25 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
ततः काव्यो भृगुश्रेष्ठः समन्युर् उपगम्य ह
प्रविश्यान्तःपुरं शुक्रो वन्दितो वृषपर्वणा
स प्रविश्यासने शुक्रः संदष्टोष्ठपुटो रुषा
वृषपर्वाणम् आसीनम् इत्युवाचाविचारयन्
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ kāvyo bhṛguśreṣṭhaḥ samanyur upagamya ha
praviśyāntaḥpuraṃ śukro vandito vṛṣaparvaṇā
sa praviśyāsane śukraḥ saṃdaṣṭoṣṭhapuṭo ruṣā
vṛṣaparvāṇam āsīnam ityuvācāvicārayan
- 2
नाधर्मश्चरितो राजन्सद्यः फलति गौर् इव
शनैर् आवर्त्यमानो हि कर्तुर्मूलानि कृन्तति
पुत्रेषु वा नप्तृषु वा न चेद् आत्मनि पश्यति
फलत्येव ध्रुवं पापं गुरुभुक्तम् इवोदरे
अधीयानं हि तं राजन्क्षमावन्तं जितेन्द्रियम्
nādharmaścarito rājansadyaḥ phalati gaur iva
śanair āvartyamāno hi karturmūlāni kṛntati
putreṣu vā naptṛṣu vā na ced ātmani paśyati
phalatyeva dhruvaṃ pāpaṃ gurubhuktam ivodare
adhīyānaṃ hi taṃ rājankṣamāvantaṃ jitendriyam
- 3
यद् अघातयथा विप्रं कचम् आङ्गिरसं तदा
अपापशीलं धर्मज्ञं शुश्रूषुं मद्गृहे रतम्
शर्मिष्ठया देवयानी क्रूरम् उक्ता बहु प्रभो
विप्रकृत्य च संरम्भात्कूपे क्षिप्ता मनस्विनी
सा न कल्पेत वासाय तया हि रहितः कथम्
वसेयम् इह तस्मात्ते त्यजामि विषयं नृप
yad aghātayathā vipraṃ kacam āṅgirasaṃ tadā
apāpaśīlaṃ dharmajñaṃ śuśrūṣuṃ madgṛhe ratam
śarmiṣṭhayā devayānī krūram uktā bahu prabho
viprakṛtya ca saṃrambhātkūpe kṣiptā manasvinī
sā na kalpeta vāsāya tayā hi rahitaḥ katham
vaseyam iha tasmātte tyajāmi viṣayaṃ nṛpa
- 4
वधाद् अनर्हतस्तस्य वधाच्च दुहितुर्मम
वृषपर्वन्निबोधेदं त्यक्ष्यामि त्वां सबान्धवम्
मा शोचीर्वृषपर्वस्त्वं मा क्रुध्यस्व विशां पते
स्थातुं त्वद्विषये राजन्न शक्ष्यामि त्वया सह
वृषपर्वा
अस्या गतिर्गतिर्मह्यं प्रियम् अस्याः प्रियं मम
यदि ब्रह्मन्घातयामि यदि चोपदिशाम्यहम्
शर्मिष्ठया देवयानीं तेन गच्छाम्यसद्गतिम्
vadhād anarhatastasya vadhācca duhiturmama
vṛṣaparvannibodhedaṃ tyakṣyāmi tvāṃ sabāndhavam
mā śocīrvṛṣaparvastvaṃ mā krudhyasva viśāṃ pate
sthātuṃ tvadviṣaye rājanna śakṣyāmi tvayā saha
vṛṣaparvā
asyā gatirgatirmahyaṃ priyam asyāḥ priyaṃ mama
yadi brahmanghātayāmi yadi copadiśāmyaham
śarmiṣṭhayā devayānīṃ tena gacchāmyasadgatim
- 5
अहो माम् अभिजानासि दैत्य मिथ्याप्रलापिनम्
यथेमम् आत्मनो दोषं न नियच्छस्युपेक्षसे
aho mām abhijānāsi daitya mithyāpralāpinam
yathemam ātmano doṣaṃ na niyacchasyupekṣase
- 6
वृषपर्वोवाच
नाधर्मं न मृषावादं त्वयि जानामि भार्गव
त्वयि धर्मश्च सत्यं च तत्प्रसीदतु नो भवान्
vṛṣaparvovāca
nādharmaṃ na mṛṣāvādaṃ tvayi jānāmi bhārgava
tvayi dharmaśca satyaṃ ca tatprasīdatu no bhavān
- 7
यद्यस्मान् अपहाय त्वम् इतो गच्छसि भार्गव
समुद्रं सम्प्रवेक्ष्यामो नान्यद् अस्ति परायणम्
पूर्वं मद्बान्धवैः सह
पातालम् अथ वा चाग्निं यद्येव देवान्गच्छेस्त्वं मां च त्यक्त्वा गृहाधिप
सर्वत्यागं ततः कृत्वा प्रविशामि हुताशनम्
yadyasmān apahāya tvam ito gacchasi bhārgava
