23 shlokas
- 1
वसिष्ठ उवाच
यैषा ते तपती नाम सावित्र्यवरजा सुता
तां त्वां संवरणस्यार्थे वरयामि विभावसो
vasiṣṭha uvāca
yaiṣā te tapatī nāma sāvitryavarajā sutā
tāṃ tvāṃ saṃvaraṇasyārthe varayāmi vibhāvaso
- 2
स हि राजा बृहत्कीर्तिर्धर्मार्थविद् उदारधीः
युक्तः संवरणो भर्ता दुहितुस्ते विहंगम
sa hi rājā bṛhatkīrtirdharmārthavid udāradhīḥ
yuktaḥ saṃvaraṇo bhartā duhituste vihaṃgama
- 3
गन्धर्व उवाच
इत्युक्तः सविता तेन ददानीत्येव निश्चितः
प्रत्यभाषत तं विप्रं प्रतिनन्द्य दिवाकरः
gandharva uvāca
ityuktaḥ savitā tena dadānītyeva niścitaḥ
pratyabhāṣata taṃ vipraṃ pratinandya divākaraḥ
- 4
वरः संवरणो राज्ञां त्वम् ऋषीणां वरो मुने
तपती योषितां श्रेष्ठा किम् अन्यत्रापवर्जनात्
varaḥ saṃvaraṇo rājñāṃ tvam ṛṣīṇāṃ varo mune
tapatī yoṣitāṃ śreṣṭhā kim anyatrāpavarjanāt
- 5
ततः सर्वानवद्याङ्गीं तपतीं तपनः स्वयम्
ददौ संवरणस्यार्थे वसिष्ठाय महात्मने
प्रतिजग्राह तां कन्यां महर्षिस्तपतीं तदा
tataḥ sarvānavadyāṅgīṃ tapatīṃ tapanaḥ svayam
dadau saṃvaraṇasyārthe vasiṣṭhāya mahātmane
pratijagrāha tāṃ kanyāṃ maharṣistapatīṃ tadā
- 6
वसिष्ठो ऽथ विसृष्टश्च पुनर् एवाजगाम ह
यत्र विख्यातकीर्तिः स कुरूणाम् ऋषभो ऽभवत्
vasiṣṭho 'tha visṛṣṭaśca punar evājagāma ha
yatra vikhyātakīrtiḥ sa kurūṇām ṛṣabho 'bhavat
- 7
स राजा मन्मथाविष्टस्तद्गतेनान्तरात्मना
दृष्ट्वा च देवकन्यां तां तपतीं चारुहासिनीम्
वसिष्ठेन सहायान्तीं संहृष्टो ऽभ्यधिकं बभौ
रुरुचे साधिकं सुभ्रूर् आपतन्ती नभस्तलात्
सौदामिनीव विभ्रष्टा द्योतयन्ती स्वतेजसा
sa rājā manmathāviṣṭastadgatenāntarātmanā
dṛṣṭvā ca devakanyāṃ tāṃ tapatīṃ cāruhāsinīm
vasiṣṭhena sahāyāntīṃ saṃhṛṣṭo 'bhyadhikaṃ babhau
ruruce sādhikaṃ subhrūr āpatantī nabhastalāt
saudāminīva vibhraṣṭā dyotayantī svatejasā
- 8
कृच्छ्रे द्वादशरात्रे तु तस्य राज्ञः समापिते
आजगाम विशुद्धात्मा वसिष्ठो भगवान् ऋषिः
kṛcchre dvādaśarātre tu tasya rājñaḥ samāpite
ājagāma viśuddhātmā vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ
- 9
तपसाराध्य वरदं देवं गोपतिम् ईश्वरम्
लेभे संवरणो भार्यां वसिष्ठस्यैव तेजसा
tapasārādhya varadaṃ devaṃ gopatim īśvaram
lebhe saṃvaraṇo bhāryāṃ vasiṣṭhasyaiva tejasā
- 10
