12 shlokas
- 1
शुक्र उवाच
यः परेषां नरो नित्यम् अतिवादांस्तितिक्षति
देवयानि विजानीहि तेन सर्वम् इदं जितम्
śukra uvāca
yaḥ pareṣāṃ naro nityam ativādāṃstitikṣati
devayāni vijānīhi tena sarvam idaṃ jitam
- 2
यः समुत्पतितं क्रोधं निगृह्णाति हयं यथा
स यन्तेत्युच्यते सद्भिर्न यो रश्मिषु लम्बते
yaḥ samutpatitaṃ krodhaṃ nigṛhṇāti hayaṃ yathā
sa yantetyucyate sadbhirna yo raśmiṣu lambate
- 3
यः समुत्पतितं क्रोधम् अक्रोधेन निरस्यति
देवयानि विजानीहि तेन सर्वम् इदं जितम्
yaḥ samutpatitaṃ krodham akrodhena nirasyati
devayāni vijānīhi tena sarvam idaṃ jitam
- 4
यः समुत्पतितं क्रोधं क्षमयेह निरस्यति
यथोरगस्त्वचं जीर्णां स वै पुरुष उच्यते
yaḥ samutpatitaṃ krodhaṃ kṣamayeha nirasyati
yathoragastvacaṃ jīrṇāṃ sa vai puruṣa ucyate
- 5
यः संधारयते मन्युं यो ऽतिवादांस्तितिक्षति
यश्च तप्तो न तपति दृढं सो ऽर्थस्य भाजनम्
yaḥ saṃdhārayate manyuṃ yo 'tivādāṃstitikṣati
yaśca tapto na tapati dṛḍhaṃ so 'rthasya bhājanam
- 6
यो यजेद् अपरिश्रान्तो मासि मासि शतं समाः
न क्रुध्येद्यश्च सर्वस्य तयोर् अक्रोधनो ऽधिकः
तस्माद् अक्रोधनः श्रेष्ठः कामक्रोधौ न पूजितौ
क्रुद्धस्य निष्फलान्येव दानयज्ञतपांसि च
तस्माद् अक्रोधने यज्ञस्तपो दानं महत्फलम्
न पूतो न तपस्वी च न यज्वा न च धर्मकृत्
क्रोधस्य यो वशं गच्छेत्तस्य लोकद्वयं न च
पुत्रभृत्यसुहृन्मित्रभार्या धर्मश्च सत्यतः
तस्यैतान्यपयास्यन्ति क्रोधशीलस्य निश्चितम्
yo yajed apariśrānto māsi māsi śataṃ samāḥ
na krudhyedyaśca sarvasya tayor akrodhano 'dhikaḥ
tasmād akrodhanaḥ śreṣṭhaḥ kāmakrodhau na pūjitau
kruddhasya niṣphalānyeva dānayajñatapāṃsi ca
tasmād akrodhane yajñastapo dānaṃ mahatphalam
na pūto na tapasvī ca na yajvā na ca dharmakṛt
krodhasya yo vaśaṃ gacchettasya lokadvayaṃ na ca
putrabhṛtyasuhṛnmitrabhāryā dharmaśca satyataḥ
tasyaitānyapayāsyanti krodhaśīlasya niścitam
- 7
यत्कुमाराः कुमार्यश्च वैरं कुर्युर् अचेतसः
न तत्प्राज्ञो ऽनुकुर्वीत विदुस्ते न बलाबलम्
yatkumārāḥ kumāryaśca vairaṃ kuryur acetasaḥ
na tatprājño 'nukurvīta viduste na balābalam
- 8
देवयान्युवाच
वेदाहं तात बालापि धर्माणां यद् इहान्तरम्
अक्रोधे चातिवादे च वेद चापि बलाबलम्
स्ववृत्तिम् अननुष्ठाय धर्मम् उत्सृज्य तत्त्वतः
devayānyuvāca
vedāhaṃ tāta bālāpi dharmāṇāṃ yad ihāntaram
akrodhe cātivāde ca veda cāpi balābalam
svavṛttim ananuṣṭhāya dharmam utsṛjya tattvataḥ
- 9
शिष्यस्याशिष्यवृत्तेर्हि न क्षन्तव्यं बुभूषता
शिष्ये चाचार्यवृत्तिं हि विसृज्य विपथं गते
तस्मात्संकीर्णवृत्तेषु वासो मम न रोचते
दह्यमानास्तु तीव्रेण नीचाः परयशोऽग्निना
अशक्तास्तां गतिं गन्तुं ततो निन्दां प्रकुर्वते
śiṣyasyāśiṣyavṛtterhi na kṣantavyaṃ bubhūṣatā
