23 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
विशेषार्थी ततो भीष्मः पौत्राणां विनयेप्सया
इष्वस्त्रज्ञान्पर्यपृच्छद् आचार्यान्वीर्यसंमतान्
vaiśaṃpāyana uvāca
viśeṣārthī tato bhīṣmaḥ pautrāṇāṃ vinayepsayā
iṣvastrajñānparyapṛcchad ācāryānvīryasaṃmatān
- 2
नाल्पधीर्नामहाभागस्तथानानास्त्रकोविदः
नादेवसत्त्वो विनयेत्कुरून् अस्त्रे महाबलान्
इति संचिन्त्य गाङ्गेयस्तदा भरतसत्तमः
द्रोणाय वेदविदुषे भारद्वाजाय धीमते
पाण्डवान्कौरवांश्चैव ददौ शिष्यान्नरर्षभ
शास्त्रतः पूजितश्चैव सम्यक्तेन महात्मना
स भीष्मेण महाभागस्तुष्टो ऽस्त्रविदुषां वरः
प्रतिजग्राह तान्सर्वाञ्शिष्यत्वेन महायशाः
शिक्षयामास च द्रोणो धनुर्वेदम् अशेषतः
ते ऽचिरेणैव कालेन सर्वशस्त्रविशारदाः
बभूवुः कौरवा राजन्पाण्डवाश्चामितौजसः
जनमेजय उवाच
वैशंपायन उवाच
कथं समभवद्द्रोणः कथं चास्त्राण्यवाप्तवान्
कथं चागात्कुरून्ब्रह्मन्कस्य पुत्रः स वीर्यवान्
कथं चास्य सुतो जातः सो ऽश्वत्थामास्त्रवित्तमः
एतद् इच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण प्रकीर्तय
गङ्गाद्वारं प्रति महान्बभूव भगवान् ऋषिः
भरद्वाज इति ख्यातः सततं संशितव्रतः
सो ऽभिषेक्तुं ततो गङ्गां पूर्वम् एवागमन्नदीम्
nālpadhīrnāmahābhāgastathānānāstrakovidaḥ
nādevasattvo vinayetkurūn astre mahābalān
iti saṃcintya gāṅgeyastadā bharatasattamaḥ
droṇāya vedaviduṣe bhāradvājāya dhīmate
pāṇḍavānkauravāṃścaiva dadau śiṣyānnararṣabha
śāstrataḥ pūjitaścaiva samyaktena mahātmanā
sa bhīṣmeṇa mahābhāgastuṣṭo 'straviduṣāṃ varaḥ
pratijagrāha tānsarvāñśiṣyatvena mahāyaśāḥ
śikṣayāmāsa ca droṇo dhanurvedam aśeṣataḥ
te 'cireṇaiva kālena sarvaśastraviśāradāḥ
babhūvuḥ kauravā rājanpāṇḍavāścāmitaujasaḥ
janamejaya uvāca
vaiśaṃpāyana uvāca
kathaṃ samabhavaddroṇaḥ kathaṃ cāstrāṇyavāptavān
kathaṃ cāgātkurūnbrahmankasya putraḥ sa vīryavān
kathaṃ cāsya suto jātaḥ so 'śvatthāmāstravittamaḥ
etad icchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa prakīrtaya
gaṅgādvāraṃ prati mahānbabhūva bhagavān ṛṣiḥ
bharadvāja iti khyātaḥ satataṃ saṃśitavrataḥ
so 'bhiṣektuṃ tato gaṅgāṃ pūrvam evāgamannadīm
- 3
महर्षिस्तु भरद्वाजो हविर्धाने चरन्पुरा
ददर्शाप्सरसं साक्षाद्घृताचीम् आप्लुताम् ऋषिः
रूपयौवनसम्पन्नां मददृप्तां मदालसाम्
maharṣistu bharadvājo havirdhāne caranpurā
dadarśāpsarasaṃ sākṣādghṛtācīm āplutām ṛṣiḥ
rūpayauvanasampannāṃ madadṛptāṃ madālasām
- 4
तस्या वायुः समुद्धूतो वसनं व्यपकर्षत
तद्गुह्यदर्शनाद् अस्या रागो ऽजायत चेतसि
ततो ऽस्य रेतश्चस्कन्द तद् ऋषिर्द्रोण आदधे
व्यपकृष्टाम्बरां दृष्ट्वा ताम् ऋषिश्चकमे ततः
तत्र संसक्तमनसो भरद्वाजस्य धीमतः
