44 shlokas
- 1
अर्जुन उवाच
किंनिमित्तम् अभूद्वैरं विश्वामित्रवसिष्ठयोः
वसतोर् आश्रमे पुण्ये शंस नः सर्वम् एव तत्
arjuna uvāca
kiṃnimittam abhūdvairaṃ viśvāmitravasiṣṭhayoḥ
vasator āśrame puṇye śaṃsa naḥ sarvam eva tat
- 2
गन्धर्व उवाच
इदं वासिष्ठम् आख्यानं पुराणं परिचक्षते
पार्थ सर्वेषु लोकेषु यथावत्तन्निबोध मे
gandharva uvāca
idaṃ vāsiṣṭham ākhyānaṃ purāṇaṃ paricakṣate
pārtha sarveṣu lokeṣu yathāvattannibodha me
- 3
कन्यकुब्जे महान् आसीत्पार्थिवो भरतर्षभ
गाधीति विश्रुतो लोके सत्यधर्मपरायणः
kanyakubje mahān āsītpārthivo bharatarṣabha
gādhīti viśruto loke satyadharmaparāyaṇaḥ
- 4
तस्य धर्मात्मनः पुत्रः समृद्धबलवाहनः
विश्वामित्र इति ख्यातो बभूव रिपुमर्दनः
tasya dharmātmanaḥ putraḥ samṛddhabalavāhanaḥ
viśvāmitra iti khyāto babhūva ripumardanaḥ
- 5
स चचार सहामात्यो मृगयां गहने वने
मृगान्विध्यन्वराहांश्च रम्येषु मरुधन्वसु
sa cacāra sahāmātyo mṛgayāṃ gahane vane
mṛgānvidhyanvarāhāṃśca ramyeṣu marudhanvasu
- 6
व्यायामकर्शितः सो ऽथ मृगलिप्सुः पिपासितः
आजगाम नरश्रेष्ठ वसिष्ठस्याश्रमं प्रति
vyāyāmakarśitaḥ so 'tha mṛgalipsuḥ pipāsitaḥ
ājagāma naraśreṣṭha vasiṣṭhasyāśramaṃ prati
- 7
तम् आगतम् अभिप्रेक्ष्य वसिष्ठः श्रेष्ठभाग् ऋषिः
विश्वामित्रं नरश्रेष्ठं प्रतिजग्राह पूजया
tam āgatam abhiprekṣya vasiṣṭhaḥ śreṣṭhabhāg ṛṣiḥ
viśvāmitraṃ naraśreṣṭhaṃ pratijagrāha pūjayā
- 8
पाद्यार्घ्याचमनीयेन स्वागतेन च भारत
तथैव प्रतिजग्राह वन्येन हविषा तथा
pādyārghyācamanīyena svāgatena ca bhārata
tathaiva pratijagrāha vanyena haviṣā tathā
- 9
तस्याथ कामधुग्धेनुर्वसिष्ठस्य महात्मनः
उक्ता कामान्प्रयच्छेति सा कामान्दुदुहे ततः
बाष्पाढ्यस्यौदनस्यैव राशयः पर्वतोपमाः
निष्ठान्नानि च सूपांश्च दधिकुल्यास्तथैव च
कूपांश्च घृतसम्पूर्णान्भक्ष्याणां राशयस्तथा
भोजनानि महार्हाणि तत्र तत्र सहस्रशः
इक्षून्मधु च लाजांश्च मैरेयांश्च वरासवान्
वस्त्राणि च महार्हाणि कम्बलानि सहस्रशः
tasyātha kāmadhugdhenurvasiṣṭhasya mahātmanaḥ
uktā kāmānprayaccheti sā kāmānduduhe tataḥ
bāṣpāḍhyasyaudanasyaiva rāśayaḥ parvatopamāḥ
niṣṭhānnāni ca sūpāṃśca dadhikulyāstathaiva ca
kūpāṃśca ghṛtasampūrṇānbhakṣyāṇāṃ rāśayastathā
bhojanāni mahārhāṇi tatra tatra sahasraśaḥ
ikṣūnmadhu ca lājāṃśca maireyāṃśca varāsavān
