33 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
पाण्डोर् अवभृथं कृत्वा देवकल्पा महर्षयः
ततो मन्त्रम् अकुर्वन्त ते समेत्य तपस्विनः
vaiśaṃpāyana uvāca
pāṇḍor avabhṛthaṃ kṛtvā devakalpā maharṣayaḥ
tato mantram akurvanta te sametya tapasvinaḥ
- 2
हित्वा राज्यं च राष्ट्रं च स महात्मा महातपाः
अस्मिन्स्थाने तपस्तप्तुं तापसाञ्शरणं गतः
hitvā rājyaṃ ca rāṣṭraṃ ca sa mahātmā mahātapāḥ
asminsthāne tapastaptuṃ tāpasāñśaraṇaṃ gataḥ
- 3
स जातमात्रान्पुत्रांश्च दारांश्च भवताम् इह
प्रदायोपनिधिं राजा पाण्डुः स्वर्गम् इतो गतः
तस्येमान् आत्मजान्देहं भार्यां च सुमहात्मनः
स्वराष्ट्रं गृह्य गच्छामो धर्म एष हि नः स्मृतः
तस्मात्कृत्यं परीक्षध्वम् इति होवाच धर्मवित्
शुकः परमकल्याणो गिरा समभिभाषत
sa jātamātrānputrāṃśca dārāṃśca bhavatām iha
pradāyopanidhiṃ rājā pāṇḍuḥ svargam ito gataḥ
tasyemān ātmajāndehaṃ bhāryāṃ ca sumahātmanaḥ
svarāṣṭraṃ gṛhya gacchāmo dharma eṣa hi naḥ smṛtaḥ
tasmātkṛtyaṃ parīkṣadhvam iti hovāca dharmavit
śukaḥ paramakalyāṇo girā samabhibhāṣata
- 4
ते परस्परम् आमन्त्र्य सर्वभूतहिते रताः
धर्मं चैव पुरस्कृत्य श्रेष्ठां मतिम् अकुर्वत
कुरुक्षेत्रम् इतः कुन्तीं तां सपुत्रां नयामहे
पाण्डोः पुत्रान्पुरस्कृत्य नगरं नागसाह्वयम्
te parasparam āmantrya sarvabhūtahite ratāḥ
dharmaṃ caiva puraskṛtya śreṣṭhāṃ matim akurvata
kurukṣetram itaḥ kuntīṃ tāṃ saputrāṃ nayāmahe
pāṇḍoḥ putrānpuraskṛtya nagaraṃ nāgasāhvayam
- 5
उदारमनसः सिद्धा गमने चक्रिरे मनः
भीष्माय पाण्डवान्दातुं धृतराष्ट्राय चैव हि
udāramanasaḥ siddhā gamane cakrire manaḥ
bhīṣmāya pāṇḍavāndātuṃ dhṛtarāṣṭrāya caiva hi
- 6
तस्मिन्न् एव क्षणे सर्वे तान् आदाय प्रतस्थिरे
पाण्डोर्दारांश्च पुत्रांश्च शरीरं चैव तापसाः
आदाय प्रस्थिताः सर्वे शतशृङ्गान्नगोत्तमात्
tasminn eva kṣaṇe sarve tān ādāya pratasthire
pāṇḍordārāṃśca putrāṃśca śarīraṃ caiva tāpasāḥ
ādāya prasthitāḥ sarve śataśṛṅgānnagottamāt
- 7
सुखिनी सा पुरा भूत्वा सततं पुत्रवत्सला
प्रपन्ना दीर्घम् अध्वानं संक्षिप्तं तद् अमन्यत
sukhinī sā purā bhūtvā satataṃ putravatsalā
prapannā dīrgham adhvānaṃ saṃkṣiptaṃ tad amanyata
- 8
सा नदीर्घेण कालेन सम्प्राप्ता कुरुजाङ्गलम्
वर्धमानपुरद्वारम् आससाद यशस्विनी
