36 shlokas
- 1
ब्राह्मण्युवाच
न संतापस्त्वया कार्यः प्राकृतेनेव कर्हिचित्
न हि संतापकालो ऽयं वैद्यस्य तव विद्यते
brāhmaṇyuvāca
na saṃtāpastvayā kāryaḥ prākṛteneva karhicit
na hi saṃtāpakālo 'yaṃ vaidyasya tava vidyate
- 2
अवश्यं निधनं सर्वैर्गन्तव्यम् इह मानवैः
अवश्यभाविन्यर्थे वै संतापो नेह विद्यते
avaśyaṃ nidhanaṃ sarvairgantavyam iha mānavaiḥ
avaśyabhāvinyarthe vai saṃtāpo neha vidyate
- 3
भार्या पुत्रो ऽथ दुहिता सर्वम् आत्मार्थम् इष्यते
व्यथां जहि सुबुद्ध्या त्वं स्वयं यास्यामि तत्र वै
bhāryā putro 'tha duhitā sarvam ātmārtham iṣyate
vyathāṃ jahi subuddhyā tvaṃ svayaṃ yāsyāmi tatra vai
- 4
एतद्धि परमं नार्याः कार्यं लोके सनातनम्
प्राणान् अपि परित्यज्य यद्भर्तृहितम् आचरेत्
etaddhi paramaṃ nāryāḥ kāryaṃ loke sanātanam
prāṇān api parityajya yadbhartṛhitam ācaret
- 5
तच्च तत्र कृतं कर्म तवापीह सुखावहम्
भवत्यमुत्र चाक्षय्यं लोके ऽस्मिंश्च यशस्करम्
tacca tatra kṛtaṃ karma tavāpīha sukhāvaham
bhavatyamutra cākṣayyaṃ loke 'smiṃśca yaśaskaram
- 6
एष चैव गुरुर्धर्मो यं प्रवक्ष्याम्यहं तव
अर्थश्च तव धर्मश्च भूयान् अत्र प्रदृश्यते
eṣa caiva gururdharmo yaṃ pravakṣyāmyahaṃ tava
arthaśca tava dharmaśca bhūyān atra pradṛśyate
- 7
यदर्थम् इष्यते भार्या प्राप्तः सो ऽर्थस्त्वया मयि
कन्या चैव कुमारश्च कृताहम् अनृणा त्वया
yadartham iṣyate bhāryā prāptaḥ so 'rthastvayā mayi
kanyā caiva kumāraśca kṛtāham anṛṇā tvayā
- 8
समर्थः पोषणे चासि सुतयो रक्षणे तथा
न त्वहं सुतयोः शक्ता तथा रक्षणपोषणे
samarthaḥ poṣaṇe cāsi sutayo rakṣaṇe tathā
na tvahaṃ sutayoḥ śaktā tathā rakṣaṇapoṣaṇe
- 9
मम हि त्वद्विहीनायाः सर्वकामा न आपदः
कथं स्यातां सुतौ बालौ भवेयं च कथं त्वहम्
mama hi tvadvihīnāyāḥ sarvakāmā na āpadaḥ
kathaṃ syātāṃ sutau bālau bhaveyaṃ ca kathaṃ tvaham
- 10
कथं हि विधवानाथा बालपुत्रा विना त्वया
मिथुनं जीवयिष्यामि स्थिता साधुगते पथि
kathaṃ hi vidhavānāthā bālaputrā vinā tvayā
mithunaṃ jīvayiṣyāmi sthitā sādhugate pathi
- 11
अहंकृतावलिप्तैश्च प्रार्थ्यमानाम् इमां सुताम्
अयुक्तैस्तव संबन्धे कथं शक्ष्यामि रक्षितुम्
ahaṃkṛtāvaliptaiśca prārthyamānām imāṃ sutām
ayuktaistava saṃbandhe kathaṃ śakṣyāmi rakṣitum
- 12
उत्सृष्टम् आमिषं भूमौ प्रार्थयन्ति यथा खगाः
प्रार्थयन्ति जनाः सर्वे वीरहीनां तथा स्त्रियम्
