26 shlokas
- 1
शौनक उवाच
पुराणम् अखिलं तात पिता ते ऽधीतवान्पुरा
भारताध्ययनं सर्वं कृष्णद्वैपायनात्तदा
कच्चित्त्वम् अपि तत्सर्वम् अधीषे लोमहर्षणे
śaunaka uvāca
purāṇam akhilaṃ tāta pitā te 'dhītavānpurā
bhāratādhyayanaṃ sarvaṃ kṛṣṇadvaipāyanāttadā
kaccittvam api tatsarvam adhīṣe lomaharṣaṇe
- 2
पुराणे हि कथा दिव्या आदिवंशाश्च धीमताम्
कथ्यन्ते ताः पुरास्माभिः श्रुताः पूर्वं पितुस्तव
purāṇe hi kathā divyā ādivaṃśāśca dhīmatām
kathyante tāḥ purāsmābhiḥ śrutāḥ pūrvaṃ pitustava
- 3
तत्र वंशम् अहं पूर्वं श्रोतुम् इच्छामि भार्गवम्
कथयस्व कथाम् एतां कल्याः स्म श्रवणे तव
tatra vaṃśam ahaṃ pūrvaṃ śrotum icchāmi bhārgavam
kathayasva kathām etāṃ kalyāḥ sma śravaṇe tava
- 4
सूत उवाच
यद् अधीतं पुरा सम्यग्द्विजश्रेष्ठ महात्मभिः
वैशम्पायनविप्राद्यैस्तैश्चापि कथितं पुरा
sūta uvāca
yad adhītaṃ purā samyagdvijaśreṣṭha mahātmabhiḥ
vaiśampāyanaviprādyaistaiścāpi kathitaṃ purā
- 5
यद् अधीतं च पित्रा मे सम्यक्चैव ततो मया
तत्तावच्छृणु यो देवैः सेन्द्रैः साग्निमरुद्गणैः
पूजितः प्रवरो वंशो भृगूणां भृगुनन्दन
yad adhītaṃ ca pitrā me samyakcaiva tato mayā
tattāvacchṛṇu yo devaiḥ sendraiḥ sāgnimarudgaṇaiḥ
pūjitaḥ pravaro vaṃśo bhṛgūṇāṃ bhṛgunandana
- 6
इमं वंशम् अहं ब्रह्मन्भार्गवं ते महामुने
निगदामि कथायुक्तं पुराणाश्रयसंयुतम्
शृणुष्वावहितो ब्रह्मन्पुराणे यच्छ्रुतं मया
भृगुर्महर्षिर्भगवान्ब्रह्मणा वै स्वयंभुवा
वरुणस्य क्रतौ जातः पावकाद् इति नः श्रुतम्
भृगोर्बभूवुः षट्पुत्रास्तपसा भावितात्मनः
कविश्च च्यवनश्चैव शङ्खलश्च महातपाः
सुरश्मिः सप्तरश्मिश्च वितथश्च महातपाः
वीतहव्यस्य तनयः स्मृतो गृत्समदः प्रभुः
गृत्सस्यापि सुतस्त्वस्य ब्रह्मन्सावेदसो ऽभवत्
सावेदस्य तु पुत्रो ऽभूद् ऊर्वः श्रुतवतां वरः
ऊर्वस्य तु विहव्यो ऽभूद्ब्रह्मसूनुर्महात्मनः
विहव्यस्य तु दायादो विहरः कीर्तिमान्स्मृतः
विहरस्यात्मवान्पुत्रो वत्सश्चाधिरथः स्मृतः
वत्सस्यापि विनिन्दस्तु सूनुर् आसीन्महातपाः
भृगोर्विनिन्दस्य सुतः सद्यो नाम बभूव ह
सद्यस्याप्यात्मजो ब्रह्मन्वित्तो नाम सुवीर्यवान्
वित्तस्य तु महातेजा बभूव च श्रुतश्रवाः
श्रुतश्रवसस्तु सूनुर्बभूव तपवान्प्रभो
तपसस्तु महातेजाः प्रकाशस्तनयो ऽभवत्
ऊर्ध्वः प्रकाशस्य सुतो ब्रह्मर्षिर्ब्रह्मवित्तमः
ब्रह्मसृष्टो मतो येन येन पूर्वं महात्मना
ऊर्ध्वस्य चैव वागिन्द्रो वागिन्द्रो ब्रह्मवादिनः
ऋचीकस्तस्य तनयो ब्रह्मसूनुर्महातपाः
जमदग्निः सुतस्तस्य जज्ञे जनकसंनिभः
जमदग्नेस्तु वै पञ्च आसन्पुत्रा महात्मनः
