31 shlokas
- 1
जनमेजय उवाच
कथितो धार्तराष्ट्राणाम् आर्षः संभव उत्तमः
अमानुषो मानुषाणां भवता ब्रह्मवित्तम
janamejaya uvāca
kathito dhārtarāṣṭrāṇām ārṣaḥ saṃbhava uttamaḥ
amānuṣo mānuṣāṇāṃ bhavatā brahmavittama
- 2
नामधेयानि चाप्येषां कथ्यमानानि भागशः
त्वत्तः श्रुतानि मे ब्रह्मन्पाण्डवानां तु कीर्तय
nāmadheyāni cāpyeṣāṃ kathyamānāni bhāgaśaḥ
tvattaḥ śrutāni me brahmanpāṇḍavānāṃ tu kīrtaya
- 3
ते हि सर्वे महात्मानो देवराजपराक्रमाः
त्वयैवांशावतरणे देवभागाः प्रकीर्तिताः
te hi sarve mahātmāno devarājaparākramāḥ
tvayaivāṃśāvataraṇe devabhāgāḥ prakīrtitāḥ
- 4
तस्माद् इच्छाम्यहं श्रोतुम् अतिमानुषकर्मणाम्
तेषाम् आजननं सर्वं वैशंपायन कीर्तय
tasmād icchāmyahaṃ śrotum atimānuṣakarmaṇām
teṣām ājananaṃ sarvaṃ vaiśaṃpāyana kīrtaya
- 5
वैशंपायन उवाच
राजा पाण्डुर्महारण्ये मृगव्यालनिषेविते
वने मैथुनकालस्थं ददर्श मृगयूथपम्
vaiśaṃpāyana uvāca
rājā pāṇḍurmahāraṇye mṛgavyālaniṣevite
vane maithunakālasthaṃ dadarśa mṛgayūthapam
- 6
ततस्तां च मृगीं तं च रुक्मपुङ्खैः सुपत्रिभिः
निर्बिभेद शरैस्तीक्ष्णैः पाण्डुः पञ्चभिर् आशुगैः
tatastāṃ ca mṛgīṃ taṃ ca rukmapuṅkhaiḥ supatribhiḥ
nirbibheda śaraistīkṣṇaiḥ pāṇḍuḥ pañcabhir āśugaiḥ
- 7
स च राजन्महातेजा ऋषिपुत्रस्तपोधनः
भार्यया सह तेजस्वी मृगरूपेण संगतः
मृगो ऋषिर्मृगी भार्या उभौ तौ तपसान्वितौ
रेमाते विपिने भूत्वा निरङ्कुशरतेक्षणौ
sa ca rājanmahātejā ṛṣiputrastapodhanaḥ
bhāryayā saha tejasvī mṛgarūpeṇa saṃgataḥ
mṛgo ṛṣirmṛgī bhāryā ubhau tau tapasānvitau
remāte vipine bhūtvā niraṅkuśaratekṣaṇau
- 8
संसक्तस्तु तया मृग्या मानुषीम् ईरयन्गिरम्
क्षणेन पतितो भूमौ विललापाकुलेन्द्रियः
saṃsaktastu tayā mṛgyā mānuṣīm īrayangiram
kṣaṇena patito bhūmau vilalāpākulendriyaḥ
- 9
मृग उवाच
काममन्युपरीतापि बुद्ध्यङ्गरहितापि च
वर्जयन्ति नृशंसानि पापेष्वभिरता नराः
mṛga uvāca
kāmamanyuparītāpi buddhyaṅgarahitāpi ca
varjayanti nṛśaṃsāni pāpeṣvabhiratā narāḥ
- 10
न विधिं ग्रसते प्रज्ञा प्रज्ञां तु ग्रसते विधिः
विधिपर्यागतान् अर्थान्प्रज्ञा न प्रतिपद्यते
na vidhiṃ grasate prajñā prajñāṃ tu grasate vidhiḥ
vidhiparyāgatān arthānprajñā na pratipadyate
- 11
शश्वद्धर्मात्मनां मुख्ये कुले जातस्य भारत
कामलोभाभिभूतस्य कथं ते चलिता मतिः
śaśvaddharmātmanāṃ mukhye kule jātasya bhārata
kāmalobhābhibhūtasya kathaṃ te calitā matiḥ
- 12
पाण्डुर् उवाच
शत्रूणां या वधे वृत्तिः सा मृगाणां वधे स्मृता
राज्ञां मृग न मां मोहात्त्वं गर्हयितुम् अर्हसि
pāṇḍur uvāca
