32 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
कुरुराजे च रङ्गस्थे भीमे च बलिनां वरे
पक्षपातकृतस्नेहः स द्विधेवाभवज्जनः
vaiśaṃpāyana uvāca
kururāje ca raṅgasthe bhīme ca balināṃ vare
pakṣapātakṛtasnehaḥ sa dvidhevābhavajjanaḥ
- 2
हा वीर कुरुराजेति हा भीमेति च नर्दताम्
पुरुषाणां सुविपुलाः प्रणादाः सहसोत्थिताः
hā vīra kururājeti hā bhīmeti ca nardatām
puruṣāṇāṃ suvipulāḥ praṇādāḥ sahasotthitāḥ
- 3
ततः क्षुब्धार्णवनिभं रङ्गम् आलोक्य बुद्धिमान्
भारद्वाजः प्रियं पुत्रम् अश्वत्थामानम् अब्रवीत्
tataḥ kṣubdhārṇavanibhaṃ raṅgam ālokya buddhimān
bhāradvājaḥ priyaṃ putram aśvatthāmānam abravīt
- 4
वारयैतौ महावीर्यौ कृतयोग्यावुभावपि
मा भूद्रङ्गप्रकोपो ऽयं भीमदुर्योधनोद्भवः
तत उत्थाय वेगेन अश्वत्थामा न्यवारयत्
गुरोर् आज्ञा भीम इति गान्धारे गुरुशासनम्
अलं योग्याकृतं वेगम् अलं साहसम् इत्युत
vārayaitau mahāvīryau kṛtayogyāvubhāvapi
mā bhūdraṅgaprakopo 'yaṃ bhīmaduryodhanodbhavaḥ
tata utthāya vegena aśvatthāmā nyavārayat
guror ājñā bhīma iti gāndhāre guruśāsanam
alaṃ yogyākṛtaṃ vegam alaṃ sāhasam ityuta
- 5
ततस्तावुद्यतगदौ गुरुपुत्रेण वारितौ
युगान्तानिलसंक्षुब्धौ महावेगाविवार्णवौ
tatastāvudyatagadau guruputreṇa vāritau
yugāntānilasaṃkṣubdhau mahāvegāvivārṇavau
- 6
ततो रङ्गाङ्गणगतो द्रोणो वचनम् अब्रवीत्
निवार्य वादित्रगणं महामेघनिभस्वनम्
tato raṅgāṅgaṇagato droṇo vacanam abravīt
nivārya vāditragaṇaṃ mahāmeghanibhasvanam
- 7
यो मे पुत्रात्प्रियतरः सर्वास्त्रविदुषां वरः
ऐन्द्रिर् इन्द्रानुजसमः स पार्थो दृश्यताम् इति
yo me putrātpriyataraḥ sarvāstraviduṣāṃ varaḥ
aindrir indrānujasamaḥ sa pārtho dṛśyatām iti
- 8
आचार्यवचनेनाथ कृतस्वस्त्ययनो युवा
बद्धगोधाङ्गुलित्राणः पूर्णतूणः सकार्मुकः
ācāryavacanenātha kṛtasvastyayano yuvā
baddhagodhāṅgulitrāṇaḥ pūrṇatūṇaḥ sakārmukaḥ
- 9
काञ्चनं कवचं बिभ्रत्प्रत्यदृश्यत फल्गुनः
सार्कः सेन्द्रायुधतडित्ससंध्य इव तोयदः
kāñcanaṃ kavacaṃ bibhratpratyadṛśyata phalgunaḥ
sārkaḥ sendrāyudhataḍitsasaṃdhya iva toyadaḥ
- 10
ततः सर्वस्य रङ्गस्य समुत्पिञ्जो ऽभवन्महान्
प्रावाद्यन्त च वाद्यानि सशङ्खानि समन्ततः
tataḥ sarvasya raṅgasya samutpiñjo 'bhavanmahān
prāvādyanta ca vādyāni saśaṅkhāni samantataḥ