śiṣye cācāryavṛttiṃ hi visṛjya vipathaṃ gate
tasmātsaṃkīrṇavṛtteṣu vāso mama na rocate
dahyamānāstu tīvreṇa nīcāḥ parayaśo'gninā
aśaktāstāṃ gatiṃ gantuṃ tato nindāṃ prakurvate
- 10
पुमांसो ये हि निन्दन्ति वृत्तेनाभिजनेन च
न तेषु निवसेत्प्राज्ञः श्रेयोऽर्थी पापबुद्धिषु
pumāṃso ye hi nindanti vṛttenābhijanena ca
na teṣu nivasetprājñaḥ śreyo'rthī pāpabuddhiṣu
- 11
ये त्वेनम् अभिजानन्ति वृत्तेनाभिजनेन च
तेषु साधुषु वस्तव्यं स वासः श्रेष्ठ उच्यते
सुयन्त्रिता नरा नित्यं विहीना वा धनैर्नराः
दुर्वृत्ताः पापकर्माणश्चण्डाला धनिनो ऽपि वा
न हि जात्या च चण्डालाः स्वकर्मविहितैर्विना
धनाभिजनविद्यासु सक्ताश्चण्डालधर्मिणः
अकारणाद्विद्विषन्ति परिवादं वदन्ति च
न तत्रास्य निवासो ऽस्ति पापिभिः पापतां व्रजेत्
सुकृते दुष्कृते वापि यत्र सजति यो नरः
ध्रुवं रतिर्भवेत्तत्र तस्मात्तेषां न रोचये
ye tvenam abhijānanti vṛttenābhijanena ca
teṣu sādhuṣu vastavyaṃ sa vāsaḥ śreṣṭha ucyate
suyantritā narā nityaṃ vihīnā vā dhanairnarāḥ
durvṛttāḥ pāpakarmāṇaścaṇḍālā dhanino 'pi vā
na hi jātyā ca caṇḍālāḥ svakarmavihitairvinā
dhanābhijanavidyāsu saktāścaṇḍāladharmiṇaḥ
akāraṇādvidviṣanti parivādaṃ vadanti ca
na tatrāsya nivāso 'sti pāpibhiḥ pāpatāṃ vrajet
sukṛte duṣkṛte vāpi yatra sajati yo naraḥ
dhruvaṃ ratirbhavettatra tasmātteṣāṃ na rocaye
- 12
वाग्दुरुक्तं महाघोरं दुहितुर्वृषपर्वणः
न ह्यतो दुष्करतरं मन्ये लोकेष्वपि त्रिषु
निःसंशयो विशेषेण पुरुषं मर्मकृन्तनम्
सुहृन्मित्रजनास्तेषु सौहृदं न च कुर्वते
यः सपत्नश्रियं दीप्तां हीनश्रीः पर्युपासते
मम मथ्नाति हृदयम् अग्निकाम इवारणिम्
मरणं शोभनं तस्य इति विद्वज्जना विदुः
अवमानम् अवाप्नोति शनैर्नीचेषु संगतः
अतिवादा वक्त्रतो निःसरन्ति यैर् आहतः शोचति रात्र्यहानि
परस्य वै मर्मसु ये पतन्ति तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु
शनैर्दुःखं शस्त्रविषाग्निजातं रोहेन्न संरोहति वाग्व्रणं तु
संरोहति शनैर्विद्धं वनं परशुना हतम्
वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम्
vāgduruktaṃ mahāghoraṃ duhiturvṛṣaparvaṇaḥ
na hyato duṣkarataraṃ manye lokeṣvapi triṣu
niḥsaṃśayo viśeṣeṇa puruṣaṃ marmakṛntanam
suhṛnmitrajanāsteṣu sauhṛdaṃ na ca kurvate
yaḥ sapatnaśriyaṃ dīptāṃ hīnaśrīḥ paryupāsate
mama mathnāti hṛdayam agnikāma ivāraṇim
maraṇaṃ śobhanaṃ tasya iti vidvajjanā viduḥ
avamānam avāpnoti śanairnīceṣu saṃgataḥ
ativādā vaktrato niḥsaranti yair āhataḥ śocati rātryahāni
parasya vai marmasu ye patanti tānpaṇḍito nāvasṛjetpareṣu
śanairduḥkhaṃ śastraviṣāgnijātaṃ rohenna saṃrohati vāgvraṇaṃ tu
saṃrohati śanairviddhaṃ vanaṃ paraśunā hatam
vācā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃrohati vākkṣatam