vastrāṇi ca mahārhāṇi kambalāni sahasraśaḥ
- 10
ग्राम्यारण्या ओषधीश्च दुदुहे पय एव च
षड्रसं चामृतरसं रसायनम् अनुत्तमम्
grāmyāraṇyā oṣadhīśca duduhe paya eva ca
ṣaḍrasaṃ cāmṛtarasaṃ rasāyanam anuttamam
- 11
भोजनीयानि पेयानि भक्ष्याणि विविधानि च
लेह्यान्यमृतकल्पानि चोष्याणि च तथार्जुन
रत्नानि च महार्हाणि वासांसि विविधानि च
bhojanīyāni peyāni bhakṣyāṇi vividhāni ca
lehyānyamṛtakalpāni coṣyāṇi ca tathārjuna
ratnāni ca mahārhāṇi vāsāṃsi vividhāni ca
- 12
तैः कामैः सर्वसम्पूर्णैः पूजितः स महीपतिः
सामात्यः सबलश्चैव तुतोष स भृशं नृपः
शिरो ग्रीवा सक्थिनी च सास्नापुच्छमहस्तनाः
शुभान्येतानि धेनूनाम् आयतानि प्रचक्षते
पृथुभिः पञ्चभी रङ्गैः समावृत्तां षडायताम्
ललाटं श्रवणे चैव नयनद्वितयं तथा
पृथून्येतानि शस्यन्ते धेनूनां पञ्च सूरिभिः
मण्डूकस्यैवम् उच्छूने [॥। औ२ ज़ेइछेन्झ्] यस्याः षडायताम्
taiḥ kāmaiḥ sarvasampūrṇaiḥ pūjitaḥ sa mahīpatiḥ
sāmātyaḥ sabalaścaiva tutoṣa sa bhṛśaṃ nṛpaḥ
śiro grīvā sakthinī ca sāsnāpucchamahastanāḥ
śubhānyetāni dhenūnām āyatāni pracakṣate
pṛthubhiḥ pañcabhī raṅgaiḥ samāvṛttāṃ ṣaḍāyatām
lalāṭaṃ śravaṇe caiva nayanadvitayaṃ tathā
pṛthūnyetāni śasyante dhenūnāṃ pañca sūribhiḥ
maṇḍūkasyaivam ucchūne [||| au2 ja़eichenjh] yasyāḥ ṣaḍāyatām
- 13
षडायतां सुपार्श्वोरुं त्रिपृथुं पञ्चसंवृताम्
मण्डूकनेत्रां स्वाकारां पीनोधसम् अनिन्दिताम्
ṣaḍāyatāṃ supārśvoruṃ tripṛthuṃ pañcasaṃvṛtām
maṇḍūkanetrāṃ svākārāṃ pīnodhasam aninditām
- 14
सुवालधिं शङ्कुकर्णां चारुशृङ्गां मनोरमाम्
पुष्टायतशिरोग्रीवां विस्मितः सो ऽभिवीक्ष्य ताम्
सुपुष्टाङ्गीं सुयोनिकाम्
संभृतोभयपार्श्वोरूं दीर्घवालां पृथूदराम्
दृष्ट्वा गृष्टिम् ऋषेर्भूपो
suvāladhiṃ śaṅkukarṇāṃ cāruśṛṅgāṃ manoramām
puṣṭāyataśirogrīvāṃ vismitaḥ so 'bhivīkṣya tām
supuṣṭāṅgīṃ suyonikām
saṃbhṛtobhayapārśvorūṃ dīrghavālāṃ pṛthūdarām
dṛṣṭvā gṛṣṭim ṛṣerbhūpo
- 15
अभिनन्दति तां नन्दीं वसिष्ठस्य पयस्विनीम्
अब्रवीच्च भृशं तुष्टो विश्वामित्रो मुनिं तदा
abhinandati tāṃ nandīṃ vasiṣṭhasya payasvinīm
abravīcca bhṛśaṃ tuṣṭo viśvāmitro muniṃ tadā
- 16
अर्बुदेन गवां ब्रह्मन्मम राज्येन वा पुनः
नन्दिनीं सम्प्रयच्छस्व भुङ्क्ष्व राज्यं महामुने
arbudena gavāṃ brahmanmama rājyena vā punaḥ
nandinīṃ samprayacchasva bhuṅkṣva rājyaṃ mahāmune
- 17
वसिष्ठ उवाच
