52 shlokas
- 1
ब्राह्मण उवाच
अमर्षी द्रुपदो राजा कर्मसिद्धान्द्विजर्षभान्
द्रोणेन वैरं द्रुपदो न सुष्वाप स्मरंस्तदा
अन्विच्छन्परिचक्राम ब्राह्मणावसथान्बहून्
brāhmaṇa uvāca
amarṣī drupado rājā karmasiddhāndvijarṣabhān
droṇena vairaṃ drupado na suṣvāpa smaraṃstadā
anvicchanparicakrāma brāhmaṇāvasathānbahūn
- 2
पुत्रजन्म परीप्सन्वै शोकोपहतचेतनः
नास्ति श्रेष्ठं ममापत्यम् इति नित्यम् अचिन्तयत्
putrajanma parīpsanvai śokopahatacetanaḥ
nāsti śreṣṭhaṃ mamāpatyam iti nityam acintayat
- 3
जातान्पुत्रान्स निर्वेदाद्धिग्बन्धून् इति चाब्रवीत्
निःश्वासपरमश्चासीद्द्रोणं प्रतिचिकीर्षया
jātānputrānsa nirvedāddhigbandhūn iti cābravīt
niḥśvāsaparamaścāsīddroṇaṃ praticikīrṣayā
- 4
प्रभावं विनयं शिक्षां द्रोणस्य चरितानि च
क्षात्रेण च बलेनास्य चिन्तयन्नान्वपद्यत
प्रतिकर्तुं नृपश्रेष्ठो यतमानो ऽपि भारत
prabhāvaṃ vinayaṃ śikṣāṃ droṇasya caritāni ca
kṣātreṇa ca balenāsya cintayannānvapadyata
pratikartuṃ nṛpaśreṣṭho yatamāno 'pi bhārata
- 5
अभितः सो ऽथ कल्माषीं गङ्गाकूले परिभ्रमन्
ब्राह्मणावसथं पुण्यम् आससाद महीपतिः
abhitaḥ so 'tha kalmāṣīṃ gaṅgākūle paribhraman
brāhmaṇāvasathaṃ puṇyam āsasāda mahīpatiḥ
- 6
तत्र नास्नातकः कश्चिन्न चासीद् अव्रती द्विजः
तथैव नामहाभागः सो ऽपश्यत्संशितव्रतौ
tatra nāsnātakaḥ kaścinna cāsīd avratī dvijaḥ
tathaiva nāmahābhāgaḥ so 'paśyatsaṃśitavratau
- 7
याजोपयाजौ ब्रह्मर्षी शाम्यन्तौ पृषतात्मजः
संहिताध्ययने युक्तौ गोत्रतश्चापि काश्यपौ
yājopayājau brahmarṣī śāmyantau pṛṣatātmajaḥ
saṃhitādhyayane yuktau gotrataścāpi kāśyapau
- 8
तारणे युक्तरूपौ तौ ब्राह्मणाव् ऋषिसत्तमौ
स तावामन्त्रयामास सर्वकामैर् अतन्द्रितः
tāraṇe yuktarūpau tau brāhmaṇāv ṛṣisattamau
sa tāvāmantrayāmāsa sarvakāmair atandritaḥ
- 9
बुद्ध्वा तयोर्बलं बुद्धिं कनीयांसम् उपह्वरे
प्रपेदे छन्दयन्कामैर् उपयाजं धृतव्रतम्
buddhvā tayorbalaṃ buddhiṃ kanīyāṃsam upahvare
prapede chandayankāmair upayājaṃ dhṛtavratam
- 10
पादशुश्रूषणे युक्तः प्रियवाक्सर्वकामदः
अर्हयित्वा यथान्यायम् उपयाजम् उवाच सः
pādaśuśrūṣaṇe yuktaḥ priyavāksarvakāmadaḥ
arhayitvā yathānyāyam upayājam uvāca saḥ
- 11
येन मे कर्मणा ब्रह्मन्पुत्रः स्याद्द्रोणमृत्यवे
अर्जुनस्य तथा भार्या भवेद्वा वरवर्णिनी
उपयाज कृते तस्मिन्गवां दातास्मि ते ऽर्बुदम्
