- 24
एवम् उक्तः स तेजस्वी तं तथेत्युक्तवान् ऋषिः
तस्मै स राजा स्वां भार्यां सुदेष्णां प्राहिणोत्तदा
evam uktaḥ sa tejasvī taṃ tathetyuktavān ṛṣiḥ
tasmai sa rājā svāṃ bhāryāṃ sudeṣṇāṃ prāhiṇottadā
- 25
अन्धं वृद्धं च तं मत्वा न सा देवी जगाम ह
स्वां तु धात्रेयिकां तस्मै वृद्धाय प्राहिणोत्तदा
andhaṃ vṛddhaṃ ca taṃ matvā na sā devī jagāma ha
svāṃ tu dhātreyikāṃ tasmai vṛddhāya prāhiṇottadā
- 26
तस्यां काक्षीवदादीन्स शूद्रयोनाव् ऋषिर्वशी
जनयामास धर्मात्मा पुत्रान् एकादशैव तु
tasyāṃ kākṣīvadādīnsa śūdrayonāv ṛṣirvaśī
janayāmāsa dharmātmā putrān ekādaśaiva tu
- 27
काक्षीवदादीन्पुत्रांस्तान्दृष्ट्वा सर्वान् अधीयतः
मुदा च तान्बली राजा दृष्ट्वा कक्षीवदादिकान्
उवाच तम् ऋषिं राजा ममैत इति वीर्यवान्
kākṣīvadādīnputrāṃstāndṛṣṭvā sarvān adhīyataḥ
mudā ca tānbalī rājā dṛṣṭvā kakṣīvadādikān
uvāca tam ṛṣiṃ rājā mamaita iti vīryavān
- 28
नेत्युवाच महर्षिस्तं ममैवैत इति ब्रुवन्
शूद्रयोनौ मया हीमे जाताः काक्षीवदादयः
netyuvāca maharṣistaṃ mamaivaita iti bruvan
śūdrayonau mayā hīme jātāḥ kākṣīvadādayaḥ
- 29
अन्धं वृद्धं च मां मत्वा सुदेष्णा महिषी तव
अवमन्य ददौ मूढा शूद्रां धात्रेयिकां हि मे
andhaṃ vṛddhaṃ ca māṃ matvā sudeṣṇā mahiṣī tava
avamanya dadau mūḍhā śūdrāṃ dhātreyikāṃ hi me
- 30
ततः प्रसादयामास पुनस्तम् ऋषिसत्तमम्
बलिः सुदेष्णां भार्यां च तस्मै तां प्राहिणोत्पुनः
tataḥ prasādayāmāsa punastam ṛṣisattamam
baliḥ sudeṣṇāṃ bhāryāṃ ca tasmai tāṃ prāhiṇotpunaḥ

