36 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
तत्रापि तपसि श्रेष्ठे वर्तमानः स वीर्यवान्
सिद्धचारणसंघानां बभूव प्रियदर्शनः
vaiśaṃpāyana uvāca
tatrāpi tapasi śreṣṭhe vartamānaḥ sa vīryavān
siddhacāraṇasaṃghānāṃ babhūva priyadarśanaḥ
- 2
शुश्रूषुर् अनहंवादी संयतात्मा जितेन्द्रियः
स्वर्गं गन्तुं पराक्रान्तः स्वेन वीर्येण भारत
śuśrūṣur anahaṃvādī saṃyatātmā jitendriyaḥ
svargaṃ gantuṃ parākrāntaḥ svena vīryeṇa bhārata
- 3
केषांचिद् अभवद्भ्राता केषांचिद् अभवत्सखा
ऋषयस्त्वपरे चैनं पुत्रवत्पर्यपालयन्
keṣāṃcid abhavadbhrātā keṣāṃcid abhavatsakhā
ṛṣayastvapare cainaṃ putravatparyapālayan
- 4
स तु कालेन महता प्राप्य निष्कल्मषं तपः
ब्रह्मर्षिसदृशः पाण्डुर्बभूव भरतर्षभ
वैशंपायनः
ऋषयः
वैशंपायनः
अमावास्यां तु सहिता ऋषयः संशितव्रताः
ब्रह्माणं द्रष्टुकामास्ते सम्प्रतस्थुर्महर्षयः
सम्प्रस्थितान् ऋषीन्दृष्ट्वा पाण्डुर्वचनम् अब्रवीत्
भवन्तः क्व गमिष्यन्ति ब्रूत मे वदतां वराः
समवायो महान् अद्य ब्रह्मलोके महात्मनाम्
देवानां च ऋषीणां च पितॄणां च महात्मनाम्
वयं तत्र गमिष्यामो द्रष्टुकामाः स्वयंभुवम्
पाण्डुम् उत्थाय सहसा गन्तुकामं महर्षिभिः
तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां पाण्डुर्वचनम् अब्रवीत्
अहम् अप्यागमिष्यामि यत्र यूयं गमिष्यथ
sa tu kālena mahatā prāpya niṣkalmaṣaṃ tapaḥ
brahmarṣisadṛśaḥ pāṇḍurbabhūva bharatarṣabha
vaiśaṃpāyanaḥ
ṛṣayaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
amāvāsyāṃ tu sahitā ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ
brahmāṇaṃ draṣṭukāmāste sampratasthurmaharṣayaḥ
samprasthitān ṛṣīndṛṣṭvā pāṇḍurvacanam abravīt
bhavantaḥ kva gamiṣyanti brūta me vadatāṃ varāḥ
samavāyo mahān adya brahmaloke mahātmanām
devānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca pitṝṇāṃ ca mahātmanām
vayaṃ tatra gamiṣyāmo draṣṭukāmāḥ svayaṃbhuvam
pāṇḍum utthāya sahasā gantukāmaṃ maharṣibhiḥ
tacchrutvā vacanaṃ teṣāṃ pāṇḍurvacanam abravīt
aham apyāgamiṣyāmi yatra yūyaṃ gamiṣyatha
- 5
स्वर्गपारं तितीर्षन्स शतशृङ्गाद् उदङ्मुखः
प्रतस्थे सह पत्नीभ्याम् अब्रुवंस्तत्र तापसाः
उपर्युपरि गच्छन्तः शैलराजम् उदङ्मुखाः
svargapāraṃ titīrṣansa śataśṛṅgād udaṅmukhaḥ