yena me karmaṇā brahmanputraḥ syāddroṇamṛtyave
arjunasya tathā bhāryā bhavedvā varavarṇinī
upayāja kṛte tasmingavāṃ dātāsmi te 'rbudam
- 12
यद्वा ते ऽन्यद्द्विजश्रेष्ठ मनसः सुप्रियं भवेत्
सर्वं तत्ते प्रदाताहं न हि मे ऽस्त्यत्र संशयः
yadvā te 'nyaddvijaśreṣṭha manasaḥ supriyaṃ bhavet
sarvaṃ tatte pradātāhaṃ na hi me 'styatra saṃśayaḥ
- 13
इत्युक्तो नाहम् इत्येवं तम् ऋषिः प्रत्युवाच ह
आराधयिष्यन्द्रुपदः स तं पर्यचरत्पुनः
ityukto nāham ityevaṃ tam ṛṣiḥ pratyuvāca ha
ārādhayiṣyandrupadaḥ sa taṃ paryacaratpunaḥ
- 14
ततः संवत्सरस्यान्ते द्रुपदं स द्विजोत्तमः
उपयाजो ऽब्रवीद्राजन्काले मधुरया गिरा
tataḥ saṃvatsarasyānte drupadaṃ sa dvijottamaḥ
upayājo 'bravīdrājankāle madhurayā girā
- 15
ज्येष्ठो भ्राता ममागृह्णाद्विचरन्वननिर्झरे
अपरिज्ञातशौचायां भूमौ निपतितं फलम्
jyeṣṭho bhrātā mamāgṛhṇādvicaranvananirjhare
aparijñātaśaucāyāṃ bhūmau nipatitaṃ phalam
- 16
तद् अपश्यम् अहं भ्रातुर् असांप्रतम् अनुव्रजन्
विमर्शं संकरादाने नायं कुर्यात्कथंचन
tad apaśyam ahaṃ bhrātur asāṃpratam anuvrajan
vimarśaṃ saṃkarādāne nāyaṃ kuryātkathaṃcana
- 17
दृष्ट्वा फलस्य नापश्यद्दोषा ये ऽस्यानुबन्धिकाः
विविनक्ति न शौचं यः सो ऽन्यत्रापि कथं भवेत्
dṛṣṭvā phalasya nāpaśyaddoṣā ye 'syānubandhikāḥ
vivinakti na śaucaṃ yaḥ so 'nyatrāpi kathaṃ bhavet
- 18
संहिताध्ययनं कुर्वन्वसन्गुरुकुले च यः
भैक्षम् उच्छिष्टम् अन्येषां भुङ्क्ते चापि सदा सदा
कीर्तयन्गुणम् अन्नानाम् अघृणी च पुनः पुनः
saṃhitādhyayanaṃ kurvanvasangurukule ca yaḥ
bhaikṣam ucchiṣṭam anyeṣāṃ bhuṅkte cāpi sadā sadā
kīrtayanguṇam annānām aghṛṇī ca punaḥ punaḥ
- 19
तम् अहं फलार्थिनं मन्ये भ्रातरं तर्कचक्षुषा
तं वै गच्छस्व नृपते स त्वां संयाजयिष्यति
tam ahaṃ phalārthinaṃ manye bhrātaraṃ tarkacakṣuṣā
taṃ vai gacchasva nṛpate sa tvāṃ saṃyājayiṣyati
- 20
जुगुप्समानो नृपतिर्मनसेदं विचिन्तयन्
उपयाजवचः श्रुत्वा नृपतिः सर्वधर्मवित्
अभिसंपूज्य पूजार्हम् ऋषिं याजम् उवाच ह
jugupsamāno nṛpatirmanasedaṃ vicintayan
upayājavacaḥ śrutvā nṛpatiḥ sarvadharmavit
abhisaṃpūjya pūjārham ṛṣiṃ yājam uvāca ha
- 21
अयुतानि ददान्यष्टौ गवां याजय मां विभो
द्रोणवैराभिसंतप्तं त्वं ह्लादयितुम् अर्हसि
ayutāni dadānyaṣṭau gavāṃ yājaya māṃ vibho
droṇavairābhisaṃtaptaṃ tvaṃ hlādayitum arhasi