द्वारिणं तापसा ऊचू राजानं च प्रकाशय
ते तु गत्वा क्षणेनैव सभायां विनिवेदिताः
sā nadīrgheṇa kālena samprāptā kurujāṅgalam
vardhamānapuradvāram āsasāda yaśasvinī
dvāriṇaṃ tāpasā ūcū rājānaṃ ca prakāśaya
te tu gatvā kṣaṇenaiva sabhāyāṃ viniveditāḥ
- 9
तं चारणसहस्राणां मुनीनाम् आगमं तदा
श्रुत्वा नागपुरे नॄणां विस्मयः समजायत
taṃ cāraṇasahasrāṇāṃ munīnām āgamaṃ tadā
śrutvā nāgapure nṝṇāṃ vismayaḥ samajāyata
- 10
मुहूर्तोदित आदित्ये सर्वे धर्मपुरस्कृताः
सदारास्तापसान्द्रष्टुं निर्ययुः पुरवासिनः
muhūrtodita āditye sarve dharmapuraskṛtāḥ
sadārāstāpasāndraṣṭuṃ niryayuḥ puravāsinaḥ
- 11
स्त्रीसंघाः क्षत्रसंघाश्च यानसंघान्समास्थिताः
ब्राह्मणैः सह निर्जग्मुर्ब्राह्मणानां च योषितः
strīsaṃghāḥ kṣatrasaṃghāśca yānasaṃghānsamāsthitāḥ
brāhmaṇaiḥ saha nirjagmurbrāhmaṇānāṃ ca yoṣitaḥ
- 12
तथा विट्शूद्रसंघानां महान्व्यतिकरो ऽभवत्
न कश्चिद् अकरोद् ईर्ष्याम् अभवन्धर्मबुद्धयः
tathā viṭśūdrasaṃghānāṃ mahānvyatikaro 'bhavat
na kaścid akarod īrṣyām abhavandharmabuddhayaḥ
- 13
तथा भीष्मः शांतनवः सोमदत्तो ऽथ बाह्लिकः
प्रज्ञाचक्षुश्च राजर्षिः क्षत्ता च विदुरः स्वयम्
tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ somadatto 'tha bāhlikaḥ
prajñācakṣuśca rājarṣiḥ kṣattā ca viduraḥ svayam
- 14
सा च सत्यवती देवी कौसल्या च यशस्विनी
राजदारैः परिवृता गान्धारी च विनिर्ययौ
sā ca satyavatī devī kausalyā ca yaśasvinī
rājadāraiḥ parivṛtā gāndhārī ca viniryayau
- 15
धृतराष्ट्रस्य दायादा दुर्योधनपुरोगमाः
भूषिता भूषणैश्चित्रैः शतसंख्या विनिर्ययुः
dhṛtarāṣṭrasya dāyādā duryodhanapurogamāḥ
bhūṣitā bhūṣaṇaiścitraiḥ śatasaṃkhyā viniryayuḥ
- 16
तान्महर्षिगणान्सर्वाञ्शिरोभिर् अभिवाद्य च
स्वागतं वचनं चोक्त्वा पाण्डोर्भवनम् आविशन्
उपोपविविशुः सर्वे कौरव्याः सपुरोहिताः
tānmaharṣigaṇānsarvāñśirobhir abhivādya ca
svāgataṃ vacanaṃ coktvā pāṇḍorbhavanam āviśan
upopaviviśuḥ sarve kauravyāḥ sapurohitāḥ
- 17
तथैव शिरसा भूमावभिवाद्य प्रणम्य च
उपोपविविशुः सर्वे पौरजानपदा अपि
tathaiva śirasā bhūmāvabhivādya praṇamya ca
upopaviviśuḥ sarve paurajānapadā api
- 18
तम् अकूजम् इवाज्ञाय जनौघं सर्वशस्तदा
पूजयित्वा यथान्यायं पाद्येनार्घ्येण च प्रभो
भीष्मो राज्यं च राष्ट्रं च महर्षिभ्यो न्यवेदयत्
