Sanskrit

39 shlokas

  1. 1
  2. 2
  3. 3
  4. 4
  5. 5
  6. 6
  7. 7
  8. 8
  9. 9
  10. 10
  11. 11

    तम् उपादाय गच्छेयं यथेष्टं देवरूपिणम्

    पुनश्चैवागमिष्यामि विश्रम्भं कुरु मे शुभे

    अहं हि समये लिप्से प्राग्भ्रातुर् अपवर्जनात्

    ततः सो ऽभ्यपतद्रात्रौ भीमसेनजिघांसया

    यथा यथा विक्रमते यथा रमति तिष्ठति

    तथा तथा समाधाय पाण्डवं काममोहिता

    न यातुधान्यहं त्वार्ये न चास्मि रजनीचरी

    ईशा रक्षःसु साध्व्यस्मि राज्ञी सालकटङ्कटी

    पुत्रेण तव संयुक्ता युवतिर्देववर्णिनी

    सर्वान्वो ऽहम् उपस्थास्ये पुरस्कृत्य वृकोदरम्

    अप्रमत्ता प्रमत्तेषु शुश्रूषुर् अनहंवदा

    tam upādāya gaccheyaṃ yatheṣṭaṃ devarūpiṇam

    punaścaivāgamiṣyāmi viśrambhaṃ kuru me śubhe

    ahaṃ hi samaye lipse prāgbhrātur apavarjanāt

    tataḥ so 'bhyapatadrātrau bhīmasenajighāṃsayā

    yathā yathā vikramate yathā ramati tiṣṭhati

    tathā tathā samādhāya pāṇḍavaṃ kāmamohitā

    na yātudhānyahaṃ tvārye na cāsmi rajanīcarī

    īśā rakṣaḥsu sādhvyasmi rājñī sālakaṭaṅkaṭī

    putreṇa tava saṃyuktā yuvatirdevavarṇinī

    sarvānvo 'ham upasthāsye puraskṛtya vṛkodaram

    apramattā pramatteṣu śuśrūṣur anahaṃvadā

  12. 12
  13. 13
  14. 14
  15. 15
  16. 16

    पुण्यं प्राणान्धारयति पुण्यं प्राणदम् उच्यते

    येन येनाचरेद्धर्मं तस्मिन्गर्हा न विद्यते

    वैशंपायनः

    महतो ऽत्र स्त्रियं कामाद्बाधितां त्राहि माम् अपि

    धर्मार्थकाममोक्षेषु दयां कुर्वन्ति साधवः

    तं तु धर्मम् इति प्राहुर्मुनयो धर्मवत्सलाः

    दिव्यज्ञानेन पश्यामि अतीतानागतान् अहम्

    तस्माद्वक्ष्यामि वः श्रेय आसन्नं सर उत्तमम्

    अद्यासाद्य सरः स्नात्वा विश्रम्य च वनस्पतौ

    श्वः प्रभाते महद्भूतं प्रादुर्भूतं जगत्पतिम्

    व्यासं कमलपत्राक्षं दृष्ट्वा शोकं विहास्यथ

    धृतराष्ट्राद्विवासश्च दहनं वारणावते

    त्राणं च विदुरात्तुभ्यं विदितं ज्ञानचक्षुषा

    आवासे शालिहोत्रस्य स वो वासं विधास्यति

    वर्षवातातपसहः अयं पुण्यो वनस्पतिः

    पीतमात्रे तु पानीये क्षुत्पिपासे विनश्यतः

    तपसा शालिहोत्रेण सरो वृक्षश्च निर्मितः

    कादम्बाः सारसा हंसाः कुरर्यः कुररैः सह

    रुवन्ति मधुरं गीतं गान्धर्वस्वनमिश्रितम्

    तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा कुन्ती वचनम् अब्रवीत्

    युधिष्ठिरं महाप्राज्ञं सर्वशास्त्रविशारदम्

    त्वं हि धर्मभृतां श्रेष्ठ मयोक्तं शृणु भारत

    राक्षस्येषा हि वाक्येन धर्मं वदति साधु वै

    भावेन दुष्टा भीमं सा किं करिष्यति राक्षसी

    भजतां पाण्डवं वीरम् अपत्यार्थं यदीच्छसि

    puṇyaṃ prāṇāndhārayati puṇyaṃ prāṇadam ucyate

    yena yenācareddharmaṃ tasmingarhā na vidyate

    vaiśaṃpāyanaḥ

    mahato 'tra striyaṃ kāmādbādhitāṃ trāhi mām api

    dharmārthakāmamokṣeṣu dayāṃ kurvanti sādhavaḥ

