18 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
प्राणाधिकं भीमसेनं कृतविद्यं धनंजयम्
दुर्योधनो लक्षयित्वा पर्यतप्यत दुर्मतिः
vaiśaṃpāyana uvāca
prāṇādhikaṃ bhīmasenaṃ kṛtavidyaṃ dhanaṃjayam
duryodhano lakṣayitvā paryatapyata durmatiḥ
- 2
ततो वैकर्तनः कर्णः शकुनिश्चापि सौबलः
अनेकैर् अभ्युपायैस्ताञ्जिघांसन्ति स्म पाण्डवान्
tato vaikartanaḥ karṇaḥ śakuniścāpi saubalaḥ
anekair abhyupāyaistāñjighāṃsanti sma pāṇḍavān
- 3
पाण्डवाश्चापि तत्सर्वं प्रत्यजानन्न् अरिंदमाः
उद्भावनम् अकुर्वन्तो विदुरस्य मते स्थिताः
pāṇḍavāścāpi tatsarvaṃ pratyajānann ariṃdamāḥ
udbhāvanam akurvanto vidurasya mate sthitāḥ
- 4
गुणैः समुदितान्दृष्ट्वा पौराः पाण्डुसुतांस्तदा
कथयांचक्रिरे तेषां गुणान्संसत्सु भारत
राज्यप्राप्तिं च सम्प्राप्तं ज्येष्ठं पाण्डुसुतं तदा
कथयन्ति स्म सम्भूय चत्वरेषु सभासु च
guṇaiḥ samuditāndṛṣṭvā paurāḥ pāṇḍusutāṃstadā
kathayāṃcakrire teṣāṃ guṇānsaṃsatsu bhārata
rājyaprāptiṃ ca samprāptaṃ jyeṣṭhaṃ pāṇḍusutaṃ tadā
kathayanti sma sambhūya catvareṣu sabhāsu ca
- 5
प्रज्ञाचक्षुर् अचक्षुष्ट्वाद्धृतराष्ट्रो जनेश्वरः
राज्यम् अप्राप्तवान्पूर्वं स कथं नृपतिर्भवेत्
prajñācakṣur acakṣuṣṭvāddhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ
rājyam aprāptavānpūrvaṃ sa kathaṃ nṛpatirbhavet
- 6
तथा भीष्मः शांतनवः सत्यसंधो महाव्रतः
प्रत्याख्याय पुरा राज्यं नाद्य जातु ग्रहीष्यति
विदुरः करणत्वाच्च पाण्डवस्त्वभिषिच्यताम्
tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ satyasaṃdho mahāvrataḥ
pratyākhyāya purā rājyaṃ nādya jātu grahīṣyati
viduraḥ karaṇatvācca pāṇḍavastvabhiṣicyatām
- 7
ते वयं पाण्डवं ज्येष्ठं तरुणं वृद्धशीलिनम्
अभिषिञ्चाम साध्वद्य सत्यं करुणवेदिनम्
स हि वृद्धान् अमात्यांश्च ज्ञातींश्चापि महायशाः
सत्कृत्य नित्यं पूजार्हान्पाण्डवः पूजयिष्यति
te vayaṃ pāṇḍavaṃ jyeṣṭhaṃ taruṇaṃ vṛddhaśīlinam
abhiṣiñcāma sādhvadya satyaṃ karuṇavedinam
sa hi vṛddhān amātyāṃśca jñātīṃścāpi mahāyaśāḥ
satkṛtya nityaṃ pūjārhānpāṇḍavaḥ pūjayiṣyati
- 8
स हि भीष्मं शांतनवं धृतराष्ट्रं च धर्मवित्
सपुत्रं विविधैर्भोगैर्योजयिष्यति पूजयन्
sa hi bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca dharmavit
saputraṃ vividhairbhogairyojayiṣyati pūjayan
- 9
