29 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
पाण्डवास्तु रथान्युक्त्वा सदश्वैर् अनिलोपमैः
आरोहमाणा भीष्मस्य पादौ जगृहुर् आर्तवत्
vaiśaṃpāyana uvāca
pāṇḍavāstu rathānyuktvā sadaśvair anilopamaiḥ
ārohamāṇā bhīṣmasya pādau jagṛhur ārtavat
- 2
राज्ञश्च धृतराष्ट्रस्य द्रोणस्य च महात्मनः
अन्येषां चैव वृद्धानां विदुरस्य कृपस्य च
rājñaśca dhṛtarāṣṭrasya droṇasya ca mahātmanaḥ
anyeṣāṃ caiva vṛddhānāṃ vidurasya kṛpasya ca
- 3
एवं सर्वान्कुरून्वृद्धान् अभिवाद्य यतव्रताः
समालिङ्ग्य समानांश्च बालैश्चाप्यभिवादिताः
evaṃ sarvānkurūnvṛddhān abhivādya yatavratāḥ
samāliṅgya samānāṃśca bālaiścāpyabhivāditāḥ
- 4
सर्वा मातॄस्तथापृष्ट्वा कृत्वा चैव प्रदक्षिणम्
यथार्हम् अमितौजसः
शोचन्तः पाण्डवाः सर्वे
सर्वाः प्रकृतयश्चैव प्रययुर्वारणावतम्
sarvā mātṝstathāpṛṣṭvā kṛtvā caiva pradakṣiṇam
yathārham amitaujasaḥ
śocantaḥ pāṇḍavāḥ sarve
sarvāḥ prakṛtayaścaiva prayayurvāraṇāvatam
- 5
विदुरश्च महाप्राज्ञस्तथान्ये कुरुपुंगवाः
पौराश्च पुरुषव्याघ्रान् अन्वयुः शोककर्शिताः
viduraśca mahāprājñastathānye kurupuṃgavāḥ
paurāśca puruṣavyāghrān anvayuḥ śokakarśitāḥ
- 6
तत्र केचिद्ब्रुवन्ति स्म ब्राह्मणा निर्भयास्तदा
शोचमानाः पाण्डुपुत्रान् अतीव भरतर्षभ
tatra kecidbruvanti sma brāhmaṇā nirbhayāstadā
śocamānāḥ pāṇḍuputrān atīva bharatarṣabha
- 7
विषमं पश्यते राजा सर्वथा तमसावृतः
धृतराष्ट्रः सुदुर्बुद्धिर्न च धर्मं प्रपश्यति
viṣamaṃ paśyate rājā sarvathā tamasāvṛtaḥ
dhṛtarāṣṭraḥ sudurbuddhirna ca dharmaṃ prapaśyati
- 8
न हि पापम् अपापात्मा रोचयिष्यति पाण्डवः
भीमो वा बलिनां श्रेष्ठः कौन्तेयो वा धनंजयः
कुत एव महाप्राज्ञौ माद्रीपुत्रौ करिष्यतः
na hi pāpam apāpātmā rocayiṣyati pāṇḍavaḥ
bhīmo vā balināṃ śreṣṭhaḥ kaunteyo vā dhanaṃjayaḥ
kuta eva mahāprājñau mādrīputrau kariṣyataḥ
- 9
तद्राज्यं पितृतः प्राप्तं धृतराष्ट्रो न मृष्यते
अधर्मम् अखिलं किं नु भीष्मो ऽयम् अनुमन्यते
विवास्यमानान् अस्थाने कौन्तेयान्भरतर्षभान्
tadrājyaṃ pitṛtaḥ prāptaṃ dhṛtarāṣṭro na mṛṣyate
adharmam akhilaṃ kiṃ nu bhīṣmo 'yam anumanyate
vivāsyamānān asthāne kaunteyānbharatarṣabhān
- 10
पितेव हि नृपो ऽस्माकम् अभूच्छांतनवः पुरा
विचित्रवीर्यो राजर्षिः पाण्डुश्च कुरुनन्दनः
piteva hi nṛpo 'smākam abhūcchāṃtanavaḥ purā