रम्यगुह्यस्थलां नृप
पीनोत्तुङ्गकुचां दृष्ट्वा
tasyā vāyuḥ samuddhūto vasanaṃ vyapakarṣata
tadguhyadarśanād asyā rāgo 'jāyata cetasi
tato 'sya retaścaskanda tad ṛṣirdroṇa ādadhe
vyapakṛṣṭāmbarāṃ dṛṣṭvā tām ṛṣiścakame tataḥ
tatra saṃsaktamanaso bharadvājasya dhīmataḥ
ramyaguhyasthalāṃ nṛpa
pīnottuṅgakucāṃ dṛṣṭvā
- 5
तस्मिन्समभवद्द्रोणः कलशे तस्य धीमतः
अध्यगीष्ट स वेदांश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः
अग्नेर् अस्त्रम् उपादाय यद् ऋषिर्वेद काश्यपः
अध्यगच्छद्भरद्वाजस्तद् अस्त्रं देवकारितम्
tasminsamabhavaddroṇaḥ kalaśe tasya dhīmataḥ
adhyagīṣṭa sa vedāṃśca vedāṅgāni ca sarvaśaḥ
agner astram upādāya yad ṛṣirveda kāśyapaḥ
adhyagacchadbharadvājastad astraṃ devakāritam
- 6
अग्निवेश्यं महाभागं भरद्वाजः प्रतापवान्
प्रत्यपादयद् आग्नेयम् अस्त्रं धर्मभृतां वरः
agniveśyaṃ mahābhāgaṃ bharadvājaḥ pratāpavān
pratyapādayad āgneyam astraṃ dharmabhṛtāṃ varaḥ
- 7
अग्निष्टुज्जातः स मुनिस्ततो भरतसत्तम
भ्राता भ्रातरम् अन्तिके
अग्निवेश्यस्तदा द्रोणं
भारद्वाजं तदाग्नेयं महास्त्रं प्रत्यपादयत्
स वै युक्तो गुरुर् इह यदीच्छेत्कृपणः सुखम्
भीष्मो ऽप्यलपद् एवं स भारद्वाजपरीप्सया
agniṣṭujjātaḥ sa munistato bharatasattama
bhrātā bhrātaram antike
agniveśyastadā droṇaṃ
bhāradvājaṃ tadāgneyaṃ mahāstraṃ pratyapādayat
sa vai yukto gurur iha yadīcchetkṛpaṇaḥ sukham
bhīṣmo 'pyalapad evaṃ sa bhāradvājaparīpsayā
- 8
भरद्वाजसखा चासीत्पृषतो नाम पार्थिवः
तस्यापि द्रुपदो नाम तदा समभवत्सुतः
bharadvājasakhā cāsītpṛṣato nāma pārthivaḥ
tasyāpi drupado nāma tadā samabhavatsutaḥ
- 9
स नित्यम् आश्रमं गत्वा द्रोणेन सह पार्षतः
चिक्रीडाध्ययनं चैव चकार क्षत्रियर्षभः
sa nityam āśramaṃ gatvā droṇena saha pārṣataḥ
cikrīḍādhyayanaṃ caiva cakāra kṣatriyarṣabhaḥ
- 10
ततो व्यतीते पृषते स राजा द्रुपदो ऽभवत्
पाञ्चालेषु महाबाहुर् उत्तरेषु नरेश्वरः
tato vyatīte pṛṣate sa rājā drupado 'bhavat
pāñcāleṣu mahābāhur uttareṣu nareśvaraḥ
- 11
भरद्वाजो ऽपि भगवान् आरुरोह दिवं तदा
तत्रैव च वसन्द्रोणस्तपस्तेपे महातपाः
वेदवेदाङ्गविद्वान्स तपसा दग्धकिल्बिषः
ततः पितृनियुक्तात्मा पुत्रलोभान्महायशाः
शारद्वतीं ततो द्रोणः कृपीं भार्याम् अविन्दत
bharadvājo 'pi bhagavān āruroha divaṃ tadā
tatraiva ca vasandroṇastapastepe mahātapāḥ
vedavedāṅgavidvānsa tapasā dagdhakilbiṣaḥ
tataḥ pitṛniyuktātmā putralobhānmahāyaśāḥ
śāradvatīṃ tato droṇaḥ kṛpīṃ bhāryām avindata
- 12
अग्निहोत्रे च धर्मे च दमे च सततं रता
अलभद्गौतमी पुत्रम् अश्वत्थामानम् एव च
agnihotre ca dharme ca dame ca satataṃ ratā