tam akūjam ivājñāya janaughaṃ sarvaśastadā
pūjayitvā yathānyāyaṃ pādyenārghyeṇa ca prabho
bhīṣmo rājyaṃ ca rāṣṭraṃ ca maharṣibhyo nyavedayat
- 19
तेषाम् अथो वृद्धतमः प्रत्युत्थाय जटाजिनी
महर्षिमतम् आज्ञाय महर्षिर् इदम् अब्रवीत्
teṣām atho vṛddhatamaḥ pratyutthāya jaṭājinī
maharṣimatam ājñāya maharṣir idam abravīt
- 20
यः स कौरव्यदायादः पाण्डुर्नाम नराधिपः
कामभोगान्परित्यज्य शतशृङ्गम् इतो गतः
कामभोगान्परित्यज्य तपस्वी संबभूव ह
स यथोक्तं तपस्तेपे तत्र मूलफलाशनः
पत्नीभ्यां सह धर्मात्मा कंचित्कालम् अतन्द्रितः
तेन वृत्तसमाचारैस्तपसा च तपस्विनः
तोषितास्तापसास्तत्र शतशृङ्गनिवासिनः
स्वर्गलोकं गन्तुकामं तापसा विनिवार्य तम्
उद्यतं सह पत्नीभ्यां विप्रा वचनम् अब्रुवन्
अनपत्यस्य राजेन्द्र पुण्यलोका न सन्ति ते
तस्माद्धर्मं च वायुं च महेन्द्रं च तथाश्विनौ
आराधयस्व राजेन्द्र पत्नीभ्यां सह देवताः
तृप्ताः पुत्रान्प्रयच्छन्ति ऋणमुक्तो भविष्यसि
तपसा दिव्यचक्षुष्ट्वात्पश्यामस्ते तथा सुतान्
अस्माकं वचनं श्रुत्वा देवान् आराधयत्तदा
कुन्ती संप्रेषयामास देवरन्यायधर्मतः
स्वानाम् अन्यतमैर्नार्यः पुण्यैर् आख्यायिकैर् अपि
मुनेर्मन्त्रप्रभावेण शंकरांशाभियोगिनः
आहूय धर्मं वायुं च महेन्द्रं च तथाश्विनौ
असूत पुत्रान्कुन्ती च माद्री च द्वौ सुतावपि
yaḥ sa kauravyadāyādaḥ pāṇḍurnāma narādhipaḥ
kāmabhogānparityajya śataśṛṅgam ito gataḥ
kāmabhogānparityajya tapasvī saṃbabhūva ha
sa yathoktaṃ tapastepe tatra mūlaphalāśanaḥ
patnībhyāṃ saha dharmātmā kaṃcitkālam atandritaḥ
tena vṛttasamācāraistapasā ca tapasvinaḥ
toṣitāstāpasāstatra śataśṛṅganivāsinaḥ
svargalokaṃ gantukāmaṃ tāpasā vinivārya tam
udyataṃ saha patnībhyāṃ viprā vacanam abruvan
anapatyasya rājendra puṇyalokā na santi te
tasmāddharmaṃ ca vāyuṃ ca mahendraṃ ca tathāśvinau
ārādhayasva rājendra patnībhyāṃ saha devatāḥ
tṛptāḥ putrānprayacchanti ṛṇamukto bhaviṣyasi
tapasā divyacakṣuṣṭvātpaśyāmaste tathā sutān
asmākaṃ vacanaṃ śrutvā devān ārādhayattadā
kuntī saṃpreṣayāmāsa devaranyāyadharmataḥ
svānām anyatamairnāryaḥ puṇyair ākhyāyikair api
munermantraprabhāveṇa śaṃkarāṃśābhiyoginaḥ
āhūya dharmaṃ vāyuṃ ca mahendraṃ ca tathāśvinau
asūta putrānkuntī ca mādrī ca dvau sutāvapi
