25 shlokas
- 1
शौनक उवाच
जाता वै भुजगास्तात वीर्यवन्तो दुरासदाः
शापं तं त्वथ विज्ञाय कृतवन्तो नु किं परम्
कश्च तेषां भवेन्मन्त्रः सर्पाणां सूतनन्दन
किं वा कार्यम् अकुर्वन्त शापजं भुजगोत्तमाः
वासुकिश्चापि नागेन्द्रो महाप्राज्ञः किम् आचरत्
śaunaka uvāca
jātā vai bhujagāstāta vīryavanto durāsadāḥ
śāpaṃ taṃ tvatha vijñāya kṛtavanto nu kiṃ param
kaśca teṣāṃ bhavenmantraḥ sarpāṇāṃ sūtanandana
kiṃ vā kāryam akurvanta śāpajaṃ bhujagottamāḥ
vāsukiścāpi nāgendro mahāprājñaḥ kim ācarat
- 2
सूत उवाच
तेषां तु भगवाञ्शेषस्त्यक्त्वा कद्रूं महायशाः
तपो विपुलम् आतस्थे वायुभक्षो यतव्रतः
sūta uvāca
teṣāṃ tu bhagavāñśeṣastyaktvā kadrūṃ mahāyaśāḥ
tapo vipulam ātasthe vāyubhakṣo yatavrataḥ
- 3
गन्धमादनम् आसाद्य बदर्यां च तपोरतः
गोकर्णे पुष्करारण्ये तथा हिमवतस्तटे
gandhamādanam āsādya badaryāṃ ca taporataḥ
gokarṇe puṣkarāraṇye tathā himavatastaṭe
- 4
तेषु तेषु च पुण्येषु तीर्थेष्वायतनेषु च
एकान्तशीली नियतः सततं विजितेन्द्रियः
शीतवातातपसहः परित्यक्तप्रियाप्रियः
धर्मे मनः समाधाय स्नाने त्रिषवणे तथा
teṣu teṣu ca puṇyeṣu tīrtheṣvāyataneṣu ca
ekāntaśīlī niyataḥ satataṃ vijitendriyaḥ
śītavātātapasahaḥ parityaktapriyāpriyaḥ
dharme manaḥ samādhāya snāne triṣavaṇe tathā
- 5
तप्यमानं तपो घोरं तं ददर्श पितामहः
परिशुष्कमांसत्वक्स्नायुं जटाचीरधरं प्रभुम्
tapyamānaṃ tapo ghoraṃ taṃ dadarśa pitāmahaḥ
pariśuṣkamāṃsatvaksnāyuṃ jaṭācīradharaṃ prabhum
- 6
तम् अब्रवीत्सत्यधृतिं तप्यमानं पितामहः
किम् इदं कुरुषे शेष प्रजानां स्वस्ति वै कुरु
tam abravītsatyadhṛtiṃ tapyamānaṃ pitāmahaḥ
kim idaṃ kuruṣe śeṣa prajānāṃ svasti vai kuru
- 7
त्वं हि तीव्रेण तपसा प्रजास्तापयसे ऽनघ
ब्रूहि कामं च मे शेष यत्ते हृदि चिरं स्थितम्
tvaṃ hi tīvreṇa tapasā prajāstāpayase 'nagha
brūhi kāmaṃ ca me śeṣa yatte hṛdi ciraṃ sthitam
- 8
शेष उवाच
सोदर्या मम सर्वे हि भ्रातरो मन्दचेतसः
सह तैर्नोत्सहे वस्तुं तद्भवान् अनुमन्यताम्
śeṣa uvāca
sodaryā mama sarve hi bhrātaro mandacetasaḥ
saha tairnotsahe vastuṃ tadbhavān anumanyatām
- 9
अभ्यसूयन्ति सततं परस्परम् अमित्रवत्
ततो ऽहं तप आतिष्ठे नैतान्पश्येयम् इत्युत
abhyasūyanti satataṃ parasparam amitravat
tato 'haṃ tapa ātiṣṭhe naitānpaśyeyam ityuta
- 10
न मर्षयन्ति सततं विनतां ससुतां च ते
अस्माकं चापरो भ्राता वैनतेयः पितामह
na marṣayanti satataṃ vinatāṃ sasutāṃ ca te
asmākaṃ cāparo bhrātā vainateyaḥ pitāmaha
- 11
तं च द्विषन्ति ते ऽत्यर्थं स चापि सुमहाबलः
वरप्रदानात्स पितुः कश्यपस्य महात्मनः
taṃ ca dviṣanti te 'tyarthaṃ sa cāpi sumahābalaḥ
varapradānātsa pituḥ kaśyapasya mahātmanaḥ
- 12
सो ऽहं तपः समास्थाय मोक्ष्यामीदं कलेवरम्
कथं मे प्रेत्यभावे ऽपि न तैः स्यात्सह संगमः
तम् एवंवादिनं शेषं पितामह उवाच ह
so 'haṃ tapaḥ samāsthāya mokṣyāmīdaṃ kalevaram
kathaṃ me pretyabhāve 'pi na taiḥ syātsaha saṃgamaḥ
tam evaṃvādinaṃ śeṣaṃ pitāmaha uvāca ha
- 13
ब्रह्मोवाच
जानामि शेष सर्वेषां भ्रातॄणां ते विचेष्टितम्
मातुश्चाप्यपराधाद्वै भ्रातॄणां ते महद्भयम्
brahmovāca
jānāmi śeṣa sarveṣāṃ bhrātṝṇāṃ te viceṣṭitam
mātuścāpyaparādhādvai bhrātṝṇāṃ te mahadbhayam
- 14
कृतो ऽत्र परिहारश्च पूर्वम् एव भुजंगम
भ्रातॄणां तव सर्वेषां न शोकं कर्तुम् अर्हसि