utsṛṣṭam āmiṣaṃ bhūmau prārthayanti yathā khagāḥ
prārthayanti janāḥ sarve vīrahīnāṃ tathā striyam
- 13
साहं विचाल्यमाना वै प्रार्थ्यमाना दुरात्मभिः
स्थातुं पथि न शक्ष्यामि सज्जनेष्टे द्विजोत्तम
स्त्रीजन्म गर्हितं नाथ लोके दुष्टजनाकुले
मातापित्रोर्वशे कन्या ऊढा भर्तृवशे तथा
अभावे चानयोः पुत्रे स्वतन्त्रा स्त्री विगर्ह्यते
अनाथत्वं स्त्रियो द्वारं दुष्टानां विवृतं हि तत्
वस्त्रखण्डं घृताक्तं हि यथा संकृष्यते श्वभिः
दृष्ट्वा तथाबला नाथ प्रार्थितैश्वर्यगर्वितैः
sāhaṃ vicālyamānā vai prārthyamānā durātmabhiḥ
sthātuṃ pathi na śakṣyāmi sajjaneṣṭe dvijottama
strījanma garhitaṃ nātha loke duṣṭajanākule
mātāpitrorvaśe kanyā ūḍhā bhartṛvaśe tathā
abhāve cānayoḥ putre svatantrā strī vigarhyate
anāthatvaṃ striyo dvāraṃ duṣṭānāṃ vivṛtaṃ hi tat
vastrakhaṇḍaṃ ghṛtāktaṃ hi yathā saṃkṛṣyate śvabhiḥ
dṛṣṭvā tathābalā nātha prārthitaiśvaryagarvitaiḥ
- 14
कथं तव कुलस्यैकाम् इमां बालाम् असंस्कृताम्
पितृपैतामहे मार्गे नियोक्तुम् अहम् उत्सहे
kathaṃ tava kulasyaikām imāṃ bālām asaṃskṛtām
pitṛpaitāmahe mārge niyoktum aham utsahe
- 15
कथं शक्ष्यामि बाले ऽस्मिन्गुणान् आधातुम् ईप्सितान्
अनाथे सर्वतो लुप्ते यथा त्वं धर्मदर्शिवान्
आद्वादशाब्दं बालो ऽयं दुश्चरित्रं चचार ह
मातापित्रोस्तु तत्पापम् इत्याहुर्धर्मवादिनः
शिक्षये तत्पिता माता तत्पुत्रश्च चरित्रतः
kathaṃ śakṣyāmi bāle 'sminguṇān ādhātum īpsitān
anāthe sarvato lupte yathā tvaṃ dharmadarśivān
ādvādaśābdaṃ bālo 'yaṃ duścaritraṃ cacāra ha
mātāpitrostu tatpāpam ityāhurdharmavādinaḥ
śikṣaye tatpitā mātā tatputraśca caritrataḥ
- 16
इमाम् अपि च ते बालाम् अनाथां परिभूय माम्
अनर्हाः प्रार्थयिष्यन्ति शूद्रा वेदश्रुतिं यथा
imām api ca te bālām anāthāṃ paribhūya mām
anarhāḥ prārthayiṣyanti śūdrā vedaśrutiṃ yathā
- 17
तां चेद् अहं न दित्सेयं त्वद्गुणैर् उपबृंहिताम्
प्रमथ्यैनां हरेयुस्ते हविर्ध्वाङ्क्षा इवाध्वरात्
को ऽस्याः कर्ता भवेद् इति
पश्यन्त्या मे हरन्त्येव क्रोशन्त्याश्चापि निस्त्रपाः
अनाथत्वात्सुतां विद्वन्
tāṃ ced ahaṃ na ditseyaṃ tvadguṇair upabṛṃhitām
pramathyaināṃ hareyuste havirdhvāṅkṣā ivādhvarāt
ko 'syāḥ kartā bhaved iti
paśyantyā me harantyeva krośantyāścāpi nistrapāḥ
anāthatvātsutāṃ vidvan
- 18
सम्प्रेक्षमाणा पुत्रं ते नानुरूपम् इवात्मनः
अनर्हवशम् आपन्नाम् इमां चापि सुतां तव