- 21
ब्रह्मचर्यव्रतस्थस्य तस्य दिव्येन हेतुना
साक्षाद्धर्माद् अयं पुत्रस्तस्य जातो युधिष्ठिरः
brahmacaryavratasthasya tasya divyena hetunā
sākṣāddharmād ayaṃ putrastasya jāto yudhiṣṭhiraḥ
- 22
तथेमं बलिनां श्रेष्ठं तस्य राज्ञो महात्मनः
मातरिश्वा ददौ पुत्रं भीमं नाम महाबलम्
tathemaṃ balināṃ śreṣṭhaṃ tasya rājño mahātmanaḥ
mātariśvā dadau putraṃ bhīmaṃ nāma mahābalam
- 23
पुरुहूताद् अयं जज्ञे कुन्त्यां सत्यपराक्रमः
यस्य कीर्तिर्महेष्वासान्सर्वान् अभिभविष्यति
अस्मिञ्जाते महेष्वासे देवाः सेन्द्रास्तथाब्रुवन्
मत्प्रसादाद् अयं जातः कुन्त्यां सत्यपराक्रमः
अजेयो युधि जेतारीन्देवतादीन्न संशयः
स लङ्घयित्वा हरिणा भुवो भारान्नियोजितः
नरो माम् आविशत्कुन्ति विष्णोर् अर्धं नरं विदुः
सो ऽहं त्वाम् आविशं भद्रे जातो ऽहं फल्गुनाह्वयः
तस्माद् अजय्यो भुवने चतुर्दशभिर् अप्यसौ
युधिष्ठिरो राजसूयं भ्रातृवीर्याद् अवाप्स्यति
इन्द्रस्य वचनं श्रुत्वा पाण्डुः प्रीतिम् अवाप सः
एष जेता मनुष्यांश्च सर्वान्गन्धर्वराक्षसान्
एष दुर्योधनं कीर्त्या भारतांश्च विजेष्यति
वीरस्यैकस्य विक्रान्तैर्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
यक्ष्यते राजसूयाद्यैर्धर्म एवापरः सदा
विजित्य नृपतीन्सर्वान्कृत्वा च करदान्प्रभुः
स्वयं भोक्ष्यति धर्मात्मा पृथिवीं सागराम्बराम्
सुरासुरोरगांश्चैव वीर्याद् एकरथो जयेत्
अजातशत्रुर्धर्मात्मा पृथ्वैश्वर्याभिपूजितः
puruhūtād ayaṃ jajñe kuntyāṃ satyaparākramaḥ
yasya kīrtirmaheṣvāsānsarvān abhibhaviṣyati
asmiñjāte maheṣvāse devāḥ sendrāstathābruvan
matprasādād ayaṃ jātaḥ kuntyāṃ satyaparākramaḥ
ajeyo yudhi jetārīndevatādīnna saṃśayaḥ
sa laṅghayitvā hariṇā bhuvo bhārānniyojitaḥ
naro mām āviśatkunti viṣṇor ardhaṃ naraṃ viduḥ
so 'haṃ tvām āviśaṃ bhadre jāto 'haṃ phalgunāhvayaḥ
tasmād ajayyo bhuvane caturdaśabhir apyasau
yudhiṣṭhiro rājasūyaṃ bhrātṛvīryād avāpsyati
indrasya vacanaṃ śrutvā pāṇḍuḥ prītim avāpa saḥ
eṣa jetā manuṣyāṃśca sarvāngandharvarākṣasān
eṣa duryodhanaṃ kīrtyā bhāratāṃśca vijeṣyati
vīrasyaikasya vikrāntairdharmaputro yudhiṣṭhiraḥ
yakṣyate rājasūyādyairdharma evāparaḥ sadā
vijitya nṛpatīnsarvānkṛtvā ca karadānprabhuḥ
svayaṃ bhokṣyati dharmātmā pṛthivīṃ sāgarāmbarām
surāsuroragāṃścaiva vīryād ekaratho jayet