śatrūṇāṃ yā vadhe vṛttiḥ sā mṛgāṇāṃ vadhe smṛtā
rājñāṃ mṛga na māṃ mohāttvaṃ garhayitum arhasi
- 13
अछद्मनामायया च मृगाणां वध इष्यते
स एव धर्मो राज्ञां तु तद्विद्वान्किं नु गर्हसे
achadmanāmāyayā ca mṛgāṇāṃ vadha iṣyate
sa eva dharmo rājñāṃ tu tadvidvānkiṃ nu garhase
- 14
अगस्त्यः सत्रम् आसीनश्चचार मृगयाम् ऋषिः
आरण्यान्सर्वदैवत्यान्मृगान्प्रोक्ष्य महावने
agastyaḥ satram āsīnaścacāra mṛgayām ṛṣiḥ
āraṇyānsarvadaivatyānmṛgānprokṣya mahāvane
- 15
प्रमाणदृष्टधर्मेण कथम् अस्मान्विगर्हसे
अगस्त्यस्याभिचारेण युष्माकं वै वपा हुता
pramāṇadṛṣṭadharmeṇa katham asmānvigarhase
agastyasyābhicāreṇa yuṣmākaṃ vai vapā hutā
- 16
मृग उवाच
न रिपून्वै समुद्दिश्य विमुञ्चन्ति पुरा शरान्
न रिपूणां समाधानं परीप्सन्ते पुरातनाः
रन्ध्र एषां विशेषेण वधकालः प्रशस्यते
mṛga uvāca
na ripūnvai samuddiśya vimuñcanti purā śarān
na ripūṇāṃ samādhānaṃ parīpsante purātanāḥ
randhra eṣāṃ viśeṣeṇa vadhakālaḥ praśasyate
- 17
पाण्डुर् उवाच
प्रमत्तम् अप्रमत्तं वा विवृतं घ्नन्ति चौजसा
उपायैर् इषुभिस्तीक्ष्णैः कस्मान्मृग विगर्हसे
मैथुनस्थं महाराज यत्त्वं हन्या ह्यकारणे
pāṇḍur uvāca
pramattam apramattaṃ vā vivṛtaṃ ghnanti caujasā
upāyair iṣubhistīkṣṇaiḥ kasmānmṛga vigarhase
maithunasthaṃ mahārāja yattvaṃ hanyā hyakāraṇe
- 18
मृग उवाच
नाहं घ्नन्तं मृगान्राजन्विगर्हे आत्मकारणात्
मैथुनं तु प्रतीक्ष्यं मे स्यात्त्वयेहानृशंसतः
mṛga uvāca
nāhaṃ ghnantaṃ mṛgānrājanvigarhe ātmakāraṇāt
maithunaṃ tu pratīkṣyaṃ me syāttvayehānṛśaṃsataḥ
- 19
सर्वभूतहिते काले सर्वभूतेप्सिते तथा
को हि विद्वान्मृगं हन्याच्चरन्तं मैथुनं वने
अस्यां मृग्यां च राजेन्द्र हर्षान्मैथुनम् आचरम्
पुरुषार्थफलं कान्तं यत्त्वया वितथं कृतम्
sarvabhūtahite kāle sarvabhūtepsite tathā
ko hi vidvānmṛgaṃ hanyāccarantaṃ maithunaṃ vane
asyāṃ mṛgyāṃ ca rājendra harṣānmaithunam ācaram
puruṣārthaphalaṃ kāntaṃ yattvayā vitathaṃ kṛtam
- 20
पौरवाणाम् ऋषीणां च तेषाम् अक्लिष्टकर्मणाम्
वंशे जातस्य कौरव्य नानुरूपम् इदं तव
pauravāṇām ṛṣīṇāṃ ca teṣām akliṣṭakarmaṇām
vaṃśe jātasya kauravya nānurūpam idaṃ tava
- 21
नृशंसं कर्म सुमहत्सर्वलोकविगर्हितम्
अस्वर्ग्यम् अयशस्यं च अधर्मिष्ठं च भारत
nṛśaṃsaṃ karma sumahatsarvalokavigarhitam
asvargyam ayaśasyaṃ ca adharmiṣṭhaṃ ca bhārata
- 22
स्त्रीभोगानां विशेषज्ञः शास्त्रधर्मार्थतत्त्ववित्
नार्हस्त्वं सुरसंकाश कर्तुम् अस्वर्ग्यम् ईदृशम्
strībhogānāṃ viśeṣajñaḥ śāstradharmārthatattvavit
nārhastvaṃ surasaṃkāśa kartum asvargyam īdṛśam