रुमण्वांश्च सुषेणश्च वसुर्विश्वावसुस्तथा
रामस्तस्य जघन्यो ऽभून्महास्त्रो रेणुकासुतः
त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी येन निःक्षत्रिया कृता
imaṃ vaṃśam ahaṃ brahmanbhārgavaṃ te mahāmune
nigadāmi kathāyuktaṃ purāṇāśrayasaṃyutam
śṛṇuṣvāvahito brahmanpurāṇe yacchrutaṃ mayā
bhṛgurmaharṣirbhagavānbrahmaṇā vai svayaṃbhuvā
varuṇasya kratau jātaḥ pāvakād iti naḥ śrutam
bhṛgorbabhūvuḥ ṣaṭputrāstapasā bhāvitātmanaḥ
kaviśca cyavanaścaiva śaṅkhalaśca mahātapāḥ
suraśmiḥ saptaraśmiśca vitathaśca mahātapāḥ
vītahavyasya tanayaḥ smṛto gṛtsamadaḥ prabhuḥ
gṛtsasyāpi sutastvasya brahmansāvedaso 'bhavat
sāvedasya tu putro 'bhūd ūrvaḥ śrutavatāṃ varaḥ
ūrvasya tu vihavyo 'bhūdbrahmasūnurmahātmanaḥ
vihavyasya tu dāyādo viharaḥ kīrtimānsmṛtaḥ
viharasyātmavānputro vatsaścādhirathaḥ smṛtaḥ
vatsasyāpi vinindastu sūnur āsīnmahātapāḥ
bhṛgorvinindasya sutaḥ sadyo nāma babhūva ha
sadyasyāpyātmajo brahmanvitto nāma suvīryavān
vittasya tu mahātejā babhūva ca śrutaśravāḥ
śrutaśravasastu sūnurbabhūva tapavānprabho
tapasastu mahātejāḥ prakāśastanayo 'bhavat
ūrdhvaḥ prakāśasya suto brahmarṣirbrahmavittamaḥ
brahmasṛṣṭo mato yena yena pūrvaṃ mahātmanā
ūrdhvasya caiva vāgindro vāgindro brahmavādinaḥ
ṛcīkastasya tanayo brahmasūnurmahātapāḥ
jamadagniḥ sutastasya jajñe janakasaṃnibhaḥ
jamadagnestu vai pañca āsanputrā mahātmanaḥ
rumaṇvāṃśca suṣeṇaśca vasurviśvāvasustathā
rāmastasya jaghanyo 'bhūnmahāstro reṇukāsutaḥ
triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī yena niḥkṣatriyā kṛtā
- 7
भृगोः सुदयितः पुत्रश्च्यवनो नाम भार्गवः
च्यवनस्यापि दायादः प्रमतिर्नाम धार्मिकः
प्रमतेर् अप्यभूत्पुत्रो घृताच्यां रुरुर् इत्युत
bhṛgoḥ sudayitaḥ putraścyavano nāma bhārgavaḥ
cyavanasyāpi dāyādaḥ pramatirnāma dhārmikaḥ
pramater apyabhūtputro ghṛtācyāṃ rurur ityuta
- 8
रुरोर् अपि सुतो जज्ञे शुनको वेदपारगः
प्रमद्वरायां धर्मात्मा तव पूर्वपितामहात्
ruror api suto jajñe śunako vedapāragaḥ
pramadvarāyāṃ dharmātmā tava pūrvapitāmahāt
- 9
तपस्वी च यशस्वी च श्रुतवान्ब्रह्मवित्तमः
धर्मिष्ठः सत्यवादी च नियतो नियतेन्द्रियः
tapasvī ca yaśasvī ca śrutavānbrahmavittamaḥ
dharmiṣṭhaḥ satyavādī ca niyato niyatendriyaḥ
- 10
शौनक उवाच
सूतपुत्र यथा तस्य भार्गवस्य महात्मनः
च्यवनत्वं परिख्यातं तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः
śaunaka uvāca