ajātaśatrurdharmātmā pṛthvaiśvaryābhipūjitaḥ
- 24
यौ तु माद्री महेष्वासावसूत कुरुसत्तमौ
अश्विभ्यां मनुजव्याघ्राविमौ तावपि तिष्ठतः
नकुलः सहदेवश्च तावप्यमिततेजसौ
पाण्डवौ नरशार्दूलाविमावप्यपराजितौ
yau tu mādrī maheṣvāsāvasūta kurusattamau
aśvibhyāṃ manujavyāghrāvimau tāvapi tiṣṭhataḥ
nakulaḥ sahadevaśca tāvapyamitatejasau
pāṇḍavau naraśārdūlāvimāvapyaparājitau
- 25
चरता धर्मनित्येन वनवासं यशस्विना
एष पैतामहो वंशः पाण्डुना पुनर् उद्धृतः
caratā dharmanityena vanavāsaṃ yaśasvinā
eṣa paitāmaho vaṃśaḥ pāṇḍunā punar uddhṛtaḥ
- 26
पुत्राणां जन्म वृद्धिं च वैदिकाध्ययनानि च
पश्यतः सततं पाण्डोः शश्वत्प्रीतिर् अवर्धत
putrāṇāṃ janma vṛddhiṃ ca vaidikādhyayanāni ca
paśyataḥ satataṃ pāṇḍoḥ śaśvatprītir avardhata
- 27
वर्तमानः सतां वृत्ते पुत्रलाभम् अवाप्य च
पितृलोकं गतः पाण्डुर् इतः सप्तदशे ऽहनि
vartamānaḥ satāṃ vṛtte putralābham avāpya ca
pitṛlokaṃ gataḥ pāṇḍur itaḥ saptadaśe 'hani
- 28
तं चितागतम् आज्ञाय वैश्वानरमुखे हुतम्
प्रविष्टा पावकं माद्री हित्वा जीवितम् आत्मनः
taṃ citāgatam ājñāya vaiśvānaramukhe hutam
praviṣṭā pāvakaṃ mādrī hitvā jīvitam ātmanaḥ
- 29
सा गता सह तेनैव पतिलोकम् अनुव्रता
तस्यास्तस्य च यत्कार्यं क्रियतां तदनन्तरम्
भीष्मं च धृतराष्ट्रं च विदुरं च महामतिम्
पृथां च शरणं प्राप्तां पाण्डवांश्च यशस्विनः
यथावद् अनुगृह्णन्तां धर्मो ह्येष सनातनः
एतेषां भरणं भीष्म महान्धर्मस्तथैव च
क्षत्तुश्च धृतराष्ट्रस्य गान्धार्याश्च विशेषतः
इमे शरीरे च तयोः पृथां च शरणागताम्
तस्य पुत्रांश्च धर्मज्ञान्सर्वान्सत्कर्तुम् अर्हथ
sā gatā saha tenaiva patilokam anuvratā
tasyāstasya ca yatkāryaṃ kriyatāṃ tadanantaram
bhīṣmaṃ ca dhṛtarāṣṭraṃ ca viduraṃ ca mahāmatim
pṛthāṃ ca śaraṇaṃ prāptāṃ pāṇḍavāṃśca yaśasvinaḥ
yathāvad anugṛhṇantāṃ dharmo hyeṣa sanātanaḥ
eteṣāṃ bharaṇaṃ bhīṣma mahāndharmastathaiva ca
kṣattuśca dhṛtarāṣṭrasya gāndhāryāśca viśeṣataḥ
ime śarīre ca tayoḥ pṛthāṃ ca śaraṇāgatām
tasya putrāṃśca dharmajñānsarvānsatkartum arhatha
- 30
इमे तयोः शरीरे द्वे सुताश्चेमे तयोर्वराः
क्रियाभिर् अनुगृह्यन्तां सह मात्रा परंतपाः
ime tayoḥ śarīre dve sutāśceme tayorvarāḥ
kriyābhir anugṛhyantāṃ saha mātrā paraṃtapāḥ