    taṃ tu dharmam iti prāhurmunayo dharmavatsalāḥ

    divyajñānena paśyāmi atītānāgatān aham

    tasmādvakṣyāmi vaḥ śreya āsannaṃ sara uttamam

    adyāsādya saraḥ snātvā viśramya ca vanaspatau

    śvaḥ prabhāte mahadbhūtaṃ prādurbhūtaṃ jagatpatim

    vyāsaṃ kamalapatrākṣaṃ dṛṣṭvā śokaṃ vihāsyatha

    dhṛtarāṣṭrādvivāsaśca dahanaṃ vāraṇāvate

    trāṇaṃ ca vidurāttubhyaṃ viditaṃ jñānacakṣuṣā

    āvāse śālihotrasya sa vo vāsaṃ vidhāsyati

    varṣavātātapasahaḥ ayaṃ puṇyo vanaspatiḥ

    pītamātre tu pānīye kṣutpipāse vinaśyataḥ

    tapasā śālihotreṇa saro vṛkṣaśca nirmitaḥ

    kādambāḥ sārasā haṃsāḥ kuraryaḥ kuraraiḥ saha

    ruvanti madhuraṃ gītaṃ gāndharvasvanamiśritam

    tasyāstadvacanaṃ śrutvā kuntī vacanam abravīt

    yudhiṣṭhiraṃ mahāprājñaṃ sarvaśāstraviśāradam

    tvaṃ hi dharmabhṛtāṃ śreṣṭha mayoktaṃ śṛṇu bhārata

    rākṣasyeṣā hi vākyena dharmaṃ vadati sādhu vai

    bhāvena duṣṭā bhīmaṃ sā kiṃ kariṣyati rākṣasī

    bhajatāṃ pāṇḍavaṃ vīram apatyārthaṃ yadīcchasi

  17. 17
  18. 18
  19. 19

    अहःसु विहरानेन यथाकामं मनोजवा

    अयं त्व् आनयितव्यस्ते भीमसेनः सदा निशि

    वैशंपायनः

    प्राक्संध्यातो विमोक्तव्यो रक्षितव्यश्च नित्यशः

    एवं रमस्व भीमेन यावद्गर्भस्य वेदनम्

    एष ते समयो भद्रे शुश्रूष्यश्चाप्रमत्तया

    नित्यानुकूलया भूत्वा कर्तव्यं शोभनं त्वया

    युधिष्ठिरेणैवम् उक्ता कुन्त्या चाङ्के ऽधिरोपिता

    भीमार्जुनान्तरगता यमाभ्यां च पुरस्कृता

    तिर्यग्युधिष्ठिरे याति हिडिम्बा भीमगामिनी

    शालिहोत्रसरो रम्यम् आसेदुस्ते जलार्थिनः

    तत्तथेति प्रतिज्ञाय हिडिम्बा राक्षसी तदा

    वनस्पतितलं गत्वा परिमृज्य गृहं यथा

    पाण्डवानां च वासं सा कृत्वा पर्णमयं तथा

    आत्मनश्च तथा कुन्त्या एकोद्देशे चकार सा

    पाण्डवास्तु ततः स्नात्वा शुद्धाः संध्याम् उपास्य च

    तृषिताः क्षुत्पिपासार्ता जलमात्रेण वर्तयन्

    शालिहोत्रस्तदा ज्ञात्वा क्षुधार्तान्पाण्डवांस्तदा

    मनसा चिन्तयामास पानीयं भोजनं महत्

    ततस्ते पाण्डवाः सर्वे विश्रान्ताः पृथया सह

    यथा जतुगृहे वृत्तं राक्षसेन कृतं च यत्

    कृत्वा कथा बहुविधाः कथान्ते पाण्डुनन्दनम्

    कुन्ती राजसुता वाक्यं भीमसेनम् अथाब्रवीत्

    यथा पाण्डुस्तथा मान्यस्तव ज्येष्ठो युधिष्ठिरः

    अहं धर्मविधानेन मान्या गुरुतरी तव

    तस्मात्पाण्डुहितार्थं मे युवराज हितं कुरु

    निकृता धार्तराष्ट्रेण पापेनाकृतबुद्धिना

    दुष्कृतस्य प्रतीकारं न पश्यामि वृकोदर

    तस्मात्कतिपयाहेन योगक्षेमं भविष्यति

    क्षेमं दुर्गम् इमं वासं वसिष्यामो यथासुखम्

    इदम् अद्य महद्दुःखं धर्मकृच्छ्रं वृकोदर

    दृष्ट्वैव त्वां महाप्राज्ञ अनङ्गेनाभिचोदिता

    युधिष्ठिरं च मां चैव वरयामास धर्मतः