- 22
स हि ब्रह्मविदां श्रेष्ठो ब्रह्मास्त्रे चाप्यनुत्तमः
तस्माद्द्रोणः पराजैषीन्मां वै स सखिविग्रहे
sa hi brahmavidāṃ śreṣṭho brahmāstre cāpyanuttamaḥ
tasmāddroṇaḥ parājaiṣīnmāṃ vai sa sakhivigrahe
- 23
क्षत्रियो नास्ति तुल्यो ऽस्य पृथिव्यां कश्चिद् अग्रणीः
कौरवाचार्यमुख्यस्य भारद्वाजस्य धीमतः
kṣatriyo nāsti tulyo 'sya pṛthivyāṃ kaścid agraṇīḥ
kauravācāryamukhyasya bhāradvājasya dhīmataḥ
- 24
द्रोणस्य शरजालानि प्राणिदेहहराणि च
षडरत्नि धनुश्चास्य दृश्यते ऽप्रतिमं महत्
droṇasya śarajālāni prāṇidehaharāṇi ca
ṣaḍaratni dhanuścāsya dṛśyate 'pratimaṃ mahat
- 25
स हि ब्राह्मणवेगेन क्षात्रं वेगम् असंशयम्
प्रतिहन्ति महेष्वासो भारद्वाजो महामनाः
sa hi brāhmaṇavegena kṣātraṃ vegam asaṃśayam
pratihanti maheṣvāso bhāradvājo mahāmanāḥ
- 26
क्षत्रोच्छेदाय विहितो जामदग्न्य इवास्थितः
तस्य ह्यस्त्रबलं घोरम् अप्रसह्यं नरैर्भुवि
kṣatrocchedāya vihito jāmadagnya ivāsthitaḥ
tasya hyastrabalaṃ ghoram aprasahyaṃ narairbhuvi
- 27
ब्राह्मम् उच्चारयंस्तेजो हुताहुतिर् इवानलः
समेत्य स दहत्याजौ क्षत्रं ब्रह्मपुरःसरः
ब्रह्मक्षत्रे च विहिते ब्रह्मतेजो विशिष्यते
brāhmam uccārayaṃstejo hutāhutir ivānalaḥ
sametya sa dahatyājau kṣatraṃ brahmapuraḥsaraḥ
brahmakṣatre ca vihite brahmatejo viśiṣyate
- 28
सो ऽहं क्षत्रबलाद्धीनो ब्रह्मतेजः प्रपेदिवान्
द्रोणाद्विशिष्टम् आसाद्य भवन्तं ब्रह्मवित्तमम्
so 'haṃ kṣatrabalāddhīno brahmatejaḥ prapedivān
droṇādviśiṣṭam āsādya bhavantaṃ brahmavittamam
- 29
द्रोणान्तकम् अहं पुत्रं लभेयं युधि दुर्जयम्
तत्कर्म कुरु मे याज निर्वपाम्यर्बुदं गवाम्
droṇāntakam ahaṃ putraṃ labheyaṃ yudhi durjayam
tatkarma kuru me yāja nirvapāmyarbudaṃ gavām
- 30
तथेत्युक्त्वा तु तं याजो याज्यार्थम् उपकल्पयत्
गुर्वर्थ इति चाकामम् उपयाजम् अचोदयत्
याजस्तु यजतां श्रेष्ठो हव्यवाहम् अतर्पयत्
याजो द्रोणविनाशाय प्रतिजज्ञे तथा च सः
पाण्डोः स्नुषार्थं कन्या च भवेद् इति मतिर्मम
तथेत्युक्त्वा तु तं राज्ञः पुत्रकामीयम् आरभत्
tathetyuktvā tu taṃ yājo yājyārtham upakalpayat
gurvartha iti cākāmam upayājam acodayat
yājastu yajatāṃ śreṣṭho havyavāham atarpayat
yājo droṇavināśāya pratijajñe tathā ca saḥ
pāṇḍoḥ snuṣārthaṃ kanyā ca bhaved iti matirmama
tathetyuktvā tu taṃ rājñaḥ putrakāmīyam ārabhat