- 11
एष कुन्तीसुतः श्रीमान् एष पाण्डवमध्यमः
एष पुत्रो महेन्द्रस्य कुरूणाम् एष रक्षिता
eṣa kuntīsutaḥ śrīmān eṣa pāṇḍavamadhyamaḥ
eṣa putro mahendrasya kurūṇām eṣa rakṣitā
- 12
एषो ऽस्त्रविदुषां श्रेष्ठ एष धर्मभृतां वरः
एष शीलवतां चापि शीलज्ञाननिधिः परः
एष कंसविमर्दस्य साक्षात्प्राणसमः सखा
एष यत्प्रतिजानाति तस्य पारं गमिष्यति
eṣo 'straviduṣāṃ śreṣṭha eṣa dharmabhṛtāṃ varaḥ
eṣa śīlavatāṃ cāpi śīlajñānanidhiḥ paraḥ
eṣa kaṃsavimardasya sākṣātprāṇasamaḥ sakhā
eṣa yatpratijānāti tasya pāraṃ gamiṣyati
- 13
इत्येवम् अतुला वाचः शृण्वन्त्याः प्रेक्षकेरिताः
कुन्त्याः प्रस्नवसंमिश्रैर् अस्रैः क्लिन्नम् उरो ऽभवत्
ityevam atulā vācaḥ śṛṇvantyāḥ prekṣakeritāḥ
kuntyāḥ prasnavasaṃmiśrair asraiḥ klinnam uro 'bhavat
- 14
तेन शब्देन महता पूर्णश्रुतिर् अथाब्रवीत्
धृतराष्ट्रो नरश्रेष्ठो विदुरं हृष्टमानसः
tena śabdena mahatā pūrṇaśrutir athābravīt
dhṛtarāṣṭro naraśreṣṭho viduraṃ hṛṣṭamānasaḥ
- 15
क्षत्तः क्षुब्धार्णवनिभः किम् एष सुमहास्वनः
सहसैवोत्थितो रङ्गे भिन्दन्न् इव नभस्तलम्
kṣattaḥ kṣubdhārṇavanibhaḥ kim eṣa sumahāsvanaḥ
sahasaivotthito raṅge bhindann iva nabhastalam
- 16
विदुर उवाच
एष पार्थो महाराज फल्गुनः पाण्डुनन्दनः
अवतीर्णः सकवचस्तत्रैष सुमहास्वनः
vidura uvāca
eṣa pārtho mahārāja phalgunaḥ pāṇḍunandanaḥ
avatīrṇaḥ sakavacastatraiṣa sumahāsvanaḥ
- 17
धृतराष्ट्र उवाच
धन्यो ऽस्म्यनुगृहीतो ऽस्मि रक्षितो ऽस्मि महामते
पृथारणिसमुद्भूतैस्त्रिभिः पाण्डववह्निभिः
dhṛtarāṣṭra uvāca
dhanyo 'smyanugṛhīto 'smi rakṣito 'smi mahāmate
pṛthāraṇisamudbhūtaistribhiḥ pāṇḍavavahnibhiḥ
- 18
वैशंपायन उवाच
तस्मिन्समुदिते रङ्गे कथंचित्पर्यवस्थिते
दर्शयामास बीभत्सुर् आचार्याद् अस्त्रलाघवम्
vaiśaṃpāyana uvāca
tasminsamudite raṅge kathaṃcitparyavasthite
darśayāmāsa bībhatsur ācāryād astralāghavam
- 19
आग्नेयेनासृजद्वह्निं वारुणेनासृजत्पयः
वायव्येनासृजद्वायुं पार्जन्येनासृजद्घनान्
āgneyenāsṛjadvahniṃ vāruṇenāsṛjatpayaḥ
vāyavyenāsṛjadvāyuṃ pārjanyenāsṛjadghanān
- 20
भौमेन प्राविशद्भूमिं पार्वतेनासृजद्गिरीन्
अन्तर्धानेन चास्त्रेण पुनर् अन्तर्हितो ऽभवत्
bhaumena prāviśadbhūmiṃ pārvatenāsṛjadgirīn
antardhānena cāstreṇa punar antarhito 'bhavat
