34 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
एवम् उक्तस्तु भगवान्धूमकेतुर्हुताशनः
चिन्तयामास वरुणं लोकपालं दिदृक्षया
आदित्यम् उदके देवं निवसन्तं जलेश्वरम्
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktastu bhagavāndhūmaketurhutāśanaḥ
cintayāmāsa varuṇaṃ lokapālaṃ didṛkṣayā
ādityam udake devaṃ nivasantaṃ jaleśvaram
- 2
स च तच्चिन्तितं ज्ञात्वा दर्शयामास पावकम्
तम् अब्रवीद्धूमकेतुः प्रतिपूज्य जलेश्वरम्
चतुर्थं लोकपालानां रक्षितारं महेश्वरम्
स ख्यातमात्रो वरुणः समायातो महाद्युतिः
अथेमं नृपशार्दूल वह्निर्वचनम् अब्रवीत्
sa ca taccintitaṃ jñātvā darśayāmāsa pāvakam
tam abravīddhūmaketuḥ pratipūjya jaleśvaram
caturthaṃ lokapālānāṃ rakṣitāraṃ maheśvaram
sa khyātamātro varuṇaḥ samāyāto mahādyutiḥ
athemaṃ nṛpaśārdūla vahnirvacanam abravīt
- 3
सोमेन राज्ञा यद्दत्तं धनुश्चैवेषुधी च ते
तत्प्रयच्छोभयं शीघ्रं रथं च कपिलक्षणम्
त्वम् अस्मै सव्यसाचिने दिव्यैर् अश्वैः समायुक्तम्
somena rājñā yaddattaṃ dhanuścaiveṣudhī ca te
tatprayacchobhayaṃ śīghraṃ rathaṃ ca kapilakṣaṇam
tvam asmai savyasācine divyair aśvaiḥ samāyuktam
- 4
कार्यं हि सुमहत्पार्थो गाण्डीवेन करिष्यति
चक्रेण वासुदेवश्च तन्मदर्थे प्रदीयताम्
ददानीत्येव वरुणः पावकं प्रत्यभाषत
kāryaṃ hi sumahatpārtho gāṇḍīvena kariṣyati
cakreṇa vāsudevaśca tanmadarthe pradīyatām
dadānītyeva varuṇaḥ pāvakaṃ pratyabhāṣata
- 5
ततो ऽद्भुतं महावीर्यं यशःकीर्तिविवर्धनम्
सर्वशस्त्रैर् अनाधृष्यं सर्वशस्त्रप्रमाथि च
सर्वायुधमहामात्रं परसेनाप्रधर्षणम्
tato 'dbhutaṃ mahāvīryaṃ yaśaḥkīrtivivardhanam
sarvaśastrair anādhṛṣyaṃ sarvaśastrapramāthi ca
sarvāyudhamahāmātraṃ parasenāpradharṣaṇam
- 6
एकं शतसहस्रेण संमितं राष्ट्रवर्धनम्
चित्रम् उच्चावचैर्वर्णैः शोभितं श्लक्ष्णम् अव्रणम्
ekaṃ śatasahasreṇa saṃmitaṃ rāṣṭravardhanam
citram uccāvacairvarṇaiḥ śobhitaṃ ślakṣṇam avraṇam
- 7
देवदानवगन्धर्वैः पूजितं शाश्वतीः समाः
तद्दिव्यं धनुषां श्रेष्ठं ब्रह्मणा निर्मितं पुरा
प्रादाद्वै धनुरत्नं तद् अक्षय्यौ च महेषुधी
devadānavagandharvaiḥ pūjitaṃ śāśvatīḥ samāḥ
taddivyaṃ dhanuṣāṃ śreṣṭhaṃ brahmaṇā nirmitaṃ purā
prādādvai dhanuratnaṃ tad akṣayyau ca maheṣudhī
- 8
रथं च दिव्याश्वयुजं कपिप्रवरकेतनम्