sūtaputra yathā tasya bhārgavasya mahātmanaḥ
cyavanatvaṃ parikhyātaṃ tanmamācakṣva pṛcchataḥ
- 11
सूत उवाच
भृगोः सुदयिता भार्या पुलोमेत्यभिविश्रुता
तस्यां गर्भः समभवद्भृगोर्वीर्यसमुद्भवः
sūta uvāca
bhṛgoḥ sudayitā bhāryā pulometyabhiviśrutā
tasyāṃ garbhaḥ samabhavadbhṛgorvīryasamudbhavaḥ
- 12
तस्मिन्गर्भे संभृते ऽथ पुलोमायां भृगूद्वह
समये समशीलिन्यां धर्मपत्न्यां यशस्विनः
tasmingarbhe saṃbhṛte 'tha pulomāyāṃ bhṛgūdvaha
samaye samaśīlinyāṃ dharmapatnyāṃ yaśasvinaḥ
- 13
अभिषेकाय निष्क्रान्ते भृगौ धर्मभृतां वरे
आश्रमं तस्य रक्षो ऽथ पुलोमाभ्याजगाम ह
abhiṣekāya niṣkrānte bhṛgau dharmabhṛtāṃ vare
āśramaṃ tasya rakṣo 'tha pulomābhyājagāma ha
- 14
तं प्रविश्याश्रमं दृष्ट्वा भृगोर्भार्याम् अनिन्दिताम्
हृच्छयेन समाविष्टो विचेताः समपद्यत
taṃ praviśyāśramaṃ dṛṣṭvā bhṛgorbhāryām aninditām
hṛcchayena samāviṣṭo vicetāḥ samapadyata
- 15
अभ्यागतं तु तद्रक्षः पुलोमा चारुदर्शना
न्यमन्त्रयत वन्येन फलमूलादिना तदा
abhyāgataṃ tu tadrakṣaḥ pulomā cārudarśanā
nyamantrayata vanyena phalamūlādinā tadā
- 16
तां तु रक्षस्ततो ब्रह्मन्हृच्छयेनाभिपीडितम्
दृष्ट्वा हृष्टम् अभूत्तत्र जिहीर्षुस्ताम् अनिन्दिताम्
जातम् इत्यब्रवीत्कार्यं जिहीर्षुर्मुदितः शुभाम्
सा हि पूर्वं वृता तेन पुलोम्ना तु शुचिस्मिता
तां तु प्रादात्पिता पश्चाद्भृगवे शास्त्रवत्तदा
तस्य तत्किल्बिषं नित्यं हृदि वर्तति भार्गव
इदम् अन्तरम् इत्येवं हर्तुं चक्रे मनस्तदा
tāṃ tu rakṣastato brahmanhṛcchayenābhipīḍitam
dṛṣṭvā hṛṣṭam abhūttatra jihīrṣustām aninditām
jātam ityabravītkāryaṃ jihīrṣurmuditaḥ śubhām
sā hi pūrvaṃ vṛtā tena pulomnā tu śucismitā
tāṃ tu prādātpitā paścādbhṛgave śāstravattadā
tasya tatkilbiṣaṃ nityaṃ hṛdi vartati bhārgava
idam antaram ityevaṃ hartuṃ cakre manastadā
- 17
अथाग्निशरणे ऽपश्यज्ज्वलितं जातवेदसम्
तम् अपृच्छत्ततो रक्षः पावकं ज्वलितं तदा
athāgniśaraṇe 'paśyajjvalitaṃ jātavedasam
tam apṛcchattato rakṣaḥ pāvakaṃ jvalitaṃ tadā
- 18
शंस मे कस्य भार्येयम् अग्ने पृष्ट ऋतेन वै
सत्यस्त्वम् असि सत्यं मे वद पावक पृच्छते
śaṃsa me kasya bhāryeyam agne pṛṣṭa ṛtena vai
satyastvam asi satyaṃ me vada pāvaka pṛcchate
- 19
मया हीयं पूर्ववृता भार्यार्थे वरवर्णिनी
पश्चात्त्विमां पिता प्रादाद्भृगवे ऽनृतकारिणे
mayā hīyaṃ pūrvavṛtā bhāryārthe varavarṇinī
paścāttvimāṃ pitā prādādbhṛgave 'nṛtakāriṇe
- 20
सेयं यदि वरारोहा भृगोर्भार्या रहोगता
