28 shlokas
- 1
जनमेजय उवाच
किं कृतं कर्म धर्मेण येन शापम् उपेयिवान्
कस्य शापाच्च ब्रह्मर्षे शूद्रयोनावजायत
janamejaya uvāca
kiṃ kṛtaṃ karma dharmeṇa yena śāpam upeyivān
kasya śāpācca brahmarṣe śūdrayonāvajāyata
- 2
वैशंपायन उवाच
बभूव ब्राह्मणः कश्चिन्माण्डव्य इति विश्रुतः
धृतिमान्सर्वधर्मज्ञः सत्ये तपसि च स्थितः
स तीर्थयात्रां विचरञ्जगाम च यदृच्छया
संनिकृष्टानि तीर्थानि ग्रामाणां यानि कानिचित्
तत्राश्रमपदं कृत्वा वसति स्म महामुनिः
vaiśaṃpāyana uvāca
babhūva brāhmaṇaḥ kaścinmāṇḍavya iti viśrutaḥ
dhṛtimānsarvadharmajñaḥ satye tapasi ca sthitaḥ
sa tīrthayātrāṃ vicarañjagāma ca yadṛcchayā
saṃnikṛṣṭāni tīrthāni grāmāṇāṃ yāni kānicit
tatrāśramapadaṃ kṛtvā vasati sma mahāmuniḥ
- 3
स आश्रमपदद्वारि वृक्षमूले महातपाः
ऊर्ध्वबाहुर्महायोगी तस्थौ मौनव्रतान्वितः
sa āśramapadadvāri vṛkṣamūle mahātapāḥ
ūrdhvabāhurmahāyogī tasthau maunavratānvitaḥ
- 4
तस्य कालेन महता तस्मिंस्तपसि तिष्ठतः
तम् आश्रमपदं प्राप्ता दस्यवो लोप्त्रहारिणः
अनुसार्यमाणा बहुभी रक्षिभिर्भरतर्षभ
ताम् एव वसतिं जग्मुस्तद्ग्रामाल्लोप्त्रहारिणः
tasya kālena mahatā tasmiṃstapasi tiṣṭhataḥ
tam āśramapadaṃ prāptā dasyavo loptrahāriṇaḥ
anusāryamāṇā bahubhī rakṣibhirbharatarṣabha
tām eva vasatiṃ jagmustadgrāmālloptrahāriṇaḥ
- 5
ते तस्यावसथे लोप्त्रं निदधुः कुरुसत्तम
निधाय च भयाल्लीनास्तत्रैवान्वागते बले
te tasyāvasathe loptraṃ nidadhuḥ kurusattama
nidhāya ca bhayāllīnāstatraivānvāgate bale
- 6
तेषु लीनेष्वथो शीघ्रं ततस्तद्रक्षिणां बलम्
ततः शीघ्रतरं राजंस्तदा राजबलं महत्
यस्मिन्न् आवसथे शेते स मुनिः संशितव्रतः
आजगाम ततो ऽपश्यंस्तम् ऋषिं तस्करानुगाः
teṣu līneṣvatho śīghraṃ tatastadrakṣiṇāṃ balam
tataḥ śīghrataraṃ rājaṃstadā rājabalaṃ mahat
yasminn āvasathe śete sa muniḥ saṃśitavrataḥ
ājagāma tato 'paśyaṃstam ṛṣiṃ taskarānugāḥ
- 7
तम् अपृच्छंस्ततो राजंस्तथावृत्तं तपोधनम्
कतरेण पथा याता दस्यवो द्विजसत्तम
तेन गच्छामहे ब्रह्मन्पथा शीघ्रतरं वयम्
tam apṛcchaṃstato rājaṃstathāvṛttaṃ tapodhanam
katareṇa pathā yātā dasyavo dvijasattama
tena gacchāmahe brahmanpathā śīghrataraṃ vayam
- 8
तथा तु रक्षिणां तेषां ब्रुवतां स तपोधनः
न किंचिद्वचनं राजन्न् अवदत्साध्वसाधु वा
tathā tu rakṣiṇāṃ teṣāṃ bruvatāṃ sa tapodhanaḥ
na kiṃcidvacanaṃ rājann avadatsādhvasādhu vā
- 9
ततस्ते राजपुरुषा विचिन्वानास्तदाश्रमम्
ददृशुस्तत्र संलीनांस्तांश्चोरान्द्रव्यम् एव च
tataste rājapuruṣā vicinvānāstadāśramam
dadṛśustatra saṃlīnāṃstāṃścorāndravyam eva ca
- 10
ततः शङ्का समभवद्रक्षिणां तं मुनिं प्रति
संयम्यैनं ततो राज्ञे दस्यूंश्चैव न्यवेदयन्
tataḥ śaṅkā samabhavadrakṣiṇāṃ taṃ muniṃ prati
saṃyamyainaṃ tato rājñe dasyūṃścaiva nyavedayan
- 11
तं राजा सह तैश्चोरैर् अन्वशाद्वध्यताम् इति
स वध्यघातैर् अज्ञातः शूले प्रोतो महातपाः