ततस्तस्मिन्गिरिश्रेष्ठे देवगन्धर्वसेविते
जग्राह विधिवत्पाणिं तपत्याः स नरर्षभः
tatastasmingiriśreṣṭhe devagandharvasevite
jagrāha vidhivatpāṇiṃ tapatyāḥ sa nararṣabhaḥ
- 11
वसिष्ठेनाभ्यनुज्ञातस्तस्मिन्न् एव धराधरे
सो ऽकामयत राजर्षिर्विहर्तुं सह भार्यया
vasiṣṭhenābhyanujñātastasminn eva dharādhare
so 'kāmayata rājarṣirvihartuṃ saha bhāryayā
- 12
ततः पुरे च राष्ट्रे च वाहनेषु बलेषु च
आदिदेश महीपालस्तम् एव सचिवं तदा
अथ दत्त्वा महीपाले तपतीं तां मनोरमाम्
तिष्ठ सुश्रोणि यास्यामि त्वम् आश्रय पतिं शुभे
tataḥ pure ca rāṣṭre ca vāhaneṣu baleṣu ca
ādideśa mahīpālastam eva sacivaṃ tadā
atha dattvā mahīpāle tapatīṃ tāṃ manoramām
tiṣṭha suśroṇi yāsyāmi tvam āśraya patiṃ śubhe
- 13
नृपतिं त्वभ्यनुज्ञाय वसिष्ठो ऽथापचक्रमे
सो ऽपि राजा गिरौ तस्मिन्विजहारामरोपमः
nṛpatiṃ tvabhyanujñāya vasiṣṭho 'thāpacakrame
so 'pi rājā girau tasminvijahārāmaropamaḥ
- 14
ततो द्वादश वर्षाणि काननेषु जलेषु च
रेमे तस्मिन्गिरौ राजा तयैव सह भार्यया
tato dvādaśa varṣāṇi kānaneṣu jaleṣu ca
reme tasmingirau rājā tayaiva saha bhāryayā
- 15
तस्य राज्ञः पुरे तस्मिन्समा द्वादश सर्वशः
न ववर्ष सहस्राक्षो राष्ट्रे चैवास्य सर्वशः
ततस्तस्याम् अनावृष्ट्यां प्रवृत्तायाम् अरिंदम
प्रजाः क्षयम् उपाजग्मुः सर्वाः सस्थाणुजङ्गमाः
तस्मिंस्तथाविधे काले वर्तमाने सुदारुणे
नावश्यायः पपातोर्व्यां ततः सस्यानि नारुहन्
ततो विभ्रान्तमनसो जनाः क्षुद्भयपीडिताः
गृहाणि सम्परित्यज्य बभ्रमुः प्रदिशो दिशः
ततस्तस्मिन्पुरे राष्ट्रे त्यक्तदारपरिग्रहाः
परस्परम् अमर्यादाः क्षुधार्ता जघ्निरे जनाः
tasya rājñaḥ pure tasminsamā dvādaśa sarvaśaḥ
na vavarṣa sahasrākṣo rāṣṭre caivāsya sarvaśaḥ
tatastasyām anāvṛṣṭyāṃ pravṛttāyām ariṃdama
prajāḥ kṣayam upājagmuḥ sarvāḥ sasthāṇujaṅgamāḥ
tasmiṃstathāvidhe kāle vartamāne sudāruṇe
nāvaśyāyaḥ papātorvyāṃ tataḥ sasyāni nāruhan
tato vibhrāntamanaso janāḥ kṣudbhayapīḍitāḥ
gṛhāṇi samparityajya babhramuḥ pradiśo diśaḥ
tatastasminpure rāṣṭre tyaktadāraparigrahāḥ
parasparam amaryādāḥ kṣudhārtā jaghnire janāḥ
- 16
तत्क्षुधार्तैर्निरानन्दैः शवभूतैस्तदा नरैः
अभवत्प्रेतराजस्य पुरं प्रेतैर् इवावृतम्
स्नाय्वस्थिशेषैर्निर्मांसैर्धमनीसंततैर्भृशम्