samprekṣamāṇā putraṃ te nānurūpam ivātmanaḥ
anarhavaśam āpannām imāṃ cāpi sutāṃ tava
- 19
अवज्ञाता च लोकस्य तथात्मानम् अजानती
अवलिप्तैर्नरैर्ब्रह्मन्मरिष्यामि न संशयः
ह्रीयमाणाम् अनागसाः
अशक्तत्वाद् अनाथत्वान्मृते त्वयि मयावश्यं सहागमनम् इष्यते
मृते भर्तरि नारीणां सुखलेशं न विद्यते
avajñātā ca lokasya tathātmānam ajānatī
avaliptairnarairbrahmanmariṣyāmi na saṃśayaḥ
hrīyamāṇām anāgasāḥ
aśaktatvād anāthatvānmṛte tvayi mayāvaśyaṃ sahāgamanam iṣyate
mṛte bhartari nārīṇāṃ sukhaleśaṃ na vidyate
- 20
तौ विहीनौ मया बालौ त्वया चैव ममात्मजौ
विनश्येतां न संदेहो मत्स्याविव जलक्षये
tau vihīnau mayā bālau tvayā caiva mamātmajau
vinaśyetāṃ na saṃdeho matsyāviva jalakṣaye
- 21
त्रितयं सर्वथाप्येवं विनशिष्यत्यसंशयम्
त्वया विहीनं तस्मात्त्वं मां परित्यक्तुम् अर्हसि
tritayaṃ sarvathāpyevaṃ vinaśiṣyatyasaṃśayam
tvayā vihīnaṃ tasmāttvaṃ māṃ parityaktum arhasi
- 22
व्युष्टिर् एषा परा स्त्रीणां पूर्वं भर्तुः परा गतिः
न तु ब्राह्मण पुत्राणां विषये परिवर्तितुम्
हरिद्राञ्जनपुष्पादिसौमङ्गल्ययुता सती
मरणं याति या भर्तुस्तद्दत्तजलपायिनी
भर्तृपादार्पितमनाः सा याति गिरिजापदम्
गिरिजायाः सखी भूत्वा मोदते नगकन्यया
मितं ददाति हि पिता मितं भ्राता मितं सुतः
अमितस्य हि दातारं का पतिं नाभिनन्दति
vyuṣṭir eṣā parā strīṇāṃ pūrvaṃ bhartuḥ parā gatiḥ
na tu brāhmaṇa putrāṇāṃ viṣaye parivartitum
haridrāñjanapuṣpādisaumaṅgalyayutā satī
maraṇaṃ yāti yā bhartustaddattajalapāyinī
bhartṛpādārpitamanāḥ sā yāti girijāpadam
girijāyāḥ sakhī bhūtvā modate nagakanyayā
mitaṃ dadāti hi pitā mitaṃ bhrātā mitaṃ sutaḥ
amitasya hi dātāraṃ kā patiṃ nābhinandati
- 23
परित्यक्तः सुतश्चायं दुहितेयं तथा मया
बान्धवाश्च परित्यक्तास्त्वदर्थं जीवितं च मे
parityaktaḥ sutaścāyaṃ duhiteyaṃ tathā mayā
bāndhavāśca parityaktāstvadarthaṃ jīvitaṃ ca me
- 24
यज्ञैस्तपोभिर्नियमैर्दानैश्च विविधैस्तथा
विशिष्यते स्त्रिया भर्तुर्नित्यं प्रियहिते स्थितिः
आश्रमाश्चाग्निसंस्कारा जपहोमव्रतानि च
स्त्रीणां नैते विधातव्या विना पतिम् अनिन्दितम्
क्षमा शौचम् अनाहारम् एतावद्विदितं स्त्रियाः
yajñaistapobhirniyamairdānaiśca vividhaistathā
viśiṣyate striyā bharturnityaṃ priyahite sthitiḥ
āśramāścāgnisaṃskārā japahomavratāni ca
strīṇāṃ naite vidhātavyā vinā patim aninditam