तेषां दुर्योधनः श्रुत्वा तानि वाक्यानि भाषताम्
युधिष्ठिरानुरक्तानां पर्यतप्यत दुर्मतिः
teṣāṃ duryodhanaḥ śrutvā tāni vākyāni bhāṣatām
yudhiṣṭhirānuraktānāṃ paryatapyata durmatiḥ
- 10
स तप्यमानो दुष्टात्मा तेषां वाचो न चक्षमे
ईर्ष्यया चाभिसंतप्तो धृतराष्ट्रम् उपागमत्
sa tapyamāno duṣṭātmā teṣāṃ vāco na cakṣame
īrṣyayā cābhisaṃtapto dhṛtarāṣṭram upāgamat
- 11
ततो विरहितं दृष्ट्वा पितरं प्रतिपूज्य सः
पौरानुरागसंतप्तः पश्चाद् इदम् अभाषत
tato virahitaṃ dṛṣṭvā pitaraṃ pratipūjya saḥ
paurānurāgasaṃtaptaḥ paścād idam abhāṣata
- 12
श्रुता मे जल्पतां तात पौराणाम् अशिवा गिरः
तेषां श्रुत्वा तु वाक्यानि परितप्स्यामि भारत
युधिष्ठिरानुरक्तानां पौराणाम् अशिवानि च
आगतो ऽहं महाप्राज्ञ पादमूलं वचः शृणु
त्वाम् अनादृत्य भीष्मं च पतिम् इच्छन्ति पाण्डवम्
śrutā me jalpatāṃ tāta paurāṇām aśivā giraḥ
teṣāṃ śrutvā tu vākyāni paritapsyāmi bhārata
yudhiṣṭhirānuraktānāṃ paurāṇām aśivāni ca
āgato 'haṃ mahāprājña pādamūlaṃ vacaḥ śṛṇu
tvām anādṛtya bhīṣmaṃ ca patim icchanti pāṇḍavam
- 13
मतम् एतच्च भीष्मस्य न स राज्यं बुभूषति
अस्माकं तु परां पीडां चिकीर्षन्ति पुरे जनाः
matam etacca bhīṣmasya na sa rājyaṃ bubhūṣati
asmākaṃ tu parāṃ pīḍāṃ cikīrṣanti pure janāḥ
- 14
पितृतः प्राप्तवान्राज्यं पाण्डुर् आत्मगुणैः पुरा
त्वम् अप्यगुणसंयोगात्प्राप्तं राज्यं न लब्धवान्
pitṛtaḥ prāptavānrājyaṃ pāṇḍur ātmaguṇaiḥ purā
tvam apyaguṇasaṃyogātprāptaṃ rājyaṃ na labdhavān
- 15
स एष पाण्डोर्दायाद्यं यदि प्राप्नोति पाण्डवः
तस्य पुत्रो ध्रुवं प्राप्तस्तस्य तस्येति चापरः
sa eṣa pāṇḍordāyādyaṃ yadi prāpnoti pāṇḍavaḥ
tasya putro dhruvaṃ prāptastasya tasyeti cāparaḥ
- 16
ते वयं राजवंशेन हीनाः सह सुतैर् अपि
अवज्ञाता भविष्यामो लोकस्य जगतीपते
te vayaṃ rājavaṃśena hīnāḥ saha sutair api
avajñātā bhaviṣyāmo lokasya jagatīpate
- 17
सततं निरयं प्राप्ताः परपिण्डोपजीविनः
न भवेम यथा राजंस्तथा शीघ्रं विधीयताम्
अथ त्वम् अपि राजेन्द्र राजवंशो भविष्यसि
satataṃ nirayaṃ prāptāḥ parapiṇḍopajīvinaḥ
na bhavema yathā rājaṃstathā śīghraṃ vidhīyatām
atha tvam api rājendra rājavaṃśo bhaviṣyasi
- 18
अभविष्यः स्थिरो राज्ये यदि हि त्वं पुरा नृप
ध्रुवं प्राप्स्याम च वयं राज्यम् अप्यवशे जने
यदि त्वं च महाराज राजवंशाच्चरिष्यसि
वयं चैव यतिष्यामो ह्यगाधे निरये ऽशुचौ