vicitravīryo rājarṣiḥ pāṇḍuśca kurunandanaḥ
- 11
स तस्मिन्पुरुषव्याघ्रे दिष्टभावं गते सति
राजपुत्रान् इमान्बालान्धृतराष्ट्रो न मृष्यते
sa tasminpuruṣavyāghre diṣṭabhāvaṃ gate sati
rājaputrān imānbālāndhṛtarāṣṭro na mṛṣyate
- 12
वयम् एतद् अमृष्यन्तः सर्व एव पुरोत्तमात्
गृहान्विहाय गच्छामो यत्र याति युधिष्ठिरः
vayam etad amṛṣyantaḥ sarva eva purottamāt
gṛhānvihāya gacchāmo yatra yāti yudhiṣṭhiraḥ
- 13
तांस्तथावादिनः पौरान्दुःखितान्दुःखकर्शितः
उवाच परमप्रीतो धर्मराजो युधिष्ठिरः
tāṃstathāvādinaḥ paurānduḥkhitānduḥkhakarśitaḥ
uvāca paramaprīto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
- 14
पिता मान्यो गुरुः श्रेष्ठो यद् आह पृथिवीपतिः
अशङ्कमानैस्तत्कार्यम् अस्माभिर् इति नो व्रतम्
pitā mānyo guruḥ śreṣṭho yad āha pṛthivīpatiḥ
aśaṅkamānaistatkāryam asmābhir iti no vratam
- 15
भवन्तः सुहृदो ऽस्माकम् अस्मान्कृत्वा प्रदक्षिणम्
आशीर्भिर् अभिनन्द्यास्मान्निवर्तध्वं यथागृहम्
bhavantaḥ suhṛdo 'smākam asmānkṛtvā pradakṣiṇam
āśīrbhir abhinandyāsmānnivartadhvaṃ yathāgṛham
- 16
यदा तु कार्यम् अस्माकं भवद्भिर् उपपत्स्यते
तदा करिष्यथ मम प्रियाणि च हितानि च
yadā tu kāryam asmākaṃ bhavadbhir upapatsyate
tadā kariṣyatha mama priyāṇi ca hitāni ca
- 17
ते तथेति प्रतिज्ञाय कृत्वा चैतान्प्रदक्षिणम्
आशीर्भिर् अभिनन्द्यैनाञ्जग्मुर्नगरम् एव हि
te tatheti pratijñāya kṛtvā caitānpradakṣiṇam
āśīrbhir abhinandyaināñjagmurnagaram eva hi
- 18
पौरेषु तु निवृत्तेषु विदुरः सर्वधर्मवित्
बोधयन्पाण्डवश्रेष्ठम् इदं वचनम् अब्रवीत्
प्राज्ञः प्राज्ञं प्रलापज्ञः सम्यग्धर्मार्थदर्शिवान्
प्राज्ञश्च विप्रलापज्ञः सम्यग्धर्मार्थतत्त्ववित्
प्राज्ञं प्राज्ञः प्रलापज्ञः प्रलापज्ञं वचो ऽब्रवीत्
यो जानाति परप्रज्ञां नीतिशास्त्रानुसारिणीम्
paureṣu tu nivṛtteṣu viduraḥ sarvadharmavit
bodhayanpāṇḍavaśreṣṭham idaṃ vacanam abravīt
prājñaḥ prājñaṃ pralāpajñaḥ samyagdharmārthadarśivān
prājñaśca vipralāpajñaḥ samyagdharmārthatattvavit
prājñaṃ prājñaḥ pralāpajñaḥ pralāpajñaṃ vaco 'bravīt
yo jānāti paraprajñāṃ nītiśāstrānusāriṇīm
- 19
विज्ञायेदं तथा कुर्याद् आपदं निस्तरेद्यथा
अलोहं निशितं शस्त्रं शरीरपरिकर्तनम्
यो वेत्ति न तम् आघ्नन्ति प्रतिघातविदं द्विषः
vijñāyedaṃ tathā kuryād āpadaṃ nistaredyathā