उपेतं राजतैर् अश्वैर्गान्धर्वैर्हेममालिभिः
पाण्डुराभ्रप्रतीकाशैर्मनोवायुसमैर्जवे
rathaṃ ca divyāśvayujaṃ kapipravaraketanam
upetaṃ rājatair aśvairgāndharvairhemamālibhiḥ
pāṇḍurābhrapratīkāśairmanovāyusamairjave
- 9
सर्वोपकरणैर्युक्तम् अजय्यं देवदानवैः
भानुमन्तं महाघोषं सर्वभूतमनोहरम्
sarvopakaraṇairyuktam ajayyaṃ devadānavaiḥ
bhānumantaṃ mahāghoṣaṃ sarvabhūtamanoharam
- 10
ससर्ज यत्स्वतपसा भौवनो भुवनप्रभुः
प्रजापतिर् अनिर्देश्यं यस्य रूपं रवेर् इव
sasarja yatsvatapasā bhauvano bhuvanaprabhuḥ
prajāpatir anirdeśyaṃ yasya rūpaṃ raver iva
- 11
यं स्म सोमः समारुह्य दानवान् अजयत्प्रभुः
नगमेघप्रतीकाशं ज्वलन्तम् इव च श्रिया
सुरारियोषित्सौवर्णश्रुतिताटङ्कनाशनम्
yaṃ sma somaḥ samāruhya dānavān ajayatprabhuḥ
nagameghapratīkāśaṃ jvalantam iva ca śriyā
surāriyoṣitsauvarṇaśrutitāṭaṅkanāśanam
- 12
आश्रिता तं रथश्रेष्ठं शक्रायुधसमा शुभा
तापनीया सुरुचिरा ध्वजयष्टिर् अनुत्तमा
āśritā taṃ rathaśreṣṭhaṃ śakrāyudhasamā śubhā
tāpanīyā surucirā dhvajayaṣṭir anuttamā
- 13
तस्यां तु वानरो दिव्यः सिंहशार्दूललक्षणः
हनूमान्नाम तेजस्वी कामरूपी समीरजः
नादेन च महारौद्रो भूतकोटिसमावृतः
यः पुरा वायुसम्भूतो रक्षोगणविनाशनः
विनर्दन्न् इव तत्रस्थः संस्थितो मूर्ध्न्यशोभत
tasyāṃ tu vānaro divyaḥ siṃhaśārdūlalakṣaṇaḥ
hanūmānnāma tejasvī kāmarūpī samīrajaḥ
nādena ca mahāraudro bhūtakoṭisamāvṛtaḥ
yaḥ purā vāyusambhūto rakṣogaṇavināśanaḥ
vinardann iva tatrasthaḥ saṃsthito mūrdhnyaśobhata
- 14
ध्वजे भूतानि तत्रासन्विविधानि महान्ति च
नादेन रिपुसैन्यानां येषां संज्ञा प्रणश्यति
dhvaje bhūtāni tatrāsanvividhāni mahānti ca
nādena ripusainyānāṃ yeṣāṃ saṃjñā praṇaśyati
- 15
स तं नानापताकाभिः शोभितं रथम् उत्तमम्
प्रदक्षिणम् उपावृत्य दैवतेभ्यः प्रणम्य च
sa taṃ nānāpatākābhiḥ śobhitaṃ ratham uttamam
pradakṣiṇam upāvṛtya daivatebhyaḥ praṇamya ca
- 16
संनद्धः कवची खड्गी बद्धगोधाङ्गुलित्रवान्
विष्णोर् आज्ञां गृहीत्वा तु फल्गुनः परवीरहा
आरुरोह रथं पार्थो विमानं सुकृती यथा
saṃnaddhaḥ kavacī khaḍgī baddhagodhāṅgulitravān
viṣṇor ājñāṃ gṛhītvā tu phalgunaḥ paravīrahā
āruroha rathaṃ pārtho vimānaṃ sukṛtī yathā
- 17
तच्च दिव्यं धनुःश्रेष्ठं ब्रह्मणा निर्मितं पुरा
