243 shlokas
- 1
ऋषय ऊचुः
समन्तपञ्चकम् इति यद् उक्तं सूतनन्दन
एतत्सर्वं यथान्यायं श्रोतुम् इच्छामहे वयम्
ṛṣaya ūcuḥ
samantapañcakam iti yad uktaṃ sūtanandana
etatsarvaṃ yathānyāyaṃ śrotum icchāmahe vayam
- 2
सूत उवाच
शुश्रूषा यदि वो विप्रा ब्रुवतश्च कथाः शुभाः
समन्तपञ्चकाख्यं च श्रोतुम् अर्हथ सत्तमाः
sūta uvāca
śuśrūṣā yadi vo viprā bruvataśca kathāḥ śubhāḥ
samantapañcakākhyaṃ ca śrotum arhatha sattamāḥ
- 3
त्रेताद्वापरयोः संधौ रामः शस्त्रभृतां वरः
असकृत्पार्थिवं क्षत्रं जघानामर्षचोदितः
tretādvāparayoḥ saṃdhau rāmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ
asakṛtpārthivaṃ kṣatraṃ jaghānāmarṣacoditaḥ
- 4
स सर्वं क्षत्रम् उत्साद्य स्ववीर्येणानलद्युतिः
समन्तपञ्चके पञ्च चकार रुधिरह्रदान्
योजयानाम् अविस्तीर्णाञ्जामदग्न्यः प्रतापवान्
sa sarvaṃ kṣatram utsādya svavīryeṇānaladyutiḥ
samantapañcake pañca cakāra rudhirahradān
yojayānām avistīrṇāñjāmadagnyaḥ pratāpavān
- 5
स तेषु रुधिराम्भस्सु ह्रदेषु क्रोधमूर्छितः
पितॄन्संतर्पयामास रुधिरेणेति नः श्रुतम्
sa teṣu rudhirāmbhassu hradeṣu krodhamūrchitaḥ
pitṝnsaṃtarpayāmāsa rudhireṇeti naḥ śrutam
- 6
अथर्चीकादयो ऽभ्येत्य पितरो ब्राह्मणर्षभम्
राम उवाच
राम राम महाभाग प्रीताः स्म तव भार्गव
अनया पितृभक्त्या च विक्रमेण च ते विभो
वरं वृणीष्व भद्रं ते किम् इच्छसि महाद्युते
यदि मे पितरः प्रीता यद्यनुग्राह्यता मयि
यच्च रोषाभिभूतेन क्षत्रम् उत्सादितं मया
अतश्च पापान्मुच्येऽहम् एष मे प्रार्थितो वरः
ह्रदाश्च तीर्थभूता मे भवेयुर्भुवि विश्रुताः
एवं भविष्यतीत्याहुः पितरो ब्राह्मणर्षभाः
तं क्षमस्वेति सिषिधुस्ततः स विरराम ह
atharcīkādayo 'bhyetya pitaro brāhmaṇarṣabham
rāma uvāca
rāma rāma mahābhāga prītāḥ sma tava bhārgava
anayā pitṛbhaktyā ca vikrameṇa ca te vibho
varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te kim icchasi mahādyute
yadi me pitaraḥ prītā yadyanugrāhyatā mayi
yacca roṣābhibhūtena kṣatram utsāditaṃ mayā
ataśca pāpānmucye'ham eṣa me prārthito varaḥ
hradāśca tīrthabhūtā me bhaveyurbhuvi viśrutāḥ
evaṃ bhaviṣyatītyāhuḥ pitaro brāhmaṇarṣabhāḥ
taṃ kṣamasveti siṣidhustataḥ sa virarāma ha
- 7
तेषां समीपे यो देशो ह्रदानां रुधिराम्भसाम्
समन्तपञ्चकम् इति पुण्यं तत्परिकीर्तितम्
teṣāṃ samīpe yo deśo hradānāṃ rudhirāmbhasām
samantapañcakam iti puṇyaṃ tatparikīrtitam
- 8
येन लिङ्गेन यो देशो युक्तः समुपलक्ष्यते
तेनैव नाम्ना तं देशं वाच्यम् आहुर्मनीषिणः
yena liṅgena yo deśo yuktaḥ samupalakṣyate