samudraṃ sampravekṣyāmo nānyad asti parāyaṇam
pūrvaṃ madbāndhavaiḥ saha
pātālam atha vā cāgniṃ yadyeva devāngacchestvaṃ māṃ ca tyaktvā gṛhādhipa
sarvatyāgaṃ tataḥ kṛtvā praviśāmi hutāśanam
- 8
शुक्र उवाच
समुद्रं प्रविशध्वं वा दिशो वा द्रवतासुराः
दुहितुर्नाप्रियं सोढुं शक्तो ऽहं दयिता हि मे
śukra uvāca
samudraṃ praviśadhvaṃ vā diśo vā dravatāsurāḥ
duhiturnāpriyaṃ soḍhuṃ śakto 'haṃ dayitā hi me
- 9
प्रसाद्यतां देवयानी जीवितं ह्यत्र मे स्थितम्
प्रसन्ना देवयानी चेत्प्रियं नान्यतरं मम
योगक्षेमकरस्ते ऽहम् इन्द्रस्येव बृहस्पतिः
prasādyatāṃ devayānī jīvitaṃ hyatra me sthitam
prasannā devayānī cetpriyaṃ nānyataraṃ mama
yogakṣemakaraste 'ham indrasyeva bṛhaspatiḥ
- 10
वृषपर्वोवाच
यत्किंचिद् असुरेन्द्राणां विद्यते वसु भार्गव
भुवि हस्तिगवाश्वं वा तस्य त्वं मम चेश्वरः
vṛṣaparvovāca
yatkiṃcid asurendrāṇāṃ vidyate vasu bhārgava
bhuvi hastigavāśvaṃ vā tasya tvaṃ mama ceśvaraḥ
- 11
शुक्र उवाच
यत्किंचिद् अस्ति द्रविणं दैत्येन्द्राणां महासुर
तस्येश्वरो ऽस्मि यदि ते देवयानी प्रसाद्यताम्
वैशंपायन उवाच
ततस्तु त्वरितं शुक्रस्तेन राज्ञा समं ययौ
उवाच चैनां सुभगे प्रतिपन्नं वचस्तव
वैशंपायन उवाच
एवम् उक्तस्तथेत्याह वृषपर्वा महाकविः
देवयान्यन्तिकं गत्वा तम् अर्थं प्राह भार्गवः
वैशंपायनः
शुक्रस्य वचनं श्रुत्वा वृषपर्वा सबान्धवः
देवयानीं प्रसीदेति पपात भुवि पादयोः
śukra uvāca
yatkiṃcid asti draviṇaṃ daityendrāṇāṃ mahāsura
tasyeśvaro 'smi yadi te devayānī prasādyatām
vaiśaṃpāyana uvāca
tatastu tvaritaṃ śukrastena rājñā samaṃ yayau
uvāca caināṃ subhage pratipannaṃ vacastava
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktastathetyāha vṛṣaparvā mahākaviḥ
devayānyantikaṃ gatvā tam arthaṃ prāha bhārgavaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
śukrasya vacanaṃ śrutvā vṛṣaparvā sabāndhavaḥ
devayānīṃ prasīdeti papāta bhuvi pādayoḥ
- 12
देवयान्युवाच
यदि त्वम् ईश्वरस्तात राज्ञो वित्तस्य भार्गव
नाभिजानामि तत्ते ऽहं राजा तु वदतु स्वयम्
devayānyuvāca
yadi tvam īśvarastāta rājño vittasya bhārgava
nābhijānāmi tatte 'haṃ rājā tu vadatu svayam
- 13
वृषपर्वोवाच
स्तुत्यो वन्द्यश्च सततं मया तातश्च ते शुभे
यं कामम् अभिकामासि देवयानि शुचिस्मिते
तत्ते ऽहं सम्प्रदास्यामि यदि चेद् अपि दुर्लभम्
vṛṣaparvovāca
stutyo vandyaśca satataṃ mayā tātaśca te śubhe
yaṃ kāmam abhikāmāsi devayāni śucismite
tatte 'haṃ sampradāsyāmi yadi ced api durlabham
- 14
देवयान्युवाच
दासीं कन्यासहस्रेण शर्मिष्ठाम् अभिकामये
अनु मां तत्र गच्छेत्सा यत्र दास्यति मे पिता
devayānyuvāca
dāsīṃ kanyāsahasreṇa śarmiṣṭhām abhikāmaye
anu māṃ tatra gacchetsā yatra dāsyati me pitā
- 15
वृषपर्वोवाच
उत्तिष्ठ हे संग्रहीत्रि शर्मिष्ठां शीघ्रम् आनय
यं च कामयते कामं देवयानी करोतु तम्
त्यजेद् एकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्
ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्
vṛṣaparvovāca