taṃ rājā saha taiścorair anvaśādvadhyatām iti
sa vadhyaghātair ajñātaḥ śūle proto mahātapāḥ
- 12
ततस्ते शूलम् आरोप्य तं मुनिं रक्षिणस्तदा
प्रतिजग्मुर्महीपालं धनान्यादाय तान्यथ
tataste śūlam āropya taṃ muniṃ rakṣiṇastadā
pratijagmurmahīpālaṃ dhanānyādāya tānyatha
- 13
शूलस्थः स तु धर्मात्मा कालेन महता ततः
निराहारो ऽपि विप्रर्षिर्मरणं नाभ्युपागमत्
धारयामास च प्राणान् ऋषींश्च समुपानयत्
śūlasthaḥ sa tu dharmātmā kālena mahatā tataḥ
nirāhāro 'pi viprarṣirmaraṇaṃ nābhyupāgamat
dhārayāmāsa ca prāṇān ṛṣīṃśca samupānayat
- 14
शूलाग्रे तप्यमानेन तपस्तेन महात्मना
संतापं परमं जग्मुर्मुनयो ऽथ परंतप
दुःखिता ऋषयस्तत्र आश्रमस्थाश्च तं तदा
śūlāgre tapyamānena tapastena mahātmanā
saṃtāpaṃ paramaṃ jagmurmunayo 'tha paraṃtapa
duḥkhitā ṛṣayastatra āśramasthāśca taṃ tadā
- 15
ते रात्रौ शकुना भूत्वा संन्यवर्तन्त सर्वतः
दर्शयन्तो यथाशक्ति तम् अपृच्छन्द्विजोत्तमम्
भगवन्केन दोषेण गन्तासि द्विजसत्तम
श्रोतुम् इच्छामहे ब्रह्मन्किं पापं कृतवान् असि
येनेह समनुप्राप्तं शूले दुःखभयं महत्
तत्ते द्विजवरश्रेष्ठ संशयः सुमहान् इह
ईदृशस्य द्विजश्रेष्ठ उग्रे तपसि वर्ततः
te rātrau śakunā bhūtvā saṃnyavartanta sarvataḥ
darśayanto yathāśakti tam apṛcchandvijottamam
bhagavankena doṣeṇa gantāsi dvijasattama
śrotum icchāmahe brahmankiṃ pāpaṃ kṛtavān asi
yeneha samanuprāptaṃ śūle duḥkhabhayaṃ mahat
tatte dvijavaraśreṣṭha saṃśayaḥ sumahān iha
īdṛśasya dvijaśreṣṭha ugre tapasi vartataḥ
- 16
ततः स मुनिशार्दूलस्तान् उवाच तपोधनान्
दोषतः कं गमिष्यामि न हि मे ऽन्यो ऽपराध्यति
तं दृष्ट्वा रक्षिणस्तत्र तथा बहुतिथे ऽहनि
न्यवेदयंस्तथा राज्ञे यथा वृत्तं नराधिप
श्रुत्वा च वचनं तेषां शूलस्थम् ऋषिसत्तमम्
tataḥ sa muniśārdūlastān uvāca tapodhanān
doṣataḥ kaṃ gamiṣyāmi na hi me 'nyo 'parādhyati
taṃ dṛṣṭvā rakṣiṇastatra tathā bahutithe 'hani
nyavedayaṃstathā rājñe yathā vṛttaṃ narādhipa
śrutvā ca vacanaṃ teṣāṃ śūlastham ṛṣisattamam
- 17
राजा च तम् ऋषिं श्रुत्वा निष्क्रम्य सह मन्त्रिभिः
प्रसादयामास तदा शूलस्थम् ऋषिसत्तमम्
rājā ca tam ṛṣiṃ śrutvā niṣkramya saha mantribhiḥ
prasādayāmāsa tadā śūlastham ṛṣisattamam
- 18
यन्मयापकृतं मोहाद् अज्ञानाद् ऋषिसत्तम
प्रसादये त्वां तत्राहं न मे त्वं क्रोद्धुम् अर्हसि
yanmayāpakṛtaṃ mohād ajñānād ṛṣisattama
prasādaye tvāṃ tatrāhaṃ na me tvaṃ kroddhum arhasi
- 19
एवम् उक्तस्ततो राज्ञा प्रसादम् अकरोन्मुनिः
कृतप्रसादो राजा तं ततः समवतारयत्
evam uktastato rājñā prasādam akaronmuniḥ
kṛtaprasādo rājā taṃ tataḥ samavatārayat
- 20
अवतार्य च शूलाग्रात्तच्छूलं निश्चकर्ष ह
अशक्नुवंश्च निष्क्रष्टुं शूलं मूले स चिच्छिदे
avatārya ca śūlāgrāttacchūlaṃ niścakarṣa ha
aśaknuvaṃśca niṣkraṣṭuṃ śūlaṃ mūle sa cicchide
- 21
स तथान्तर्गतेनैव शूलेन व्यचरन्मुनिः
कण्ठपार्श्वान्तरस्थेन शङ्कुना मुनिर् आचरत्