alabhadgautamī putram aśvatthāmānam eva ca
- 13
स जातमात्रो व्यनदद्यथैवोच्चैःश्रवा हयः
तच्छ्रुत्वान्तर्हितं भूतम् अन्तरिक्षस्थम् अब्रवीत्
sa jātamātro vyanadadyathaivoccaiḥśravā hayaḥ
tacchrutvāntarhitaṃ bhūtam antarikṣastham abravīt
- 14
अश्वस्येवास्य यत्स्थाम नदतः प्रदिशो गतम्
अश्वत्थामैव बालो ऽयं तस्मान्नाम्ना भविष्यति
aśvasyevāsya yatsthāma nadataḥ pradiśo gatam
aśvatthāmaiva bālo 'yaṃ tasmānnāmnā bhaviṣyati
- 15
सुतेन तेन सुप्रीतो भारद्वाजस्ततो ऽभवत्
तत्रैव च वसन्धीमान्धनुर्वेदपरो ऽभवत्
sutena tena suprīto bhāradvājastato 'bhavat
tatraiva ca vasandhīmāndhanurvedaparo 'bhavat
- 16
स शुश्राव महात्मानं जामदग्न्यं परंतपम्
सर्वज्ञानविदं विप्रं सर्वशस्त्रभृतां वरम्
ब्राह्मणेभ्यस्तदा राजन्दित्सन्तं वसु सर्वशः
स रामस्य धनुर्वेदं दिव्यान्यस्त्राणि चैव ह
श्रुत्वा तेषु मनश्चक्रे नीतिशास्त्रे तथैव च
ततः स व्रतिभिः शिष्यैस्तपोयुक्तैर्महातपाः
वृतः प्रायान्महाबाहुर्महेन्द्रं पर्वतोत्तमम्
ततो महेन्द्रम् आसाद्य भारद्वाजो महातपाः
क्षान्तं दान्तम् अमित्रघ्नम् अपश्यद्भृगुनन्दनम्
ततो द्रोणो वृतः शिष्यैर् उपगम्य भृगूद्वहम्
आचख्यावात्मनो नाम जन्म चाङ्गिरसः कुले
निवेद्य शिरसा भूमौ पादौ चैवाभ्यवादयत्
ततस्तं सर्वम् उत्सृज्य वनं जिगमिषुं तदा
शस्त्रास्त्रेषु च निष्णातं श्रुत्वा तत्र समागतम्
तम् अब्रवीन्महात्मा स सर्वक्षत्रियमर्दनः
स्वागतं ते द्विजश्रेष्ठ यद् इच्छसि वदस्व मे
एवम् उक्तस्तु रामेण भारद्वाजो ऽब्रवीद्वचः
sa śuśrāva mahātmānaṃ jāmadagnyaṃ paraṃtapam
sarvajñānavidaṃ vipraṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam
brāhmaṇebhyastadā rājanditsantaṃ vasu sarvaśaḥ
sa rāmasya dhanurvedaṃ divyānyastrāṇi caiva ha
śrutvā teṣu manaścakre nītiśāstre tathaiva ca
tataḥ sa vratibhiḥ śiṣyaistapoyuktairmahātapāḥ
vṛtaḥ prāyānmahābāhurmahendraṃ parvatottamam
tato mahendram āsādya bhāradvājo mahātapāḥ
kṣāntaṃ dāntam amitraghnam apaśyadbhṛgunandanam
tato droṇo vṛtaḥ śiṣyair upagamya bhṛgūdvaham
ācakhyāvātmano nāma janma cāṅgirasaḥ kule
nivedya śirasā bhūmau pādau caivābhyavādayat
tatastaṃ sarvam utsṛjya vanaṃ jigamiṣuṃ tadā
śastrāstreṣu ca niṣṇātaṃ śrutvā tatra samāgatam
tam abravīnmahātmā sa sarvakṣatriyamardanaḥ
svāgataṃ te dvijaśreṣṭha yad icchasi vadasva me
evam uktastu rāmeṇa bhāradvājo 'bravīdvacaḥ
- 17
वनं तु प्रस्थितं रामं भारद्वाजस्तदाब्रवीत्
भरद्वाजात्समुत्पन्नं तथा त्वं माम् अयोनिजम्
आगतं वित्तकामं मां विद्धि द्रोणं द्विजर्षभम्
रामं प्रहरतां श्रेष्ठं दित्सन्तं विविधं वसु
अहं धनम् अनन्तं हि प्रार्थये विपुलव्रत
vanaṃ tu prasthitaṃ rāmaṃ bhāradvājastadābravīt