देवतातिथिपित्रर्थम् आज्यार्थं च पयस्विनी
अदेया नन्दिनीयं मे राज्येनापि तवानघ
vasiṣṭha uvāca
devatātithipitrartham ājyārthaṃ ca payasvinī
adeyā nandinīyaṃ me rājyenāpi tavānagha
- 18
विश्वामित्र उवाच
क्षत्रियो ऽहं भवान्विप्रस्तपःस्वाध्यायसाधनः
ब्राह्मणेषु कुतो वीर्यं प्रशान्तेषु धृतात्मसु
रत्नं हि भगवन्न् एतद्रत्नहारी च पार्थिवः
viśvāmitra uvāca
kṣatriyo 'haṃ bhavānviprastapaḥsvādhyāyasādhanaḥ
brāhmaṇeṣu kuto vīryaṃ praśānteṣu dhṛtātmasu
ratnaṃ hi bhagavann etadratnahārī ca pārthivaḥ
- 19
अर्बुदेन गवां यस्त्वं न ददासि ममेप्सिताम्
स्वधर्मं न प्रहास्यामि नयिष्ये ते बलेन गाम्
क्षत्रियो ऽस्मि न विप्रो ऽहं बाहुवीर्यो ऽस्मि धर्मतः
तस्माद्भुजबलेनेमां हरिष्यामीह पश्यतः
अत्र हव्यं च कव्यं च प्राणयात्रा तथैव च
आयत्तम् अग्निहोत्रं च आतिथ्यं च न संशयः
बहुना किं प्रलापेन न दास्ये कामदोहिनीम्
arbudena gavāṃ yastvaṃ na dadāsi mamepsitām
svadharmaṃ na prahāsyāmi nayiṣye te balena gām
kṣatriyo 'smi na vipro 'haṃ bāhuvīryo 'smi dharmataḥ
tasmādbhujabalenemāṃ hariṣyāmīha paśyataḥ
atra havyaṃ ca kavyaṃ ca prāṇayātrā tathaiva ca
āyattam agnihotraṃ ca ātithyaṃ ca na saṃśayaḥ
bahunā kiṃ pralāpena na dāsye kāmadohinīm
- 20
वसिष्ठ उवाच
बलस्थश्चासि राजा च बाहुवीर्यश्च क्षत्रियः
यथेच्छसि तथा क्षिप्रं कुरु त्वं मा विचारय
रत्नद्वयं ब्राह्मणस्य नापहार्यं नृपैर्भुवि
अग्निहोत्री च गौः पत्नी प्रजारणिर् अनुत्तमा
vasiṣṭha uvāca
balasthaścāsi rājā ca bāhuvīryaśca kṣatriyaḥ
yathecchasi tathā kṣipraṃ kuru tvaṃ mā vicāraya
ratnadvayaṃ brāhmaṇasya nāpahāryaṃ nṛpairbhuvi
agnihotrī ca gauḥ patnī prajāraṇir anuttamā
- 21
गन्धर्व उवाच
एवम् उक्तस्तदा पार्थ विश्वामित्रो बलाद् इव
हंसचन्द्रप्रतीकाशां नन्दिनीं तां जहार गाम्
सा तदा ह्रियमाणा च विश्वामित्रबलैर्बलात्
gandharva uvāca
evam uktastadā pārtha viśvāmitro balād iva
haṃsacandrapratīkāśāṃ nandinīṃ tāṃ jahāra gām
sā tadā hriyamāṇā ca viśvāmitrabalairbalāt
- 22
कशादण्डप्रतिहता काल्यमाना ततस्ततः
हम्भायमाना कल्याणी वसिष्ठस्याथ नन्दिनी
kaśādaṇḍapratihatā kālyamānā tatastataḥ
hambhāyamānā kalyāṇī vasiṣṭhasyātha nandinī
- 23
आगम्याभिमुखी पार्थ तस्थौ भगवदुन्मुखी
भृशं च ताड्यमानापि न जगामाश्रमात्ततः
बलानि तेषां निर्धूय छित्त्वा पाशनिबन्धनम्