tenaiva nāmnā taṃ deśaṃ vācyam āhurmanīṣiṇaḥ
- 9
अन्तरे चैव सम्प्राप्ते कलिद्वापरयोर् अभूत्
समन्तपञ्चके युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः
antare caiva samprāpte kalidvāparayor abhūt
samantapañcake yuddhaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ
- 10
तस्मिन्परमधर्मिष्ठे देशे भूदोषवर्जिते
अष्टादश समाजग्मुर् अक्षौहिण्यो युयुत्सया
समेत्य तं द्विजास्ताश्च तत्रैव निधनं गताः
tasminparamadharmiṣṭhe deśe bhūdoṣavarjite
aṣṭādaśa samājagmur akṣauhiṇyo yuyutsayā
sametya taṃ dvijāstāśca tatraiva nidhanaṃ gatāḥ
- 11
एवं नामाभिनिर्वृत्तं तस्य देशस्य वै द्विजाः
पुण्यश्च रमणीयश्च स देशो वः प्रकीर्तितः
evaṃ nāmābhinirvṛttaṃ tasya deśasya vai dvijāḥ
puṇyaśca ramaṇīyaśca sa deśo vaḥ prakīrtitaḥ
- 12
तद् एतत्कथितं सर्वं मया वो मुनिसत्तमाः
यथा देशः स विख्यातस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः
tad etatkathitaṃ sarvaṃ mayā vo munisattamāḥ
yathā deśaḥ sa vikhyātastriṣu lokeṣu viśrutaḥ
- 13
ऋषय ऊचुः
अक्षौहिण्य इति प्रोक्तं यत्त्वया सूतनन्दन
एतद् इच्छामहे श्रोतुं सर्वम् एव यथातथम्
ṛṣaya ūcuḥ
akṣauhiṇya iti proktaṃ yattvayā sūtanandana
etad icchāmahe śrotuṃ sarvam eva yathātatham
- 14
अक्षौहिण्याः परीमाणं रथाश्वनरदन्तिनाम्
यथावच्चैव नो ब्रूहि सर्वं हि विदितं तव
akṣauhiṇyāḥ parīmāṇaṃ rathāśvanaradantinām
yathāvaccaiva no brūhi sarvaṃ hi viditaṃ tava
- 15
सूत उवाच
एको रथो गजश्चैको नराः पञ्च पदातयः
त्रयश्च तुरगास्तज्ज्ञैः पत्तिर् इत्यभिधीयते
sūta uvāca
eko ratho gajaścaiko narāḥ pañca padātayaḥ
trayaśca turagāstajjñaiḥ pattir ityabhidhīyate
- 16
पत्तिं तु त्रिगुणाम् एताम् आहुः सेनामुखं बुधाः
त्रीणि सेनामुखान्येको गुल्म इत्यभिधीयते
pattiṃ tu triguṇām etām āhuḥ senāmukhaṃ budhāḥ
trīṇi senāmukhānyeko gulma ityabhidhīyate
- 17
त्रयो गुल्मा गणो नाम वाहिनी तु गणास्त्रयः
स्मृतास्तिस्रस्तु वाहिन्यः पृतनेति विचक्षणैः
trayo gulmā gaṇo nāma vāhinī tu gaṇāstrayaḥ
smṛtāstisrastu vāhinyaḥ pṛtaneti vicakṣaṇaiḥ
- 18
चमूस्तु पृतनास्तिस्रस्तिस्रश्चम्वस्त्वनीकिनी
अनीकिनीं दशगुणां प्राहुर् अक्षौहिणीं बुधाः
camūstu pṛtanāstisrastisraścamvastvanīkinī
anīkinīṃ daśaguṇāṃ prāhur akṣauhiṇīṃ budhāḥ
- 19
अक्षौहिण्याः प्रसंख्यानं रथानां द्विजसत्तमाः
संख्यागणिततत्त्वज्ञैः सहस्राण्येकविंशतिः
akṣauhiṇyāḥ prasaṃkhyānaṃ rathānāṃ dvijasattamāḥ
saṃkhyāgaṇitatattvajñaiḥ sahasrāṇyekaviṃśatiḥ
- 20
शतान्युपरि चैवाष्टौ तथा भूयश्च सप्ततिः