uttiṣṭha he saṃgrahītri śarmiṣṭhāṃ śīghram ānaya
yaṃ ca kāmayate kāmaṃ devayānī karotu tam
tyajed ekaṃ kulasyārthe grāmasyārthe kulaṃ tyajet
grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet
- 16
वैशंपायन उवाच
ततो धात्री तत्र गत्वा शर्मिष्ठां वाक्यम् अब्रवीत्
उत्तिष्ठ भद्रे शर्मिष्ठे ज्ञातीनां सुखम् आवह
vaiśaṃpāyana uvāca
tato dhātrī tatra gatvā śarmiṣṭhāṃ vākyam abravīt
uttiṣṭha bhadre śarmiṣṭhe jñātīnāṃ sukham āvaha
- 17
त्यजति ब्राह्मणः शिष्यान्देवयान्या प्रचोदितः
सा यं कामयते कामं स कार्यो ऽद्य त्वयानघे
tyajati brāhmaṇaḥ śiṣyāndevayānyā pracoditaḥ
sā yaṃ kāmayate kāmaṃ sa kāryo 'dya tvayānaghe
- 18
शर्मिष्ठोवाच
सा यं कामयते कामं करवाण्यहम् अद्य तम्
यद्येवम् आह्वयेच्छुक्रो देवयानीकृते हि माम्
मा त्वेवापगमच्छुक्रो देवयानी च मत्कृते
śarmiṣṭhovāca
sā yaṃ kāmayate kāmaṃ karavāṇyaham adya tam
yadyevam āhvayecchukro devayānīkṛte hi mām
mā tvevāpagamacchukro devayānī ca matkṛte
- 19
वैशंपायन उवाच
ततः कन्यासहस्रेण वृता शिबिकया तदा
पितुर्नियोगात्त्वरिता निश्चक्राम पुरोत्तमात्
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ kanyāsahasreṇa vṛtā śibikayā tadā
piturniyogāttvaritā niścakrāma purottamāt
- 20
शर्मिष्ठोवाच
अहं कन्यासहस्रेण दासी ते परिचारिका
चण्डाले ऽपि नियुङ्क्ष्वाद्य शिरसा धारयामि तम्
गुरुं वा स्पर्शयाम्यद्य दासीनां धर्मम् उत्तमम्
अनु त्वां तत्र यास्यामि यत्र दास्यति ते पिता
śarmiṣṭhovāca
ahaṃ kanyāsahasreṇa dāsī te paricārikā
caṇḍāle 'pi niyuṅkṣvādya śirasā dhārayāmi tam
guruṃ vā sparśayāmyadya dāsīnāṃ dharmam uttamam
anu tvāṃ tatra yāsyāmi yatra dāsyati te pitā
- 21
देवयान्युवाच
स्तुवतो दुहिता ते ऽहं बन्दिनः प्रतिगृह्णतः
स्तूयमानस्य दुहिता कथं दासी भविष्यसि
devayānyuvāca
stuvato duhitā te 'haṃ bandinaḥ pratigṛhṇataḥ
stūyamānasya duhitā kathaṃ dāsī bhaviṣyasi
- 22
शर्मिष्ठोवाच
येन केनचिद् आर्तानां ज्ञातीनां सुखम् आवहेत्
सर्वम् आहृत्य कर्तव्यम् एष धर्मः सनातनः
एवं कृत्वा करिष्यामि यन्मां वक्ष्यसि शोभने
अतस्त्वाम् अनुयास्यामि यत्र दास्यति ते पिता
śarmiṣṭhovāca
yena kenacid ārtānāṃ jñātīnāṃ sukham āvahet
sarvam āhṛtya kartavyam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ
evaṃ kṛtvā kariṣyāmi yanmāṃ vakṣyasi śobhane
atastvām anuyāsyāmi yatra dāsyati te pitā
- 23
वैशंपायन उवाच
प्रतिश्रुते दासभावे दुहित्रा वृषपर्वणः
देवयानी नृपश्रेष्ठ पितरं वाक्यम् अब्रवीत्
vaiśaṃpāyana uvāca
pratiśrute dāsabhāve duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ
devayānī nṛpaśreṣṭha pitaraṃ vākyam abravīt
- 24
प्रविशामि पुरं तात तुष्टास्मि द्विजसत्तम
अमोघं तव विज्ञानम् अस्ति विद्याबलं च ते
praviśāmi puraṃ tāta tuṣṭāsmi dvijasattama
amoghaṃ tava vijñānam asti vidyābalaṃ ca te
- 25
एवम् उक्तो दुहित्रा स द्विजश्रेष्ठो महायशाः
प्रविवेश पुरं हृष्टः पूजितः सर्वदानवैः
evam ukto duhitrā sa dvijaśreṣṭho mahāyaśāḥ
praviveśa puraṃ hṛṣṭaḥ pūjitaḥ sarvadānavaiḥ