पुष्पभाजनधारी स्याद् इति चिन्तापरो ऽभवत्
स तेन तपसा लोकान्विजिग्ये दुर्लभान्परैः
अणीमाण्डव्य इति च ततो लोकेषु कथ्यते
sa tathāntargatenaiva śūlena vyacaranmuniḥ
kaṇṭhapārśvāntarasthena śaṅkunā munir ācarat
puṣpabhājanadhārī syād iti cintāparo 'bhavat
sa tena tapasā lokānvijigye durlabhānparaiḥ
aṇīmāṇḍavya iti ca tato lokeṣu kathyate
- 22
स गत्वा सदनं विप्रो धर्मस्य परमार्थवित्
आसनस्थं ततो धर्मं दृष्ट्वोपालभत प्रभुः
sa gatvā sadanaṃ vipro dharmasya paramārthavit
āsanasthaṃ tato dharmaṃ dṛṣṭvopālabhata prabhuḥ
- 23
किं नु तद्दुष्कृतं कर्म मया कृतम् अजानता
यस्येयं फलनिर्वृत्तिर् ईदृश्यासादिता मया
शीघ्रम् आचक्ष्व मे तत्त्वं पश्य मे तपसो बलम्
kiṃ nu tadduṣkṛtaṃ karma mayā kṛtam ajānatā
yasyeyaṃ phalanirvṛttir īdṛśyāsāditā mayā
śīghram ācakṣva me tattvaṃ paśya me tapaso balam
- 24
धर्म उवाच
पतंगकानां पुच्छेषु त्वयेषीका प्रवेशिता
कर्मणस्तस्य ते प्राप्तं फलम् एतत्तपोधन
स्वल्पम् एव यथा दत्तं दानं बहुगुणं भवेत्
अधर्म एवं विप्रर्षे बहुदुःखफलप्रदः
आणिमाण्डव्यः
कस्मिन्काले मया तत्तु कृतं ब्रूहि यथातथम्
तेनोक्तो धर्मराजो ऽथ बालभावे त्वया कृतम्
dharma uvāca
pataṃgakānāṃ puccheṣu tvayeṣīkā praveśitā
karmaṇastasya te prāptaṃ phalam etattapodhana
svalpam eva yathā dattaṃ dānaṃ bahuguṇaṃ bhavet
adharma evaṃ viprarṣe bahuduḥkhaphalapradaḥ
āṇimāṇḍavyaḥ
kasminkāle mayā tattu kṛtaṃ brūhi yathātatham
tenokto dharmarājo 'tha bālabhāve tvayā kṛtam
- 25
अणीमाण्डव्य उवाच
अल्पे ऽपराधे विपुलो मम दण्डस्त्वया कृतः
शूद्रयोनावतो धर्म मानुषः सम्भविष्यसि
बालो हि द्वादशाद्वर्षाज्जन्मनो यत्करिष्यति
न भविष्यत्यधर्मो ऽत्र न प्रज्ञास्यति वै दिशः
aṇīmāṇḍavya uvāca
alpe 'parādhe vipulo mama daṇḍastvayā kṛtaḥ
śūdrayonāvato dharma mānuṣaḥ sambhaviṣyasi
bālo hi dvādaśādvarṣājjanmano yatkariṣyati
na bhaviṣyatyadharmo 'tra na prajñāsyati vai diśaḥ
- 26
मर्यादां स्थापयाम्यद्य लोके धर्मफलोदयाम्
आ चतुर्दशमाद्वर्षान्न भविष्यति पातकम्
परेण कुर्वताम् एवं दोष एव भविष्यति
maryādāṃ sthāpayāmyadya loke dharmaphalodayām
ā caturdaśamādvarṣānna bhaviṣyati pātakam
pareṇa kurvatām evaṃ doṣa eva bhaviṣyati
- 27
वैशंपायन उवाच
एतेन त्वपराधेन शापात्तस्य महात्मनः
धर्मो विदुररूपेण शूद्रयोनावजायत
vaiśaṃpāyana uvāca
etena tvaparādhena śāpāttasya mahātmanaḥ
dharmo vidurarūpeṇa śūdrayonāvajāyata
- 28
धर्मे चार्थे च कुशलो लोभक्रोधविवर्जितः
दीर्घदर्शी शमपरः कुरूणां च हिते रतः
वैशंपायन उवाच
सर्वतो बलवान्धर्मस्ततो ऽपि ब्राह्मणो महान्
इतीह कथयामास भगवान्बादरायणः
dharme cārthe ca kuśalo lobhakrodhavivarjitaḥ
dīrghadarśī śamaparaḥ kurūṇāṃ ca hite rataḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
sarvato balavāndharmastato 'pi brāhmaṇo mahān
itīha kathayāmāsa bhagavānbādarāyaṇaḥ