गाण्डीवम् उपसंगृह्य बभूव मुदितो ऽर्जुनः
tacca divyaṃ dhanuḥśreṣṭhaṃ brahmaṇā nirmitaṃ purā
gāṇḍīvam upasaṃgṛhya babhūva mudito 'rjunaḥ
- 18
हुताशनं नमस्कृत्य ततस्तद् अपि वीर्यवान्
जग्राह बलम् आस्थाय ज्यया च युयुजे धनुः
hutāśanaṃ namaskṛtya tatastad api vīryavān
jagrāha balam āsthāya jyayā ca yuyuje dhanuḥ
- 19
मौर्व्यां तु युज्यमानायां बलिना पाण्डवेन ह
ये ऽशृण्वन्कूजितं तत्र तेषां वै व्यथितं मनः
maurvyāṃ tu yujyamānāyāṃ balinā pāṇḍavena ha
ye 'śṛṇvankūjitaṃ tatra teṣāṃ vai vyathitaṃ manaḥ
- 20
लब्ध्वा रथं धनुश्चैव तथाक्षय्यौ महेषुधी
बभूव कल्यः कौन्तेयः प्रहृष्टः साह्यकर्मणि
labdhvā rathaṃ dhanuścaiva tathākṣayyau maheṣudhī
babhūva kalyaḥ kaunteyaḥ prahṛṣṭaḥ sāhyakarmaṇi
- 21
वज्रनाभं ततश्चक्रं ददौ कृष्णाय पावकः
आग्नेयम् अस्त्रं दयितं स च कल्यो ऽभवत्तदा
vajranābhaṃ tataścakraṃ dadau kṛṣṇāya pāvakaḥ
āgneyam astraṃ dayitaṃ sa ca kalyo 'bhavattadā
- 22
अब्रवीत्पावकश्चैनम् एतेन मधुसूदन
अमानुषान् अपि रणे विजेष्यसि न संशयः
abravītpāvakaścainam etena madhusūdana
amānuṣān api raṇe vijeṣyasi na saṃśayaḥ
- 23
अनेन त्वं मनुष्याणां देवानाम् अपि चाहवे
रक्षःपिशाचदैत्यानां नागानां चाधिकः सदा
भविष्यसि न संदेहः प्रवरारिनिबर्हणे
तवैतच्चक्रम् अस्त्रं यन्नामतश्च सुदर्शनम्
तच्चास्मिन्न् अर्पय विभो दैत्यघाते यथा पुरा
चक्रेण भस्मसात्सर्वं विसृष्टेन तु वीर्यवान्
anena tvaṃ manuṣyāṇāṃ devānām api cāhave
rakṣaḥpiśācadaityānāṃ nāgānāṃ cādhikaḥ sadā
bhaviṣyasi na saṃdehaḥ pravarārinibarhaṇe
tavaitaccakram astraṃ yannāmataśca sudarśanam
taccāsminn arpaya vibho daityaghāte yathā purā
cakreṇa bhasmasātsarvaṃ visṛṣṭena tu vīryavān
- 24
क्षिप्तं क्षिप्तं रणे चैतत्त्वया माधव शत्रुषु
हत्वाप्रतिहतं संख्ये पाणिम् एष्यति ते पुनः
kṣiptaṃ kṣiptaṃ raṇe caitattvayā mādhava śatruṣu
hatvāpratihataṃ saṃkhye pāṇim eṣyati te punaḥ
- 25
वरुणश्च ददौ तस्मै गदाम् अशनिनिःस्वनाम्
दैत्यान्तकरणीं घोरां नाम्ना कौमोदकीं हरेः
तदाग्नेर् अनुमोदाय सखा सख्युः प्रियंकरः
उवाच पार्थं वार्ष्णेयः प्रीयमाणो धनंजयम्
अजितस्त्वम् अजेयश्च जेता त्वम् असि पाण्डव
अजितः फाल्गुनेत्युक्त्वा रश्मीन् आदाय वीर्यवान्
जितम् इत्येव बीभत्सुं प्रत्युवाच जनार्दनः
प्रदक्षिणं परिक्रम्य करेण रथम् अस्पृशत्