स तथा कुरु कौरव्य रक्ष्या वंश्या यथा वयम्
सम्प्राप्नुम स्वयं राज्यं मन्त्रयस्व सहानुगैः
वैशंपायनः
वैशंपायनः
धृतराष्ट्रः
दुर्योधनः
धृतराष्ट्रस्तु पुत्रस्य श्रुत्वा वचनम् ईदृशम्
प्राणाधिकं भीमसेनं कृतविद्यं धनंजयम्
मुहूर्तम् इव संचिन्त्य दुर्योधनम् अथाब्रवीत्
दुर्योधनो लक्षयित्वा पर्यतप्यत दुर्मतिः
तथा वैकर्तनः कर्णः शकुनिश्चापि सौबलः
धर्मवृत्तः सदा पाण्डुः सुवृत्तो मयि गौरवात्
सर्वेषु ज्ञातिषु तथा मदीयेषु विशेषतः
अनेकैर् अप्युपायैस्ते जिघांसन्ति स्म पाण्डवान्
नात्र किंचन जानाति भोजनानि चिकीर्षति
पाण्डवाश्चापि तत्सर्वं प्रतिचक्रुर्यथाबलम्
उद्भावनम् अकुर्वाणा विदुरस्य मते स्थिताः
निवेदयति धर्मस्थो मयि धर्मभृतां वरः
गुणैः समुदितान्दृष्ट्वा पौराः पाण्डुसुतांस्तदा
तस्य पुत्रो यथा पाण्डुस्तदा धर्मपरः सदा
कथयांचक्रिरे तेषां गुणान्संसत्सु भारत
गुणवांल्लोकविख्यातो नगरे च प्रतिष्ठितः
स कथं शक्यते ऽस्माभिर् अपक्रष्टुं नरर्षभ
राज्यप्राप्तिं च सम्प्राप्तं ज्येष्ठं पाण्डुसुतं तदा
कथयन्ति स्म सम्भूय चत्वरेषु सभासु च
राज्यम् एष हि नः प्राप्तः ससहायो विशेषतः
भ्रातृभिः पाण्डुनामात्यं बलं च सततं धृतम्
प्रज्ञाचक्षुर् अचक्षुष्मान्धृतराष्ट्रो जनेश्वरः
राज्यं च प्राप्तवान्पूर्वं स कथं नृपतिर्भवेत्
धृताः पुत्राश्च पौत्राश्च तेषाम् अपि विशेषतः
ते तथा सत्कृतास्तात विषये पाण्डुना नराः
तथा भीष्मः शांतनवः सत्यसंधो जितेन्द्रियः
कथं युधिष्ठिरस्यार्थे न नो हन्युः सबान्धवान्
प्रत्याख्याय तदा राज्यं नाद्य जातु ग्रहीष्यति
ते वयं पाण्डवश्रेष्ठं तरुणं वृद्धशीलिनम्
नैते विषयम् इच्छेयुर्धर्मत्यागे विशेषतः
अभिषिञ्चाम साध्वत्र सत्यं करुणवेदिनम्
ते वयं कौरवेयाणाम् एतेषां च महात्मनाम्
स हि भीष्मं शांतनवं धृतराष्ट्रं च बुद्धिमान्
कथं न वाच्यतां तात गच्छेम जगतस्तथा
सपुत्रं विविधैर्भोगैर्योजयिष्यति पूजयन्
मध्यस्थः सततं भीष्मो द्रोणपुत्रो मयि स्थितः
यतः पुत्रस्ततो द्रोणो भविता नात्र संशयः
तेषां दुर्योधनः श्रुत्वा तानि वाक्यानि भारत
युधिष्ठिरानुरक्तानां पर्यतप्यत दुर्मतिः
कृपः शारद्वतश्चैव यत एव वयं ततः
संतप्यमानो दुष्टात्मा तेषां वाचो न चक्षमे
भागिनेयं ततो द्रौणिं न त्यक्ष्यति कथंचन
क्षत्तार्थबद्धस्त्वस्मासु प्रच्छन्नस्तु यतः परे
ईर्ष्यया चापि संतप्तो धृतराष्ट्रम् उपागमत्
न त्वेकः स समर्थो ऽस्मान्पाण्डवार्थे प्रबाधितुम्
ततो विरहितं दृष्ट्वा पितरं प्रतिपूज्य च
सुविस्रब्धान्पाण्डुसुतान्सह मात्रा विवासय