- 23
त्वया नृशंसकर्तारः पापाचाराश्च मानवाः
निग्राह्याः पार्थिवश्रेष्ठ त्रिवर्गपरिवर्जिताः
tvayā nṛśaṃsakartāraḥ pāpācārāśca mānavāḥ
nigrāhyāḥ pārthivaśreṣṭha trivargaparivarjitāḥ
- 24
किं कृतं ते नरश्रेष्ठ निघ्नतो माम् अनागसम्
मुनिं मूलफलाहारं मृगवेषधरं नृप
वसमानम् अरण्येषु नित्यं शमपरायणम्
kiṃ kṛtaṃ te naraśreṣṭha nighnato mām anāgasam
muniṃ mūlaphalāhāraṃ mṛgaveṣadharaṃ nṛpa
vasamānam araṇyeṣu nityaṃ śamaparāyaṇam
- 25
त्वयाहं हिंसितो यस्मात्तस्मात्त्वाम् अप्यसंशयम्
द्वयोर्नृशंसकर्तारम् अवशं काममोहितम्
जीवितान्तकरो भाव एवम् एवागमिष्यति
tvayāhaṃ hiṃsito yasmāttasmāttvām apyasaṃśayam
dvayornṛśaṃsakartāram avaśaṃ kāmamohitam
jīvitāntakaro bhāva evam evāgamiṣyati
- 26
अहं हि किंदमो नाम तपसाप्रतिमो मुनिः
व्यपत्रपन्मनुष्याणां मृग्यां मैथुनम् आचरम्
ahaṃ hi kiṃdamo nāma tapasāpratimo muniḥ
vyapatrapanmanuṣyāṇāṃ mṛgyāṃ maithunam ācaram
- 27
मृगो भूत्वा मृगैः सार्धं चरामि गहने वने
गजाश्वमहिषादीनां लज्जा नास्ति चतुष्पदाम्
लज्जाशङ्काभीतिहीनं मैथुनं परमं सुखम्
तत्सुखं द्विपदां नास्ति विद्यते तच्चतुष्पदाम्
नृपाणां मृगया धर्मस्तत्रापि न वधः स्मृतः
मैथुनासक्तचित्तस्य मृगद्वन्द्वस्य भूमिप
न तु ते ब्रह्महत्येयं भविष्यत्यविजानतः
मृगरूपधरं हत्वा माम् एवं काममोहितम्
mṛgo bhūtvā mṛgaiḥ sārdhaṃ carāmi gahane vane
gajāśvamahiṣādīnāṃ lajjā nāsti catuṣpadām
lajjāśaṅkābhītihīnaṃ maithunaṃ paramaṃ sukham
tatsukhaṃ dvipadāṃ nāsti vidyate taccatuṣpadām
nṛpāṇāṃ mṛgayā dharmastatrāpi na vadhaḥ smṛtaḥ
maithunāsaktacittasya mṛgadvandvasya bhūmipa
na tu te brahmahatyeyaṃ bhaviṣyatyavijānataḥ
mṛgarūpadharaṃ hatvā mām evaṃ kāmamohitam
- 28
अस्य तु त्वं फलं मूढ प्राप्स्यसीदृशम् एव हि
प्रियया सह संवासं प्राप्य कामविमोहितः
त्वम् अप्यस्याम् अवस्थायां प्रेतलोकं गमिष्यसि
asya tu tvaṃ phalaṃ mūḍha prāpsyasīdṛśam eva hi
priyayā saha saṃvāsaṃ prāpya kāmavimohitaḥ
tvam apyasyām avasthāyāṃ pretalokaṃ gamiṣyasi
- 29
अन्तकाले च संवासं यया गन्तासि कान्तया
प्रेतराजवशं प्राप्तं सर्वभूतदुरत्ययम्
भक्त्या मतिमतां श्रेष्ठ सैव त्वाम् अनुयास्यति
antakāle ca saṃvāsaṃ yayā gantāsi kāntayā
pretarājavaśaṃ prāptaṃ sarvabhūtaduratyayam
bhaktyā matimatāṃ śreṣṭha saiva tvām anuyāsyati
- 30
वर्तमानः सुखे दुःखं यथाहं प्रापितस्त्वया
तथा सुखं त्वां सम्प्राप्तं दुःखम् अभ्यागमिष्यति
vartamānaḥ sukhe duḥkhaṃ yathāhaṃ prāpitastvayā
tathā sukhaṃ tvāṃ samprāptaṃ duḥkham abhyāgamiṣyati