alohaṃ niśitaṃ śastraṃ śarīraparikartanam
yo vetti na tam āghnanti pratighātavidaṃ dviṣaḥ
- 20
कक्षघ्नः शिशिरघ्नश्च महाकक्षे बिलौकसः
न दहेद् इति चात्मानं यो रक्षति स जीवति
kakṣaghnaḥ śiśiraghnaśca mahākakṣe bilaukasaḥ
na dahed iti cātmānaṃ yo rakṣati sa jīvati
- 21
नाचक्षुर्वेत्ति पन्थानं नाचक्षुर्विन्दते दिशः
नाधृतिर्भूतिम् आप्नोति बुध्यस्वैवं प्रबोधितः
nācakṣurvetti panthānaṃ nācakṣurvindate diśaḥ
nādhṛtirbhūtim āpnoti budhyasvaivaṃ prabodhitaḥ
- 22
अनाप्तैर्दत्तम् आदत्ते नरः शस्त्रम् अलोहजम्
श्वाविच्छरणम् आसाद्य प्रमुच्येत हुताशनात्
anāptairdattam ādatte naraḥ śastram alohajam
śvāviccharaṇam āsādya pramucyeta hutāśanāt
- 23
चरन्मार्गान्विजानाति नक्षत्रैर्विन्दते दिशः
आत्मना चात्मनः पञ्च पीडयन्नानुपीड्यते
एवम् उक्तः प्रत्युवाच धर्मराजो युधिष्ठिरः
विदुरं विदुषां श्रेष्ठं ज्ञातम् इत्येव पाण्डवः
caranmārgānvijānāti nakṣatrairvindate diśaḥ
ātmanā cātmanaḥ pañca pīḍayannānupīḍyate
evam uktaḥ pratyuvāca dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
viduraṃ viduṣāṃ śreṣṭhaṃ jñātam ityeva pāṇḍavaḥ
- 24
अनुशिष्ट्वानुगत्वा च कृत्वा चैनान्प्रदक्षिणम्
अभिवाद्य ततः कुन्तीं रुदन्पाण्डुम् अचिन्तयत्
पाण्डवान् अभ्यनुज्ञाय विदुरः प्रययौ गृहान्
anuśiṣṭvānugatvā ca kṛtvā cainānpradakṣiṇam
abhivādya tataḥ kuntīṃ rudanpāṇḍum acintayat
pāṇḍavān abhyanujñāya viduraḥ prayayau gṛhān
- 26
क्षत्ता यद् अब्रवीद्वाक्यं जनमध्ये ऽब्रुवन्न् इव
kṣattā yad abravīdvākyaṃ janamadhye 'bruvann iva
- 27
यदि तच्छक्यम् अस्माभिः श्रोतुं न च सदोषवत्
श्रोतुम् इच्छामि तत्सर्वं संवादं तव तस्य च
yadi tacchakyam asmābhiḥ śrotuṃ na ca sadoṣavat
śrotum icchāmi tatsarvaṃ saṃvādaṃ tava tasya ca
- 28
युधिष्ठिर उवाच
विषाद् अग्नेश्च बोद्धव्यम् इति मां विदुरो ऽब्रवीत्
पन्थाश्च वो नाविदितः कश्चित्स्याद् इति चाब्रवीत्
yudhiṣṭhira uvāca
viṣād agneśca boddhavyam iti māṃ viduro 'bravīt
panthāśca vo nāviditaḥ kaścitsyād iti cābravīt
- 29
विज्ञातम् इति तत्सर्वम् इत्युक्तो विदुरो मया
vijñātam iti tatsarvam ityukto viduro mayā
- 30
वैशंपायन उवाच
अष्टमे ऽहनि रोहिण्यां प्रयाताः फल्गुनस्य ते
वारणावतम् आसाद्य ददृशुर्नागरं जनम्
vaiśaṃpāyana uvāca
aṣṭame 'hani rohiṇyāṃ prayātāḥ phalgunasya te
vāraṇāvatam āsādya dadṛśurnāgaraṃ janam