    धर्मार्थं देहि पुत्रं त्वं स नः श्रेयः करिष्यति

    प्रतिवाक्यं तु नेच्छामि ह्यावाभ्यां वचनं कुरु

    ahaḥsu viharānena yathākāmaṃ manojavā

    ayaṃ tv ānayitavyaste bhīmasenaḥ sadā niśi

    vaiśaṃpāyanaḥ

    prāksaṃdhyāto vimoktavyo rakṣitavyaśca nityaśaḥ

    evaṃ ramasva bhīmena yāvadgarbhasya vedanam

    eṣa te samayo bhadre śuśrūṣyaścāpramattayā

    nityānukūlayā bhūtvā kartavyaṃ śobhanaṃ tvayā

    yudhiṣṭhireṇaivam uktā kuntyā cāṅke 'dhiropitā

    bhīmārjunāntaragatā yamābhyāṃ ca puraskṛtā

    tiryagyudhiṣṭhire yāti hiḍimbā bhīmagāminī

    śālihotrasaro ramyam āseduste jalārthinaḥ

    tattatheti pratijñāya hiḍimbā rākṣasī tadā

    vanaspatitalaṃ gatvā parimṛjya gṛhaṃ yathā

    pāṇḍavānāṃ ca vāsaṃ sā kṛtvā parṇamayaṃ tathā

    ātmanaśca tathā kuntyā ekoddeśe cakāra sā

    pāṇḍavāstu tataḥ snātvā śuddhāḥ saṃdhyām upāsya ca

    tṛṣitāḥ kṣutpipāsārtā jalamātreṇa vartayan

    śālihotrastadā jñātvā kṣudhārtānpāṇḍavāṃstadā

    manasā cintayāmāsa pānīyaṃ bhojanaṃ mahat

    tataste pāṇḍavāḥ sarve viśrāntāḥ pṛthayā saha

    yathā jatugṛhe vṛttaṃ rākṣasena kṛtaṃ ca yat

    kṛtvā kathā bahuvidhāḥ kathānte pāṇḍunandanam

    kuntī rājasutā vākyaṃ bhīmasenam athābravīt

    yathā pāṇḍustathā mānyastava jyeṣṭho yudhiṣṭhiraḥ

    ahaṃ dharmavidhānena mānyā gurutarī tava

    tasmātpāṇḍuhitārthaṃ me yuvarāja hitaṃ kuru

    nikṛtā dhārtarāṣṭreṇa pāpenākṛtabuddhinā

    duṣkṛtasya pratīkāraṃ na paśyāmi vṛkodara

    tasmātkatipayāhena yogakṣemaṃ bhaviṣyati

    kṣemaṃ durgam imaṃ vāsaṃ vasiṣyāmo yathāsukham

    idam adya mahadduḥkhaṃ dharmakṛcchraṃ vṛkodara

    dṛṣṭvaiva tvāṃ mahāprājña anaṅgenābhicoditā

    yudhiṣṭhiraṃ ca māṃ caiva varayāmāsa dharmataḥ

    dharmārthaṃ dehi putraṃ tvaṃ sa naḥ śreyaḥ kariṣyati

    prativākyaṃ tu necchāmi hyāvābhyāṃ vacanaṃ kuru

  20. 20

    वैशंपायन उवाच

    तथेति तत्प्रतिज्ञाय हिडिम्बा राक्षसी तदा

    भीमसेनो ऽब्रवीद् इदम्

    शासनं ते करिष्यामि देवशासनम् इत्यपि

    समक्षं भ्रातृमध्ये तु भीमसेनो ऽब्रवीद् इदम्

    शृणु राक्षसि सत्येन समयं ते वदाम्यहम्

    यावत्कालेन भवति पुत्रस्योत्पादनं शुभे

    तावत्कालं गमिष्यामि त्वया सह सुमध्यमे

    विशेषतो मत्सकाशे मा प्रकाशय नीचताम्

    उत्तमस्त्रीगुणोपेता भजेथा वरवर्णिनि

    गताहनि निवेशेषु भोज्यं राजार्हम् आनयत्

    सा कदाचिद्विहारार्थं हिडिम्बा कामचारिणी

    भीमसेनम् उपादाय ऊर्ध्वम् आचक्रमे ततः

    vaiśaṃpāyana uvāca

    tatheti tatpratijñāya hiḍimbā rākṣasī tadā

    bhīmaseno 'bravīd idam

    śāsanaṃ te kariṣyāmi devaśāsanam ityapi

    samakṣaṃ bhrātṛmadhye tu bhīmaseno 'bravīd idam