प्रीयमाणो रथे तस्मिन्न् अभवत्कृष्णसारथिः
पावकाय नमस्कृत्य ववन्दे गाण्डिवं धनुः
रथम् आस्थाय बीभत्सुश्चक्रे ऽधिज्यं महद्धनुः
मौर्वी कृष्णस्य बाहुभ्यां विसृजद्भृशदारुणम्
कूजन्ती सापतत्तूर्णं सिंहीव मृगगृद्धिनी
varuṇaśca dadau tasmai gadām aśaniniḥsvanām
daityāntakaraṇīṃ ghorāṃ nāmnā kaumodakīṃ hareḥ
tadāgner anumodāya sakhā sakhyuḥ priyaṃkaraḥ
uvāca pārthaṃ vārṣṇeyaḥ prīyamāṇo dhanaṃjayam
ajitastvam ajeyaśca jetā tvam asi pāṇḍava
ajitaḥ phālgunetyuktvā raśmīn ādāya vīryavān
jitam ityeva bībhatsuṃ pratyuvāca janārdanaḥ
pradakṣiṇaṃ parikramya kareṇa ratham aspṛśat
prīyamāṇo rathe tasminn abhavatkṛṣṇasārathiḥ
pāvakāya namaskṛtya vavande gāṇḍivaṃ dhanuḥ
ratham āsthāya bībhatsuścakre 'dhijyaṃ mahaddhanuḥ
maurvī kṛṣṇasya bāhubhyāṃ visṛjadbhṛśadāruṇam
kūjantī sāpatattūrṇaṃ siṃhīva mṛgagṛddhinī
- 26
ततः पावकम् अब्रूतां प्रहृष्टौ कृष्णपाण्डवौ
कृतास्त्रौ शस्त्रसम्पन्नौ रथिनौ ध्वजिनावपि
tataḥ pāvakam abrūtāṃ prahṛṣṭau kṛṣṇapāṇḍavau
kṛtāstrau śastrasampannau rathinau dhvajināvapi
- 27
कल्यौ स्वो भगवन्योद्धुम् अपि सर्वैः सुरासुरैः
किं पुनर्वज्रिणैकेन पन्नगार्थे युयुत्सुना
kalyau svo bhagavanyoddhum api sarvaiḥ surāsuraiḥ
kiṃ punarvajriṇaikena pannagārthe yuyutsunā
- 28
अर्जुन उवाच
चक्रम् अस्त्रं च वार्ष्णेयो विसृजन्युधि वीर्यवान्
त्रिषु लोकेषु तन्नास्ति यन्न जीयाज्जनार्दनः
arjuna uvāca
cakram astraṃ ca vārṣṇeyo visṛjanyudhi vīryavān
triṣu lokeṣu tannāsti yanna jīyājjanārdanaḥ
- 29
गाण्डीवं धनुर् आदाय तथाक्षय्यौ महेषुधी
अहम् अप्युत्सहे लोकान्विजेतुं युधि पावक
स सुरासुरमानवान्किं पुनर्वज्रिणैकं तु
gāṇḍīvaṃ dhanur ādāya tathākṣayyau maheṣudhī
aham apyutsahe lokānvijetuṃ yudhi pāvaka
sa surāsuramānavānkiṃ punarvajriṇaikaṃ tu
- 30
सर्वतः परिवार्यैनं दावेन महता प्रभो
कामं सम्प्रज्वलाद्यैव कल्यौ स्वः साह्यकर्मणि
यदि खाण्डवम् एष्यति प्रमादात्सगणो वा परिरक्षितुं महेन्द्रः
शरताडितखण्डकुण्डलानां कदनं द्रक्ष्यति देववाहिनीनाम्
sarvataḥ parivāryainaṃ dāvena mahatā prabho
kāmaṃ samprajvalādyaiva kalyau svaḥ sāhyakarmaṇi
yadi khāṇḍavam eṣyati pramādātsagaṇo vā parirakṣituṃ mahendraḥ
śaratāḍitakhaṇḍakuṇḍalānāṃ kadanaṃ drakṣyati devavāhinīnām