bharadvājātsamutpannaṃ tathā tvaṃ mām ayonijam
āgataṃ vittakāmaṃ māṃ viddhi droṇaṃ dvijarṣabham
rāmaṃ praharatāṃ śreṣṭhaṃ ditsantaṃ vividhaṃ vasu
ahaṃ dhanam anantaṃ hi prārthaye vipulavrata
- 18
राम उवाच
हिरण्यं मम यच्चान्यद्वसु किंचन विद्यते
ब्राह्मणेभ्यो मया दत्तं सर्वम् एव तपोधन
rāma uvāca
hiraṇyaṃ mama yaccānyadvasu kiṃcana vidyate
brāhmaṇebhyo mayā dattaṃ sarvam eva tapodhana
- 19
तथैवेयं धरा देवी सागरान्ता सपत्तना
कश्यपाय मया दत्ता कृत्स्ना नगरमालिनी
tathaiveyaṃ dharā devī sāgarāntā sapattanā
kaśyapāya mayā dattā kṛtsnā nagaramālinī
- 20
शरीरमात्रम् एवाद्य मयेदम् अवशेषितम्
अस्त्राणि च महार्हाणि शस्त्राणि विविधानि च
अस्त्राणि वा शरीरं वा वरयैतन्मयोद्यतम्
वृणीष्व किं प्रयच्छामि तुभ्यं द्रोण वदाशु तत्
śarīramātram evādya mayedam avaśeṣitam
astrāṇi ca mahārhāṇi śastrāṇi vividhāni ca
astrāṇi vā śarīraṃ vā varayaitanmayodyatam
vṛṇīṣva kiṃ prayacchāmi tubhyaṃ droṇa vadāśu tat
- 21
द्रोण उवाच
अस्त्राणि मे समग्राणि ससंहाराणि भार्गव
सप्रयोगरहस्यानि दातुम् अर्हस्यशेषतः
एतद्वसु वसूनां हि सर्वेषां विप्रसत्तम
राम उवाच
प्रयच्छ भगवन्मह्यं वरम् एतन्मया वृतम्
कृतार्थं च भविष्यामि वरं लब्ध्वा द्विजोत्तम
प्रतिगृह्णीष्व विप्रेन्द्र द्रोण मत्तो यदीच्छसि
वरं तव ददाम्यद्य यद् उक्तं ते द्विजोत्तम
गृहाणास्त्राणि दिव्यानि धनुर्वेदं च मामकम्
सपुत्रस्य ददाम्येतत्तव द्रोण महद्वरम्
कृतार्थो गच्छ विप्रेन्द्र गच्छ चैव यथागतम्
कृतास्त्रश्चैव शूरश्च सर्वशास्त्रविशारदः
अश्वत्थामेति विख्यातो भविष्यति महारथः
droṇa uvāca
astrāṇi me samagrāṇi sasaṃhārāṇi bhārgava
saprayogarahasyāni dātum arhasyaśeṣataḥ
etadvasu vasūnāṃ hi sarveṣāṃ viprasattama
rāma uvāca
prayaccha bhagavanmahyaṃ varam etanmayā vṛtam
kṛtārthaṃ ca bhaviṣyāmi varaṃ labdhvā dvijottama
pratigṛhṇīṣva viprendra droṇa matto yadīcchasi
varaṃ tava dadāmyadya yad uktaṃ te dvijottama
gṛhāṇāstrāṇi divyāni dhanurvedaṃ ca māmakam
saputrasya dadāmyetattava droṇa mahadvaram
kṛtārtho gaccha viprendra gaccha caiva yathāgatam
kṛtāstraścaiva śūraśca sarvaśāstraviśāradaḥ
aśvatthāmeti vikhyāto bhaviṣyati mahārathaḥ
- 22
वैशंपायन उवाच
तथेत्युक्त्वा ततस्तस्मै प्रादाद् अस्त्राणि भार्गवः
सरहस्यव्रतं चैव धनुर्वेदम् अशेषतः
vaiśaṃpāyana uvāca
tathetyuktvā tatastasmai prādād astrāṇi bhārgavaḥ
sarahasyavrataṃ caiva dhanurvedam aśeṣataḥ
- 23
प्रतिगृह्य तु तत्सर्वं कृतास्त्रो द्विजसत्तमः
प्रियं सखायं सुप्रीतो जगाम द्रुपदं प्रति
pratigṛhya tu tatsarvaṃ kṛtāstro dvijasattamaḥ
priyaṃ sakhāyaṃ suprīto jagāma drupadaṃ prati