kṣamā śaucam anāhāram etāvadviditaṃ striyāḥ
- 25
तद् इदं यच्चिकीर्षामि धर्म्यं परमसंमतम्
इष्टं चैव हितं चैव तव चैव कुलस्य च
tad idaṃ yaccikīrṣāmi dharmyaṃ paramasaṃmatam
iṣṭaṃ caiva hitaṃ caiva tava caiva kulasya ca
- 26
इष्टानि चाप्यपत्यानि द्रव्याणि सुहृदः प्रियाः
आपद्धर्मविमोक्षाय भार्या चापि सतां मतम्
आपदर्थे धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैर् अपि
आत्मानं सततं रक्षेद्दारैर् अपि धनैर् अपि
दृष्टादृष्टफलार्थं हि भार्या पुत्रो धनं गृहम्
सर्वम् एतद्विधातव्यं बुधानाम् एष निश्चयः
iṣṭāni cāpyapatyāni dravyāṇi suhṛdaḥ priyāḥ
āpaddharmavimokṣāya bhāryā cāpi satāṃ matam
āpadarthe dhanaṃ rakṣeddārānrakṣeddhanair api
ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārair api dhanair api
dṛṣṭādṛṣṭaphalārthaṃ hi bhāryā putro dhanaṃ gṛham
sarvam etadvidhātavyaṃ budhānām eṣa niścayaḥ
- 27
एकतो वा कुलं कृत्स्नम् आत्मा वा कुलवर्धन
न समं सर्वम् एवेति बुधानाम् एष निश्चयः
उभयोः को ऽधिको विद्वान् आत्मा चैवाधिकः कुलात्
आत्मनो विद्यमानत्वाद्भुवनानि चतुर्दश
विद्यन्ते द्विजशार्दूल आत्मा रक्ष्यः सदा त्वया
आत्मन्य् अविद्यमाने चेत्तस्य नास्तीह किंचन
एतज्जगद् इदं सर्वम् आत्मना न समं किल
ekato vā kulaṃ kṛtsnam ātmā vā kulavardhana
na samaṃ sarvam eveti budhānām eṣa niścayaḥ
ubhayoḥ ko 'dhiko vidvān ātmā caivādhikaḥ kulāt
ātmano vidyamānatvādbhuvanāni caturdaśa
vidyante dvijaśārdūla ātmā rakṣyaḥ sadā tvayā
ātmany avidyamāne cettasya nāstīha kiṃcana
etajjagad idaṃ sarvam ātmanā na samaṃ kila
- 28
स कुरुष्व मया कार्यं तारयात्मानम् आत्मना
अनुजानीहि माम् आर्य सुतौ मे परिरक्ष च
किं चान्यच्छृणु मे नाथ यद्वक्ष्यामि हितं तव
श्रुत्वावधार्यतां तन्मे ततस्ते तद्धितं कुरु
sa kuruṣva mayā kāryaṃ tārayātmānam ātmanā
anujānīhi mām ārya sutau me parirakṣa ca
kiṃ cānyacchṛṇu me nātha yadvakṣyāmi hitaṃ tava
śrutvāvadhāryatāṃ tanme tataste taddhitaṃ kuru
- 29
अवध्याः स्त्रिय इत्याहुर्धर्मज्ञा धर्मनिश्चये
धर्मज्ञान्राक्षसान् आहुर्न हन्यात्स च माम् अपि
avadhyāḥ striya ityāhurdharmajñā dharmaniścaye
dharmajñānrākṣasān āhurna hanyātsa ca mām api
- 30
निःसंशयो वधः पुंसां स्त्रीणां संशयितो वधः
अतो माम् एव धर्मज्ञ प्रस्थापयितुम् अर्हसि
niḥsaṃśayo vadhaḥ puṃsāṃ strīṇāṃ saṃśayito vadhaḥ
ato mām eva dharmajña prasthāpayitum arhasi