तथा सत्यं समाख्याहि जिहीर्षाम्याश्रमाद् इमाम्
seyaṃ yadi varārohā bhṛgorbhāryā rahogatā
tathā satyaṃ samākhyāhi jihīrṣāmyāśramād imām
- 21
मन्युर्हि हृदयं मे ऽद्य प्रदहन्न् इव तिष्ठति
मत्पूर्वभार्यां यद् इमां भृगुः प्राप सुमध्यमाम्
असंमतं कृतं मे ऽद्य हरिष्याम्याश्रमाद् इमाम्
manyurhi hṛdayaṃ me 'dya pradahann iva tiṣṭhati
matpūrvabhāryāṃ yad imāṃ bhṛguḥ prāpa sumadhyamām
asaṃmataṃ kṛtaṃ me 'dya hariṣyāmyāśramād imām
- 22
तद्रक्ष एवम् आमन्त्र्य ज्वलितं जातवेदसम्
शङ्कमानो भृगोर्भार्यां पुनः पुनर् अपृच्छत
tadrakṣa evam āmantrya jvalitaṃ jātavedasam
śaṅkamāno bhṛgorbhāryāṃ punaḥ punar apṛcchata
- 23
त्वम् अग्ने सर्वभूतानाम् अन्तश्चरसि नित्यदा
साक्षिवत्पुण्यपापेषु सत्यं ब्रूहि कवे वचः
tvam agne sarvabhūtānām antaścarasi nityadā
sākṣivatpuṇyapāpeṣu satyaṃ brūhi kave vacaḥ
- 24
मत्पूर्वभार्यापहृता भृगुणानृतकारिणा
सेयं यदि तथा मे त्वं सत्यम् आख्यातुम् अर्हसि
matpūrvabhāryāpahṛtā bhṛguṇānṛtakāriṇā
seyaṃ yadi tathā me tvaṃ satyam ākhyātum arhasi
- 25
श्रुत्वा त्वत्तो भृगोर्भार्यां हरिष्याम्यहम् आश्रमात्
जातवेदः पश्यतस्ते वद सत्यां गिरं मम
śrutvā tvatto bhṛgorbhāryāṃ hariṣyāmyaham āśramāt
jātavedaḥ paśyataste vada satyāṃ giraṃ mama
- 26
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सप्तार्चिर्दुःखितो भृशम्
सत्यं वदामि यदि मे शापः स्याद्ब्रह्मवित्तमात्
असत्यं चेद् अहं ब्रूवे पतिष्ये नरकान्क्रमात्
भीतो ऽनृताच्च शापाच्च भृगोर् इत्यब्रवीच्छनैः
अग्निर् उवाच
त्वया वृता पुलोमेयं पूर्वं दानवनन्दन
किं त्वियं विधिना पूर्वं मन्त्रवन्न वृता त्वया
पित्रा तु भृगवे दत्ता पुलोमेयं यशस्विनी
ददाति न पिता तुभ्यं वरलोभान्महायशाः
अथेमां वेददृष्टेन कर्मणा विधिपूर्वकम्
भार्याम् ऋषिर्भृगुः प्राप मां पुरस्कृत्य दानव
सेयम् इत्यवगच्छामि नानृतं वक्तुम् उत्सहे
नानृतं हि सदा लोके पूज्यते दानवोत्तम
tasya tadvacanaṃ śrutvā saptārcirduḥkhito bhṛśam
satyaṃ vadāmi yadi me śāpaḥ syādbrahmavittamāt
asatyaṃ ced ahaṃ brūve patiṣye narakānkramāt
bhīto 'nṛtācca śāpācca bhṛgor ityabravīcchanaiḥ
agnir uvāca
tvayā vṛtā pulomeyaṃ pūrvaṃ dānavanandana
kiṃ tviyaṃ vidhinā pūrvaṃ mantravanna vṛtā tvayā
pitrā tu bhṛgave dattā pulomeyaṃ yaśasvinī
dadāti na pitā tubhyaṃ varalobhānmahāyaśāḥ
athemāṃ vedadṛṣṭena karmaṇā vidhipūrvakam
bhāryām ṛṣirbhṛguḥ prāpa māṃ puraskṛtya dānava
seyam ityavagacchāmi nānṛtaṃ vaktum utsahe
nānṛtaṃ hi sadā loke pūjyate dānavottama