शापात्तस्मान्महाघोराद् उक्तान्मात्रा महाबल
kṛto 'tra parihāraśca pūrvam eva bhujaṃgama
bhrātṝṇāṃ tava sarveṣāṃ na śokaṃ kartum arhasi
śāpāttasmānmahāghorād uktānmātrā mahābala
- 15
वृणीष्व च वरं मत्तः शेष यत्ते ऽभिकाङ्क्षितम्
दित्सामि हि वरं ते ऽद्य प्रीतिर्मे परमा त्वयि
vṛṇīṣva ca varaṃ mattaḥ śeṣa yatte 'bhikāṅkṣitam
ditsāmi hi varaṃ te 'dya prītirme paramā tvayi
- 16
दिष्ट्या च बुद्धिर्धर्मे ते निविष्टा पन्नगोत्तम
अतो भूयश्च ते बुद्धिर्धर्मे भवतु सुस्थिरा
diṣṭyā ca buddhirdharme te niviṣṭā pannagottama
ato bhūyaśca te buddhirdharme bhavatu susthirā
- 17
शेष उवाच
एष एव वरो मे ऽद्य काङ्क्षितः प्रपितामह
धर्मे मे रमतां बुद्धिः शमे तपसि चेश्वर
śeṣa uvāca
eṣa eva varo me 'dya kāṅkṣitaḥ prapitāmaha
dharme me ramatāṃ buddhiḥ śame tapasi ceśvara
- 18
ब्रह्मोवाच
प्रीतो ऽस्म्यनेन ते शेष दमेन प्रशमेन च
त्वया त्विदं वचः कार्यं मन्नियोगात्प्रजाहितम्
brahmovāca
prīto 'smyanena te śeṣa damena praśamena ca
tvayā tvidaṃ vacaḥ kāryaṃ manniyogātprajāhitam
- 19
इमां महीं शैलवनोपपन्नां ससागरां साकरपत्तनां च
त्वं शेष सम्यक्चलितां यथावत्संगृह्य तिष्ठस्व यथाचला स्यात्
अन्यम् एव वरं दद्मि तवाहं भुजगोत्तम
इमां त्वं सकलां पृथ्वीं मूर्ध्ना संधारयिष्यसि
imāṃ mahīṃ śailavanopapannāṃ sasāgarāṃ sākarapattanāṃ ca
tvaṃ śeṣa samyakcalitāṃ yathāvatsaṃgṛhya tiṣṭhasva yathācalā syāt
anyam eva varaṃ dadmi tavāhaṃ bhujagottama
imāṃ tvaṃ sakalāṃ pṛthvīṃ mūrdhnā saṃdhārayiṣyasi
- 20
शेष उवाच
यथाह देवो वरदः प्रजापतिर्महीपतिर्भूतपतिर्जगत्पतिः
तथा महीं धारयितास्मि निश्चलां प्रयच्छ तां मे शिरसि प्रजापते
śeṣa uvāca
yathāha devo varadaḥ prajāpatirmahīpatirbhūtapatirjagatpatiḥ
tathā mahīṃ dhārayitāsmi niścalāṃ prayaccha tāṃ me śirasi prajāpate
- 21
ब्रह्मोवाच
अधो महीं गच्छ भुजंगमोत्तम स्वयं तवैषा विवरं प्रदास्यति
इमां धरां धारयता त्वया हि मे महत्प्रियं शेष कृतं भविष्यति
brahmovāca
adho mahīṃ gaccha bhujaṃgamottama svayaṃ tavaiṣā vivaraṃ pradāsyati
imāṃ dharāṃ dhārayatā tvayā hi me mahatpriyaṃ śeṣa kṛtaṃ bhaviṣyati
- 22
सूत उवाच
तथेति कृत्वा विवरं प्रविश्य स प्रभुर्भुवो भुजगवराग्रजः स्थितः
बिभर्ति देवीं शिरसा महीम् इमां समुद्रनेमिं परिगृह्य सर्वतः
sūta uvāca
tatheti kṛtvā vivaraṃ praviśya sa prabhurbhuvo bhujagavarāgrajaḥ sthitaḥ
bibharti devīṃ śirasā mahīm imāṃ samudranemiṃ parigṛhya sarvataḥ
- 23
ब्रह्मोवाच
शेषो ऽसि नागोत्तम धर्मदेवो महीम् इमां धारयसे यद् एकः
अनन्तभोगः परिगृह्य सर्वां यथाहम् एवं बलभिद्यथा वा
brahmovāca
śeṣo 'si nāgottama dharmadevo mahīm imāṃ dhārayase yad ekaḥ
anantabhogaḥ parigṛhya sarvāṃ yathāham evaṃ balabhidyathā vā
- 24
सूत उवाच
अधो भूमेर्वसत्येवं नागो ऽनन्तः प्रतापवान्
धारयन्वसुधाम् एकः शासनाद्ब्रह्मणो विभुः
sūta uvāca
adho bhūmervasatyevaṃ nāgo 'nantaḥ pratāpavān
dhārayanvasudhām ekaḥ śāsanādbrahmaṇo vibhuḥ
- 25
सुपर्णं च सखायं वै भगवान् अमरोत्तमः
प्रादाद् अनन्ताय तदा वैनतेयं पितामहः
अनन्ते ऽभिप्रयाते तु वासुकिः स महाबलः
अभ्यषिच्यत नागैस्तु दैवतैर् इव वासवः
suparṇaṃ ca sakhāyaṃ vai bhagavān amarottamaḥ
prādād anantāya tadā vainateyaṃ pitāmahaḥ
anante 'bhiprayāte tu vāsukiḥ sa mahābalaḥ
abhyaṣicyata nāgaistu daivatair iva vāsavaḥ