आश्रमान्नैव गच्छन्ती हुम्भारावैर्ननाद च
āgamyābhimukhī pārtha tasthau bhagavadunmukhī
bhṛśaṃ ca tāḍyamānāpi na jagāmāśramāttataḥ
balāni teṣāṃ nirdhūya chittvā pāśanibandhanam
āśramānnaiva gacchantī humbhārāvairnanāda ca
- 24
वसिष्ठ उवाच
शृणोमि ते रवं भद्रे विनदन्त्याः पुनः पुनः
बलाद्ध्रियसि मे नन्दि क्षमावान्ब्राह्मणो ह्यहम्
विश्वामित्रेण नन्दिनि किं कर्तव्यं मया तत्र
अथैनां नन्दिनीं भूयो विश्वामित्रस्य सैनिकाः
सर्वतः समकाल्यन्त कशापाषाणपाणयः
vasiṣṭha uvāca
śṛṇomi te ravaṃ bhadre vinadantyāḥ punaḥ punaḥ
balāddhriyasi me nandi kṣamāvānbrāhmaṇo hyaham
viśvāmitreṇa nandini kiṃ kartavyaṃ mayā tatra
athaināṃ nandinīṃ bhūyo viśvāmitrasya sainikāḥ
sarvataḥ samakālyanta kaśāpāṣāṇapāṇayaḥ
- 25
गन्धर्व उवाच
सा तु तेषां बलान्नन्दी बलानां भरतर्षभ
विश्वामित्रभयोद्विग्ना वसिष्ठं समुपागमत्
gandharva uvāca
sā tu teṣāṃ balānnandī balānāṃ bharatarṣabha
viśvāmitrabhayodvignā vasiṣṭhaṃ samupāgamat
- 26
गौर् उवाच
पाषाणदण्डाभिहतां क्रन्दन्तीं माम् अनाथवत्
उपेक्षसे कथं ब्रह्मन्भक्तां पादाब्जसेविनीम्
विश्वामित्रबलैर्घोरैर्भगवन्किम् उपेक्षसे
gaur uvāca
pāṣāṇadaṇḍābhihatāṃ krandantīṃ mām anāthavat
upekṣase kathaṃ brahmanbhaktāṃ pādābjasevinīm
viśvāmitrabalairghorairbhagavankim upekṣase
- 27
गन्धर्व उवाच
एवं तस्यां तदा पार्थ धर्षितायां महामुनिः
न चुक्षुभे न धैर्याच्च विचचाल धृतव्रतः
gandharva uvāca
evaṃ tasyāṃ tadā pārtha dharṣitāyāṃ mahāmuniḥ
na cukṣubhe na dhairyācca vicacāla dhṛtavrataḥ
- 28
वसिष्ठ उवाच
क्षत्रियाणां बलं तेजो ब्राह्मणानां क्षमा बलम्
क्षमा मां भजते तस्माद्गम्यतां यदि रोचते
vasiṣṭha uvāca
kṣatriyāṇāṃ balaṃ tejo brāhmaṇānāṃ kṣamā balam
kṣamā māṃ bhajate tasmādgamyatāṃ yadi rocate
- 29
गौर् उवाच
किं नु त्यक्तास्मि भगवन्यद् एवं मां प्रभाषसे
अत्यक्ताहं त्वया ब्रह्मन्न शक्या नयितुं बलात्
gaur uvāca
kiṃ nu tyaktāsmi bhagavanyad evaṃ māṃ prabhāṣase
atyaktāhaṃ tvayā brahmanna śakyā nayituṃ balāt
- 30
वसिष्ठ उवाच
न त्वां त्यजामि कल्याणि स्थीयतां यदि शक्यते
दृढेन दाम्ना बद्ध्वैष वत्सस्ते ह्रियते बलात्
येन केनाप्युपायेन त्वया वत्सो निवार्यताम्
vasiṣṭha uvāca
na tvāṃ tyajāmi kalyāṇi sthīyatāṃ yadi śakyate
dṛḍhena dāmnā baddhvaiṣa vatsaste hriyate balāt
yena kenāpyupāyena tvayā vatso nivāryatām