दृष्ट्वा पाण्डोः पुरावृत्तं पश्चाद् इदम् उवाच ह
श्रुता मे जल्पतां वाचः पौराणाम् अशिवा गिरः
वारणावतम् अद्यैव नात्र दोषो भविष्यति
आगतो ऽहं महाप्राज्ञ पादमूलं वचः शृणु
विनिद्राकरणं घोरं हृदि शल्यम् इवार्पितम्
शोकपावकम् उद्भूतं कर्मणा तेन नाशय
त्वाम् अनादृत्य भीष्मं च पतिम् इच्छन्ति पाण्डवम्
सौम्ये मतिश्च भीष्मस्य न च राज्यं बुभूषति
तस्य पुत्रो ध्रुवं प्राप्तस्तस्य तस्येति चापरः
ते वयं राजवंशेन हीनाः सह सुतैर् अपि
अविज्ञाता भविष्यामो लोकस्य जगतीपते
सततं निरयं प्राप्ताः परपिण्डोपजीविनः
न भवेम यथा राजंस्तथा शीघ्रं विधीयताम्
अथ त्वम् अपि राजेन्द्र राजवंशो भविष्यसि
यदि हि त्वं पुरा राज्ये भवान् आस्थापितो नृपः
ध्रुवं लप्स्यामहे राज्यं वयम् अप्यवशेन ते
स तथा कुरु कौरव्य रक्ष्या वंश्या यथा वयम्
सम्प्राप्नुमः स्वयं राज्यं मन्त्रयस्व सहानुगैः
abhaviṣyaḥ sthiro rājye yadi hi tvaṃ purā nṛpa
dhruvaṃ prāpsyāma ca vayaṃ rājyam apyavaśe jane
yadi tvaṃ ca mahārāja rājavaṃśāccariṣyasi
vayaṃ caiva yatiṣyāmo hyagādhe niraye 'śucau
sa tathā kuru kauravya rakṣyā vaṃśyā yathā vayam
samprāpnuma svayaṃ rājyaṃ mantrayasva sahānugaiḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
dhṛtarāṣṭraḥ
duryodhanaḥ
dhṛtarāṣṭrastu putrasya śrutvā vacanam īdṛśam
prāṇādhikaṃ bhīmasenaṃ kṛtavidyaṃ dhanaṃjayam
muhūrtam iva saṃcintya duryodhanam athābravīt
duryodhano lakṣayitvā paryatapyata durmatiḥ
tathā vaikartanaḥ karṇaḥ śakuniścāpi saubalaḥ
dharmavṛttaḥ sadā pāṇḍuḥ suvṛtto mayi gauravāt
sarveṣu jñātiṣu tathā madīyeṣu viśeṣataḥ
anekair apyupāyaiste jighāṃsanti sma pāṇḍavān
nātra kiṃcana jānāti bhojanāni cikīrṣati
pāṇḍavāścāpi tatsarvaṃ praticakruryathābalam
udbhāvanam akurvāṇā vidurasya mate sthitāḥ
nivedayati dharmastho mayi dharmabhṛtāṃ varaḥ
guṇaiḥ samuditāndṛṣṭvā paurāḥ pāṇḍusutāṃstadā
tasya putro yathā pāṇḍustadā dharmaparaḥ sadā
kathayāṃcakrire teṣāṃ guṇānsaṃsatsu bhārata
guṇavāṃllokavikhyāto nagare ca pratiṣṭhitaḥ
sa kathaṃ śakyate 'smābhir apakraṣṭuṃ nararṣabha
rājyaprāptiṃ ca samprāptaṃ jyeṣṭhaṃ pāṇḍusutaṃ tadā
kathayanti sma sambhūya catvareṣu sabhāsu ca
rājyam eṣa hi naḥ prāptaḥ sasahāyo viśeṣataḥ
bhrātṛbhiḥ pāṇḍunāmātyaṃ balaṃ ca satataṃ dhṛtam
