13 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
स्वर्गतः स तु राजेन्द्रो निवसन्देवसद्मनि
पूजितस्त्रिदशैः साध्यैर्मरुद्भिर्वसुभिस्तथा
vaiśaṃpāyana uvāca
svargataḥ sa tu rājendro nivasandevasadmani
pūjitastridaśaiḥ sādhyairmarudbhirvasubhistathā
- 2
देवलोकाद्ब्रह्मलोकं संचरन्पुण्यकृद्वशी
पूजितस्त्रिदशैः साध्यैर्ययातिर् अतिधार्मिकः
अवसत्पृथिवीपालो दीर्घकालम् इति श्रुतिः
devalokādbrahmalokaṃ saṃcaranpuṇyakṛdvaśī
pūjitastridaśaiḥ sādhyairyayātir atidhārmikaḥ
avasatpṛthivīpālo dīrghakālam iti śrutiḥ
- 3
स कदाचिन्नृपश्रेष्ठो ययातिः शक्रम् आगमत्
कथयित्वा कथास्तात शक्रेण सह पौरवः
कथान्ते तत्र शक्रेण पृष्टः स पृथिवीपतिः
sa kadācinnṛpaśreṣṭho yayātiḥ śakram āgamat
kathayitvā kathāstāta śakreṇa saha pauravaḥ
kathānte tatra śakreṇa pṛṣṭaḥ sa pṛthivīpatiḥ
- 4
शक्र उवाच
यदा स पूरुस्तव रूपेण राजञ्जरां गृहीत्वा प्रचचार भूमौ
तदा राज्यं सम्प्रदायैव तस्मै त्वया किम् उक्तः कथयेह सत्यम्
śakra uvāca
yadā sa pūrustava rūpeṇa rājañjarāṃ gṛhītvā pracacāra bhūmau
tadā rājyaṃ sampradāyaiva tasmai tvayā kim uktaḥ kathayeha satyam
- 5
ययातिर् उवाच
गङ्गायमुनयोर्मध्ये कृत्स्नो ऽयं विषयस्तव
मध्ये पृथिव्यास्त्वं राजा भ्रातरो ऽन्त्याधिपास्तव
इन्द्रः
न च कुर्यान्नरो दैन्यं शाठ्यं क्रोधं तथैव च
जैह्म्यं च मत्सरं वैरं सर्वत्रैतन्न कारयेत्
मातरं पितरं चैव विद्वांसं च तपोधनम्
क्षमावन्तं च देवेन्द्र नावमन्येत बुद्धिमान्
शक्तस्तु क्षमते नित्यम् अशक्तः क्रोशते नरः
दुर्जनः सज्जनं द्वेष्टि दुर्बलो बलवत्तरम्
रूपवन्तम् अरूपी च धनवन्तं च निर्धनः
अकर्मी कर्मिणं द्वेष्टि धार्मिकं चाप्यधार्मिकः
निर्गुणो गुणवन्तं च शक्रैतत्कलिलक्षणम्
विपरीतं च देवेन्द्र एतेषु कृतलक्षणम्
ब्राह्मणो वाथ राजा वा वैश्यो वा शूद्र एव वा
प्रशस्तेषु प्रशस्तारः प्रशस्यन्ते यशस्विनः
तस्मात्प्रशस्ते देवेन्द्र नरः सक्तमना भवेत्
अलोकज्ञा ह्य् अप्रशस्ता भ्रातरस्ते ह्यबुद्धयः
अन्ताधिपतयः सर्वे ह्यभवन्मम शासनात्
त्वं हि वै धर्मदो राजन्कथ्यसे धर्मम् उत्तमम्
कथयस्व पुनर्मे ऽद्य लोकवृत्तान्तम् उत्तमम्
yayātir uvāca
gaṅgāyamunayormadhye kṛtsno 'yaṃ viṣayastava
madhye pṛthivyāstvaṃ rājā bhrātaro 'ntyādhipāstava
indraḥ
na ca kuryānnaro dainyaṃ śāṭhyaṃ krodhaṃ tathaiva ca
jaihmyaṃ ca matsaraṃ vairaṃ sarvatraitanna kārayet
mātaraṃ pitaraṃ caiva vidvāṃsaṃ ca tapodhanam
kṣamāvantaṃ ca devendra nāvamanyeta buddhimān
śaktastu kṣamate nityam aśaktaḥ krośate naraḥ
durjanaḥ sajjanaṃ dveṣṭi durbalo balavattaram
rūpavantam arūpī ca dhanavantaṃ ca nirdhanaḥ