pratasthe saha patnībhyām abruvaṃstatra tāpasāḥ
uparyupari gacchantaḥ śailarājam udaṅmukhāḥ
- 6
दृष्टवन्तो गिरेर् अस्य दुर्गान्देशान्बहून्वयम्
विमानशतसंबाधां गीतस्वननिनादिताम्
यक्षराक्षसगुप्तानि गन्धर्वचरितानि च
आक्रीडभूतान्देवानां गन्धर्वाप्सरसां तथा
dṛṣṭavanto girer asya durgāndeśānbahūnvayam
vimānaśatasaṃbādhāṃ gītasvananināditām
yakṣarākṣasaguptāni gandharvacaritāni ca
ākrīḍabhūtāndevānāṃ gandharvāpsarasāṃ tathā
- 7
उद्यानानि कुबेरस्य समानि विषमाणि च
महानदीनितम्बांश्च दुर्गांश्च गिरिगह्वरान्
udyānāni kuberasya samāni viṣamāṇi ca
mahānadīnitambāṃśca durgāṃśca girigahvarān
- 8
सन्ति नित्यहिमा देशा निर्वृक्षमृगपक्षिणः
सन्ति केचिन्महावर्षा दुर्गाः केचिद्दुरासदाः
santi nityahimā deśā nirvṛkṣamṛgapakṣiṇaḥ
santi kecinmahāvarṣā durgāḥ keciddurāsadāḥ
- 9
अतिक्रामेन्न पक्षी यान्कुत एवेतरे मृगाः
वायुर् एको ऽतिगाद्यत्र सिद्धाश्च परमर्षयः
atikrāmenna pakṣī yānkuta evetare mṛgāḥ
vāyur eko 'tigādyatra siddhāśca paramarṣayaḥ
- 10
गच्छन्त्यौ शैलराजे ऽस्मिन्राजपुत्र्यौ कथं त्विमे
न सीदेताम् अदुःखार्हे मा गमो भरतर्षभ
अप्रजस्य महाभाग न स्वर्गं गन्तुम् अर्हसि
अप्रजात्वं मनुष्येन्द्र साधु मा पुष्करेक्षण
gacchantyau śailarāje 'sminrājaputryau kathaṃ tvime
na sīdetām aduḥkhārhe mā gamo bharatarṣabha
aprajasya mahābhāga na svargaṃ gantum arhasi
aprajātvaṃ manuṣyendra sādhu mā puṣkarekṣaṇa
- 11
पाण्डुर् उवाच
अप्रजस्य महाभागा न द्वारं परिचक्षते
स्वर्गे तेनाभितप्तो ऽहम् अप्रजस्तद्ब्रवीमि वः
सो ऽहम् उग्रेण तपसा सभार्यस्त्यक्तजीवितः
अनपत्यो ऽपि विन्देयं स्वर्गम् उग्रेण कर्मणा
pāṇḍur uvāca
aprajasya mahābhāgā na dvāraṃ paricakṣate
svarge tenābhitapto 'ham aprajastadbravīmi vaḥ
so 'ham ugreṇa tapasā sabhāryastyaktajīvitaḥ
anapatyo 'pi vindeyaṃ svargam ugreṇa karmaṇā
- 12
ऋणैश्चतुर्भिः संयुक्ता जायन्ते मनुजा भुवि
पितृदेवर्षिमनुजदेयैः शतसहस्रशः
ṛṇaiścaturbhiḥ saṃyuktā jāyante manujā bhuvi
pitṛdevarṣimanujadeyaiḥ śatasahasraśaḥ
- 13
एतानि तु यथाकालं यो न बुध्यति मानवः
न तस्य लोकाः सन्तीति धर्मविद्भिः प्रतिष्ठितम्
etāni tu yathākālaṃ yo na budhyati mānavaḥ
na tasya lokāḥ santīti dharmavidbhiḥ pratiṣṭhitam