prajñācakṣur acakṣuṣmāndhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ
rājyaṃ ca prāptavānpūrvaṃ sa kathaṃ nṛpatirbhavet
dhṛtāḥ putrāśca pautrāśca teṣām api viśeṣataḥ
te tathā satkṛtāstāta viṣaye pāṇḍunā narāḥ
tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ satyasaṃdho jitendriyaḥ
kathaṃ yudhiṣṭhirasyārthe na no hanyuḥ sabāndhavān
pratyākhyāya tadā rājyaṃ nādya jātu grahīṣyati
te vayaṃ pāṇḍavaśreṣṭhaṃ taruṇaṃ vṛddhaśīlinam
naite viṣayam iccheyurdharmatyāge viśeṣataḥ
abhiṣiñcāma sādhvatra satyaṃ karuṇavedinam
te vayaṃ kauraveyāṇām eteṣāṃ ca mahātmanām
sa hi bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca buddhimān
kathaṃ na vācyatāṃ tāta gacchema jagatastathā
saputraṃ vividhairbhogairyojayiṣyati pūjayan
madhyasthaḥ satataṃ bhīṣmo droṇaputro mayi sthitaḥ
yataḥ putrastato droṇo bhavitā nātra saṃśayaḥ
teṣāṃ duryodhanaḥ śrutvā tāni vākyāni bhārata
yudhiṣṭhirānuraktānāṃ paryatapyata durmatiḥ
kṛpaḥ śāradvataścaiva yata eva vayaṃ tataḥ
saṃtapyamāno duṣṭātmā teṣāṃ vāco na cakṣame
bhāgineyaṃ tato drauṇiṃ na tyakṣyati kathaṃcana
kṣattārthabaddhastvasmāsu pracchannastu yataḥ pare
īrṣyayā cāpi saṃtapto dhṛtarāṣṭram upāgamat
na tvekaḥ sa samartho 'smānpāṇḍavārthe prabādhitum
tato virahitaṃ dṛṣṭvā pitaraṃ pratipūjya ca
suvisrabdhānpāṇḍusutānsaha mātrā vivāsaya
dṛṣṭvā pāṇḍoḥ purāvṛttaṃ paścād idam uvāca ha
śrutā me jalpatāṃ vācaḥ paurāṇām aśivā giraḥ
vāraṇāvatam adyaiva nātra doṣo bhaviṣyati
āgato 'haṃ mahāprājña pādamūlaṃ vacaḥ śṛṇu
vinidrākaraṇaṃ ghoraṃ hṛdi śalyam ivārpitam
śokapāvakam udbhūtaṃ karmaṇā tena nāśaya
tvām anādṛtya bhīṣmaṃ ca patim icchanti pāṇḍavam
saumye matiśca bhīṣmasya na ca rājyaṃ bubhūṣati
tasya putro dhruvaṃ prāptastasya tasyeti cāparaḥ
te vayaṃ rājavaṃśena hīnāḥ saha sutair api
avijñātā bhaviṣyāmo lokasya jagatīpate
satataṃ nirayaṃ prāptāḥ parapiṇḍopajīvinaḥ
na bhavema yathā rājaṃstathā śīghraṃ vidhīyatām
atha tvam api rājendra rājavaṃśo bhaviṣyasi
yadi hi tvaṃ purā rājye bhavān āsthāpito nṛpaḥ
dhruvaṃ lapsyāmahe rājyaṃ vayam apyavaśena te
sa tathā kuru kauravya rakṣyā vaṃśyā yathā vayam
samprāpnumaḥ svayaṃ rājyaṃ mantrayasva sahānugaiḥ