akarmī karmiṇaṃ dveṣṭi dhārmikaṃ cāpyadhārmikaḥ
nirguṇo guṇavantaṃ ca śakraitatkalilakṣaṇam
viparītaṃ ca devendra eteṣu kṛtalakṣaṇam
brāhmaṇo vātha rājā vā vaiśyo vā śūdra eva vā
praśasteṣu praśastāraḥ praśasyante yaśasvinaḥ
tasmātpraśaste devendra naraḥ saktamanā bhavet
alokajñā hy apraśastā bhrātaraste hyabuddhayaḥ
antādhipatayaḥ sarve hyabhavanmama śāsanāt
tvaṃ hi vai dharmado rājankathyase dharmam uttamam
kathayasva punarme 'dya lokavṛttāntam uttamam
- 6
अक्रोधनः क्रोधनेभ्यो विशिष्टस्तथा तितिक्षुर् अतितिक्षोर्विशिष्टः
अमानुषेभ्यो मानुषाश्च प्रधाना विद्वांस्तथैवाविदुषः प्रधानः
akrodhanaḥ krodhanebhyo viśiṣṭastathā titikṣur atitikṣorviśiṣṭaḥ
amānuṣebhyo mānuṣāśca pradhānā vidvāṃstathaivāviduṣaḥ pradhānaḥ
- 7
आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युर् एव तितिक्षतः
आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति
ākruśyamāno nākrośenmanyur eva titikṣataḥ
ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati
- 8
नारुंतुदः स्यान्न नृशंसवादी न हीनतः परम् अभ्याददीत
ययास्य वाचा पर उद्विजेत न तां वदेद्रुशतीं पापलोक्याम्
nāruṃtudaḥ syānna nṛśaṃsavādī na hīnataḥ param abhyādadīta
yayāsya vācā para udvijeta na tāṃ vadedruśatīṃ pāpalokyām
- 9
अरुंतुदं पुरुषं रूक्षवाचं वाक्कण्टकैर्वितुदन्तं मनुष्यान्
विद्याद् अलक्ष्मीकतमं जनानां मुखे निबद्धां निरृतिं वहन्तम्
aruṃtudaṃ puruṣaṃ rūkṣavācaṃ vākkaṇṭakairvitudantaṃ manuṣyān
vidyād alakṣmīkatamaṃ janānāṃ mukhe nibaddhāṃ nirṛtiṃ vahantam
- 10
सद्भिः पुरस्ताद् अभिपूजितः स्यात्सद्भिस्तथा पृष्ठतो रक्षितः स्यात्
सदासताम् अतिवादांस्तितिक्षेत्सतां वृत्तं चाददीतार्यवृत्तः
sadbhiḥ purastād abhipūjitaḥ syātsadbhistathā pṛṣṭhato rakṣitaḥ syāt
sadāsatām ativādāṃstitikṣetsatāṃ vṛttaṃ cādadītāryavṛttaḥ
- 11
वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति यैर् आहतः शोचति रात्र्यहानि
परस्य वा मर्मसु ये पतन्ति तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु
vāksāyakā vadanānniṣpatanti yair āhataḥ śocati rātryahāni
parasya vā marmasu ye patanti tānpaṇḍito nāvasṛjetpareṣu
- 12
न हीदृशं संवननं त्रिषु लोकेषु विद्यते
यथा मैत्री च भूतेषु दानं च मधुरा च वाक्
na hīdṛśaṃ saṃvananaṃ triṣu lokeṣu vidyate
yathā maitrī ca bhūteṣu dānaṃ ca madhurā ca vāk
- 13
तस्मात्सान्त्वं सदा वाच्यं न वाच्यं परुषं क्वचित्
पूज्यान्सम्पूजयेद्दद्यान्न च याचेत्कदाचन
tasmātsāntvaṃ sadā vācyaṃ na vācyaṃ paruṣaṃ kvacit
pūjyānsampūjayeddadyānna ca yācetkadācana