- 14
यज्ञैश्च देवान्प्रीणाति स्वाध्यायतपसा मुनीन्
पुत्रैः श्राद्धैः पितॄंश्चापि आनृशंस्येन मानवान्
yajñaiśca devānprīṇāti svādhyāyatapasā munīn
putraiḥ śrāddhaiḥ pitṝṃścāpi ānṛśaṃsyena mānavān
- 15
ऋषिदेवमनुष्याणां परिमुक्तो ऽस्मि धर्मतः
त्रयाणाम् इतरेषां तु नाश आत्मनि नश्यति
पित्र्याद् ऋणाद् अनिर्मुक्त इदानीम् अस्मि तापसाः
पित्र्याद् ऋणाद् अनिर्मुक्तस्तेन तप्ये तपोधनाः
ṛṣidevamanuṣyāṇāṃ parimukto 'smi dharmataḥ
trayāṇām itareṣāṃ tu nāśa ātmani naśyati
pitryād ṛṇād anirmukta idānīm asmi tāpasāḥ
pitryād ṛṇād anirmuktastena tapye tapodhanāḥ
- 16
देहनाशे ध्रुवो नाशः पितॄणाम् एष निश्चयः
पितॄणाम् ऋणनाशाद्धि न प्रजा नाशम् ऋच्छति
इह तस्मात्प्रजाहेतोः प्रजायन्ते नरोत्तमाः
dehanāśe dhruvo nāśaḥ pitṝṇām eṣa niścayaḥ
pitṝṇām ṛṇanāśāddhi na prajā nāśam ṛcchati
iha tasmātprajāhetoḥ prajāyante narottamāḥ
- 17
यथैवाहं पितुः क्षेत्रे सृष्टस्तेन महात्मना
तथैवास्मिन्मम क्षेत्रे कथं वै सम्भवेत्प्रजा
yathaivāhaṃ pituḥ kṣetre sṛṣṭastena mahātmanā
tathaivāsminmama kṣetre kathaṃ vai sambhavetprajā
- 18
तापसा ऊचुः
अस्ति वै तव धर्मात्मन्विद्म देवोपमं शुभम्
अपत्यम् अनघं राजन्वयं दिव्येन चक्षुषा
tāpasā ūcuḥ
asti vai tava dharmātmanvidma devopamaṃ śubham
apatyam anaghaṃ rājanvayaṃ divyena cakṣuṣā
- 19
दैवदिष्टं नरव्याघ्र कर्मणेहोपपादय
अक्लिष्टं फलम् अव्यग्रो विन्दते बुद्धिमान्नरः
daivadiṣṭaṃ naravyāghra karmaṇehopapādaya
akliṣṭaṃ phalam avyagro vindate buddhimānnaraḥ
- 20
तस्मिन्दृष्टे फले तात प्रयत्नं कर्तुम् अर्हसि
अपत्यं गुणसम्पन्नं लब्ध्वा प्रीतिम् अवाप्स्यसि
tasmindṛṣṭe phale tāta prayatnaṃ kartum arhasi
apatyaṃ guṇasampannaṃ labdhvā prītim avāpsyasi
- 21
वैशंपायन उवाच
तच्छ्रुत्वा तापसवचः पाण्डुश्चिन्तापरो ऽभवत्
आत्मनो मृगशापेन जानन्न् उपहतां क्रियाम्
वैशंपायनः
स समानीय कुन्तीं च माद्रीं च भरतर्षभ
आचष्ट पुत्रलाभस्य व्युष्टिं सर्वक्रियाधिकाम्
उत्तमाद् अवराः पुंसः काङ्क्षन्ते पुत्रम् आपदि
अपत्यं धर्मफलदं श्रेष्ठाद् इच्छन्ति साधवः
अनुनीय तु ते सम्यङ्महाब्राह्मणसंसदि
ब्राह्मणं गुणवन्तं वै चिन्तयामास धर्मवित्
vaiśaṃpāyana uvāca
tacchrutvā tāpasavacaḥ pāṇḍuścintāparo 'bhavat