- 21
क्षणात्प्रांशुः क्षणाद्ध्रस्वः क्षणाच्च रथधूर्गतः
क्षणेन रथमध्यस्थः क्षणेनावापतन्महीम्
kṣaṇātprāṃśuḥ kṣaṇāddhrasvaḥ kṣaṇācca rathadhūrgataḥ
kṣaṇena rathamadhyasthaḥ kṣaṇenāvāpatanmahīm
- 22
सुकुमारं च सूक्ष्मं च गुरुं चापि गुरुप्रियः
सौष्ठवेनाभिसंयुक्तः सो ऽविध्यद्विविधैः शरैः
sukumāraṃ ca sūkṣmaṃ ca guruṃ cāpi gurupriyaḥ
sauṣṭhavenābhisaṃyuktaḥ so 'vidhyadvividhaiḥ śaraiḥ
- 23
भ्रमतश्च वराहस्य लोहस्य प्रमुखे समम्
पञ्च बाणान् असंसक्तान्स मुमोचैकबाणवत्
bhramataśca varāhasya lohasya pramukhe samam
pañca bāṇān asaṃsaktānsa mumocaikabāṇavat
- 24
गव्ये विषाणकोशे च चले रज्ज्ववलम्बिते
निचखान महावीर्यः सायकान् एकविंशतिम्
gavye viṣāṇakośe ca cale rajjvavalambite
nicakhāna mahāvīryaḥ sāyakān ekaviṃśatim
- 25
इत्येवमादि सुमहत्खड्गे धनुषि चाभवत्
गदायां शस्त्रकुशलो दर्शनानि व्यदर्शयत्
चक्रतोमरपाशानां भिण्डिपालपरश्वधाम्
अन्येषां चापि शिक्षाणां दर्शयामास लाघवम्
ityevamādi sumahatkhaḍge dhanuṣi cābhavat
gadāyāṃ śastrakuśalo darśanāni vyadarśayat
cakratomarapāśānāṃ bhiṇḍipālaparaśvadhām
anyeṣāṃ cāpi śikṣāṇāṃ darśayāmāsa lāghavam
- 26
ततः समाप्तभूयिष्ठे तस्मिन्कर्मणि भारत
मन्दीभूते समाजे च वादित्रस्य च निस्वने
tataḥ samāptabhūyiṣṭhe tasminkarmaṇi bhārata
mandībhūte samāje ca vāditrasya ca nisvane
- 27
द्वारदेशात्समुद्भूतो माहात्म्यबलसूचकः
वज्रनिष्पेषसदृशः शुश्रुवे भुजनिस्वनः
स शब्दः सुमहान् आसीत्पूरयन्न् इव रोदसी
dvāradeśātsamudbhūto māhātmyabalasūcakaḥ
vajraniṣpeṣasadṛśaḥ śuśruve bhujanisvanaḥ
sa śabdaḥ sumahān āsītpūrayann iva rodasī
- 28
दीर्यन्ते किं नु गिरयः किं स्विद्भूमिर्विदीर्यते
किं स्विद् आपूर्यते व्योम जलभारघनैर्घनैः
dīryante kiṃ nu girayaḥ kiṃ svidbhūmirvidīryate
kiṃ svid āpūryate vyoma jalabhāraghanairghanaiḥ
- 29
रङ्गस्यैवं मतिर् अभूत्क्षणेन वसुधाधिप
द्वारं चाभिमुखाः सर्वे बभूवुः प्रेक्षकास्तदा
raṅgasyaivaṃ matir abhūtkṣaṇena vasudhādhipa
dvāraṃ cābhimukhāḥ sarve babhūvuḥ prekṣakāstadā
- 30
पञ्चभिर्भ्रातृभिः पार्थैर्द्रोणः परिवृतो बभौ
पञ्चतारेण संयुक्तः सावित्रेणेव चन्द्रमाः
pañcabhirbhrātṛbhiḥ pārthairdroṇaḥ parivṛto babhau
pañcatāreṇa saṃyuktaḥ sāvitreṇeva candramāḥ