गजानां तु परीमाणम् एतद् एवात्र निर्दिशेत्
śatānyupari caivāṣṭau tathā bhūyaśca saptatiḥ
gajānāṃ tu parīmāṇam etad evātra nirdiśet
- 21
ज्ञेयं शतसहस्रं तु सहस्राणि तथा नव
नराणाम् अपि पञ्चाशच्छतानि त्रीणि चानघाः
jñeyaṃ śatasahasraṃ tu sahasrāṇi tathā nava
narāṇām api pañcāśacchatāni trīṇi cānaghāḥ
- 22
पञ्चषष्टिसहस्राणि तथाश्वानां शतानि च
दशोत्तराणि षट्प्राहुर्यथावद् इह संख्यया
pañcaṣaṣṭisahasrāṇi tathāśvānāṃ śatāni ca
daśottarāṇi ṣaṭprāhuryathāvad iha saṃkhyayā
- 23
एताम् अक्षौहिणीं प्राहुः संख्यातत्त्वविदो जनाः
यां वः कथितवान् अस्मि विस्तरेण द्विजोत्तमाः
etām akṣauhiṇīṃ prāhuḥ saṃkhyātattvavido janāḥ
yāṃ vaḥ kathitavān asmi vistareṇa dvijottamāḥ
- 24
एतया संख्यया ह्यासन्कुरुपाण्डवसेनयोः
अक्षौहिण्यो द्विजश्रेष्ठाः पिण्डेनाष्टादशैव ताः
etayā saṃkhyayā hyāsankurupāṇḍavasenayoḥ
akṣauhiṇyo dvijaśreṣṭhāḥ piṇḍenāṣṭādaśaiva tāḥ
- 25
समेतास्तत्र वै देशे तत्रैव निधनं गताः
कौरवान्कारणं कृत्वा कालेनाद्भुतकर्मणा
sametāstatra vai deśe tatraiva nidhanaṃ gatāḥ
kauravānkāraṇaṃ kṛtvā kālenādbhutakarmaṇā
- 26
अहानि युयुधे भीष्मो दशैव परमास्त्रवित्
अहानि पञ्च द्रोणस्तु ररक्ष कुरुवाहिनीम्
ahāni yuyudhe bhīṣmo daśaiva paramāstravit
ahāni pañca droṇastu rarakṣa kuruvāhinīm
- 27
अहनी युयुधे द्वे तु कर्णः परबलार्दनः
शल्यो ऽर्धदिवसं त्वासीद्गदायुद्धम् अतः परम्
दुर्योधनस्य भीमस्य दिनार्धम् अभवत्तयोः
ahanī yuyudhe dve tu karṇaḥ parabalārdanaḥ
śalyo 'rdhadivasaṃ tvāsīdgadāyuddham ataḥ param
duryodhanasya bhīmasya dinārdham abhavattayoḥ
- 28
तस्यैव तु दिनस्यान्ते हार्दिक्यद्रौणिगौतमाः
प्रसुप्तं निशि विश्वस्तं जघ्नुर्यौधिष्ठिरं बलम्
tasyaiva tu dinasyānte hārdikyadrauṇigautamāḥ
prasuptaṃ niśi viśvastaṃ jaghnuryaudhiṣṭhiraṃ balam
- 29
यत्तु शौनकसत्त्रे ते भारताख्यानविस्तरम्
जनमेजयस्य तत्सत्त्रे व्यासशिष्येण धीमता
कथितं विस्तरार्थं च यशो वीर्यं महीक्षिताम्
आख्यानं कथितं कृत्स्नं महाभारतम् उत्तमम्
आख्यास्ये तत्र पौलोमम् आख्यानं चादितः परम्
yattu śaunakasattre te bhāratākhyānavistaram
janamejayasya tatsattre vyāsaśiṣyeṇa dhīmatā
kathitaṃ vistarārthaṃ ca yaśo vīryaṃ mahīkṣitām
ākhyānaṃ kathitaṃ kṛtsnaṃ mahābhāratam uttamam
ākhyāsye tatra paulomam ākhyānaṃ cāditaḥ param
- 30
विचित्रार्थपदाख्यानम् अनेकसमयान्वितम्
अभिपन्नं नरैः प्राज्ञैर्वैराग्यम् इव मोक्षिभिः
vicitrārthapadākhyānam anekasamayānvitam
abhipannaṃ naraiḥ prājñairvairāgyam iva mokṣibhiḥ