ātmano mṛgaśāpena jānann upahatāṃ kriyām
vaiśaṃpāyanaḥ
sa samānīya kuntīṃ ca mādrīṃ ca bharatarṣabha
ācaṣṭa putralābhasya vyuṣṭiṃ sarvakriyādhikām
uttamād avarāḥ puṃsaḥ kāṅkṣante putram āpadi
apatyaṃ dharmaphaladaṃ śreṣṭhād icchanti sādhavaḥ
anunīya tu te samyaṅmahābrāhmaṇasaṃsadi
brāhmaṇaṃ guṇavantaṃ vai cintayāmāsa dharmavit
- 22
सो ऽब्रवीद्विजने कुन्तीं धर्मपत्नीं यशस्विनीम्
अपत्योत्पादने योगम् आपदि प्रसमर्थयन्
so 'bravīdvijane kuntīṃ dharmapatnīṃ yaśasvinīm
apatyotpādane yogam āpadi prasamarthayan
- 23
अपत्यं नाम लोकेषु प्रतिष्ठा धर्मसंहिता
इति कुन्ति विदुर्धीराः शाश्वतं धर्मम् आदितः
apatyaṃ nāma lokeṣu pratiṣṭhā dharmasaṃhitā
iti kunti vidurdhīrāḥ śāśvataṃ dharmam āditaḥ
- 24
इष्टं दत्तं तपस्तप्तं नियमश्च स्वनुष्ठितः
सर्वम् एवानपत्यस्य न पावनम् इहोच्यते
iṣṭaṃ dattaṃ tapastaptaṃ niyamaśca svanuṣṭhitaḥ
sarvam evānapatyasya na pāvanam ihocyate
- 25
सो ऽहम् एवं विदित्वैतत्प्रपश्यामि शुचिस्मिते
अनपत्यः शुभांल्लोकान्नावाप्स्यामीति चिन्तयन्
so 'ham evaṃ viditvaitatprapaśyāmi śucismite
anapatyaḥ śubhāṃllokānnāvāpsyāmīti cintayan
- 26
मृगाभिशापान्नष्टं मे प्रजनं ह्यकृतात्मनः
नृशंसकारिणो भीरु यथैवोपहतं तथा
mṛgābhiśāpānnaṣṭaṃ me prajanaṃ hyakṛtātmanaḥ
nṛśaṃsakāriṇo bhīru yathaivopahataṃ tathā
- 27
इमे वै बन्धुदायादाः षट्पुत्रा धर्मदर्शने
षड् एवाबन्धुदायादाः पुत्रास्ताञ्शृणु मे पृथे
ime vai bandhudāyādāḥ ṣaṭputrā dharmadarśane
ṣaḍ evābandhudāyādāḥ putrāstāñśṛṇu me pṛthe
- 28
स्वयंजातः प्रणीतश्च परिक्रीतश्च यः सुतः
तत्समं पुत्रिकासुतः
स्वयंजातः क्षत्रियश्च
पौनर्भवश्च कानीनः स्वैरिण्यां यश्च जायते
svayaṃjātaḥ praṇītaśca parikrītaśca yaḥ sutaḥ
tatsamaṃ putrikāsutaḥ
svayaṃjātaḥ kṣatriyaśca
paunarbhavaśca kānīnaḥ svairiṇyāṃ yaśca jāyate
- 29
दत्तः क्रीतः कृत्रिमश्च उपगच्छेत्स्वयं च यः
सहोढो जातरेताश्च हीनयोनिधृतश्च यः
dattaḥ krītaḥ kṛtrimaśca upagacchetsvayaṃ ca yaḥ
sahoḍho jātaretāśca hīnayonidhṛtaśca yaḥ
- 30
पूर्वपूर्वतमाभावे मत्वा लिप्सेत वै सुतम्
उत्तमाद् अवराः पुंसः काङ्क्षन्ते पुत्रम् आपदि
pūrvapūrvatamābhāve matvā lipseta vai sutam
uttamād avarāḥ puṃsaḥ kāṅkṣante putram āpadi