    śṛṇu rākṣasi satyena samayaṃ te vadāmyaham

    yāvatkālena bhavati putrasyotpādanaṃ śubhe

    tāvatkālaṃ gamiṣyāmi tvayā saha sumadhyame

    viśeṣato matsakāśe mā prakāśaya nīcatām

    uttamastrīguṇopetā bhajethā varavarṇini

    gatāhani niveśeṣu bhojyaṃ rājārham ānayat

    sā kadācidvihārārthaṃ hiḍimbā kāmacāriṇī

    bhīmasenam upādāya ūrdhvam ācakrame tataḥ

  21. 21
  22. 22
  23. 23
  24. 24
  25. 25
  26. 26
  27. 27

    सर्वर्तुफलपुष्पेषु मानसेषु सरःसु च

    बिभ्रती परमं रूपं रमयामास पाण्डवम्

    वैशंपायनः

    गते भगवति व्यासे पाण्डवा विगतज्वराः

    ऊषुस्तत्र च षण्मासान्वटवृक्षे यथासुखम्

    शाकमूलफलाहारास्तपः कुर्वन्ति पाण्डवाः

    अनुज्ञाता महाराज ततः कमलपालिका

    यथा च सुकृती स्वर्गे मोदते ऽप्सरसा सह

    स तथा परमप्रीतस्तया रेमे महाद्युतिः

    शुभं हि जघनं तस्याः सुवर्णमणिमेखलम्

    न ततर्प मुदा मृद्नन्भीमसेनो मुहुर्मुहुः

    रमयन्ती ततो भीमं तत्र तत्र मनोजवा

    सा रेमे तेन संहर्षाद् अतृप्यन्ती मुहुर्मुहुः

    अहःसु विचरन्ती सा निशाकालेषु पाण्डवम्

    आनीय वै स्वके गेहे दर्शयामास मातरम्

    भ्रातृभिः सहितो नित्यं स्वपते पाण्डवस्तदा

    कुन्त्याः परिचरन्ती सा तस्याः पार्श्वे ऽवसन्निशाम्

    कामांश्च मुखवासादीन् आनयिष्यति भोजनम्

    तस्यां रात्र्यां व्यतीतायाम् आजगाम महाव्रतः

    पाराशर्यो महाप्राज्ञो दिव्यदर्शी महातपाः

    ते ऽभिवाद्य महात्मानं कृष्णद्वैपायनं तदा

    तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे सस्नुषा चैव माधवी

    sarvartuphalapuṣpeṣu mānaseṣu saraḥsu ca

    bibhratī paramaṃ rūpaṃ ramayāmāsa pāṇḍavam

    vaiśaṃpāyanaḥ

    gate bhagavati vyāse pāṇḍavā vigatajvarāḥ

    ūṣustatra ca ṣaṇmāsānvaṭavṛkṣe yathāsukham

    śākamūlaphalāhārāstapaḥ kurvanti pāṇḍavāḥ

    anujñātā mahārāja tataḥ kamalapālikā

    yathā ca sukṛtī svarge modate 'psarasā saha

    sa tathā paramaprītastayā reme mahādyutiḥ

    śubhaṃ hi jaghanaṃ tasyāḥ suvarṇamaṇimekhalam

    na tatarpa mudā mṛdnanbhīmaseno muhurmuhuḥ

    ramayantī tato bhīmaṃ tatra tatra manojavā

    sā reme tena saṃharṣād atṛpyantī muhurmuhuḥ

    ahaḥsu vicarantī sā niśākāleṣu pāṇḍavam

    ānīya vai svake gehe darśayāmāsa mātaram

    bhrātṛbhiḥ sahito nityaṃ svapate pāṇḍavastadā

    kuntyāḥ paricarantī sā tasyāḥ pārśve 'vasanniśām

    kāmāṃśca mukhavāsādīn ānayiṣyati bhojanam

    tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyām ājagāma mahāvrataḥ

    pārāśaryo mahāprājño divyadarśī mahātapāḥ

    te 'bhivādya mahātmānaṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ tadā

    tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve sasnuṣā caiva mādhavī

  28. 28
  29. 29
  30. 30