tatkṣudhārtairnirānandaiḥ śavabhūtaistadā naraiḥ
abhavatpretarājasya puraṃ pretair ivāvṛtam
snāyvasthiśeṣairnirmāṃsairdhamanīsaṃtatairbhṛśam
- 17
ततस्तत्तादृशं दृष्ट्वा स एव भगवान् ऋषिः
अभ्यपद्यत धर्मात्मा वसिष्ठो राजसत्तमम्
tatastattādṛśaṃ dṛṣṭvā sa eva bhagavān ṛṣiḥ
abhyapadyata dharmātmā vasiṣṭho rājasattamam
- 18
तं च पार्थिवशार्दूलम् आनयामास तत्पुरम्
तपत्या सहितं राजन्न् उषितं द्वादशीः समाः
taṃ ca pārthivaśārdūlam ānayāmāsa tatpuram
tapatyā sahitaṃ rājann uṣitaṃ dvādaśīḥ samāḥ
- 19
ततः प्रवृष्टस्तत्रासीद्यथापूर्वं सुरारिहा
तस्मिन्नृपतिशार्दूले प्रविष्टे नगरं पुनः
प्रववर्ष सहस्राक्षः सस्यानि जनयन्प्रभुः
tataḥ pravṛṣṭastatrāsīdyathāpūrvaṃ surārihā
tasminnṛpatiśārdūle praviṣṭe nagaraṃ punaḥ
pravavarṣa sahasrākṣaḥ sasyāni janayanprabhuḥ
- 20
ततः सराष्ट्रं मुमुदे तत्पुरं परया मुदा
तेन पार्थिवमुख्येन भावितं भावितात्मना
tataḥ sarāṣṭraṃ mumude tatpuraṃ parayā mudā
tena pārthivamukhyena bhāvitaṃ bhāvitātmanā
- 21
ततो द्वादश वर्षाणि पुनर् ईजे नराधिपः
पत्न्या तपत्या सहितो यथा शक्रो मरुत्पतिः
tato dvādaśa varṣāṇi punar īje narādhipaḥ
patnyā tapatyā sahito yathā śakro marutpatiḥ
- 22
एवम् आसीन्महाभागा तपती नाम पौर्विकी
तव वैवस्वती पार्थ तापत्यस्त्वं यया मतः
evam āsīnmahābhāgā tapatī nāma paurvikī
tava vaivasvatī pārtha tāpatyastvaṃ yayā mataḥ
- 23
तस्यां संजनयामास कुरुं संवरणो नृपः
तपत्यां तपतां श्रेष्ठ तापत्यस्त्वं ततो ऽर्जुन
दश वर्षसहस्राणि विहृत्य स तया सह
अभिषिच्य कुरुं राज्ये तपस्तप्त्वा तपोधनः
आदित्यलोकं च ततो जगाम भरतर्षभ
कुरूद्भवा यतो यूयं कौरवाः कुरवस्तथा
पौरवा आजमीढाश्च भारता भरतर्षभ
तापत्यम् अखिलं प्रोक्तं वृत्तान्तं तव पूर्विकम्
पुरोहितमुखा यूयं भुङ्क्षध्वं पृथिवीम् इमाम्
tasyāṃ saṃjanayāmāsa kuruṃ saṃvaraṇo nṛpaḥ
tapatyāṃ tapatāṃ śreṣṭha tāpatyastvaṃ tato 'rjuna
daśa varṣasahasrāṇi vihṛtya sa tayā saha
abhiṣicya kuruṃ rājye tapastaptvā tapodhanaḥ
ādityalokaṃ ca tato jagāma bharatarṣabha
kurūdbhavā yato yūyaṃ kauravāḥ kuravastathā
pauravā ājamīḍhāśca bhāratā bharatarṣabha
tāpatyam akhilaṃ proktaṃ vṛttāntaṃ tava pūrvikam
purohitamukhā yūyaṃ bhuṅkṣadhvaṃ pṛthivīm imām

