33 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
कृतास्त्रान्धार्तराष्ट्रांश्च पाण्डुपुत्रांश्च भारत
दृष्ट्वा द्रोणो ऽब्रवीद्राजन्धृतराष्ट्रं जनेश्वरम्
vaiśaṃpāyana uvāca
kṛtāstrāndhārtarāṣṭrāṃśca pāṇḍuputrāṃśca bhārata
dṛṣṭvā droṇo 'bravīdrājandhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram
- 2
कृपस्य सोमदत्तस्य बाह्लीकस्य च धीमतः
गाङ्गेयस्य च सांनिध्ये व्यासस्य विदुरस्य च
त्रयाणाम् इव लोकानां प्रजापतिम् इव स्थितम्
kṛpasya somadattasya bāhlīkasya ca dhīmataḥ
gāṅgeyasya ca sāṃnidhye vyāsasya vidurasya ca
trayāṇām iva lokānāṃ prajāpatim iva sthitam
- 3
राजन्सम्प्राप्तविद्यास्ते कुमाराः कुरुसत्तम
ते दर्शयेयुः स्वां शिक्षां राजन्न् अनुमते तव
rājansamprāptavidyāste kumārāḥ kurusattama
te darśayeyuḥ svāṃ śikṣāṃ rājann anumate tava
- 4
ततो ऽब्रवीन्महाराजः प्रहृष्टेनान्तरात्मना
भारद्वाज महत्कर्म कृतं ते द्विजसत्तम
tato 'bravīnmahārājaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā
bhāradvāja mahatkarma kṛtaṃ te dvijasattama
- 5
यदा तु मन्यसे कालं यस्मिन्देशे यथा यथा
तथा तथा विधानाय स्वयम् आज्ञापयस्व माम्
yadā tu manyase kālaṃ yasmindeśe yathā yathā
tathā tathā vidhānāya svayam ājñāpayasva mām
- 6
स्पृहयाम्यद्य निर्वेदात्पुरुषाणां सचक्षुषाम्
अस्त्रहेतोः पराक्रान्तान्ये मे द्रक्ष्यन्ति पुत्रकान्
spṛhayāmyadya nirvedātpuruṣāṇāṃ sacakṣuṣām
astrahetoḥ parākrāntānye me drakṣyanti putrakān
- 7
क्षत्तर्यद्गुरुर् आचार्यो ब्रवीति कुरु तत्तथा
न हीदृशं प्रियं मन्ये भविता धर्मवत्सल
kṣattaryadgurur ācāryo bravīti kuru tattathā
na hīdṛśaṃ priyaṃ manye bhavitā dharmavatsala
- 8
ततो राजानम् आमन्त्र्य विदुरानुगतो बहिः
भारद्वाजो महाप्राज्ञो मापयामास मेदिनीम्
प्रेक्ष्यागारं सुविपुलं शास्त्रदृष्ट्या यथाविधि
समाम् अवृक्षां निर्गुल्माम् उदक्प्रवणसंस्थिताम्
tato rājānam āmantrya vidurānugato bahiḥ
bhāradvājo mahāprājño māpayāmāsa medinīm
prekṣyāgāraṃ suvipulaṃ śāstradṛṣṭyā yathāvidhi
samām avṛkṣāṃ nirgulmām udakpravaṇasaṃsthitām
- 9
तस्यां भूमौ बलिं चक्रे तिथौ नक्षत्रपूजिते
अवघुष्टं पुरे चापि तदर्थं वदतां वर
tasyāṃ bhūmau baliṃ cakre tithau nakṣatrapūjite
avaghuṣṭaṃ pure cāpi tadarthaṃ vadatāṃ vara
- 10
रङ्गभूमौ सुविपुलं शास्त्रदृष्टं यथाविधि
प्रेक्षागारं सुविहितं चक्रुस्तत्र च शिल्पिनः
राज्ञः सर्वायुधोपेतं स्त्रीणां चैव नरर्षभ
मनस्यमञ्चान्विपुलान् अकरोद्दर्शनेप्सया
raṅgabhūmau suvipulaṃ śāstradṛṣṭaṃ yathāvidhi
prekṣāgāraṃ suvihitaṃ cakrustatra ca śilpinaḥ
rājñaḥ sarvāyudhopetaṃ strīṇāṃ caiva nararṣabha
manasyamañcānvipulān akaroddarśanepsayā
- 11
मञ्चांश्च कारयामासुस्तत्र जानपदा जनाः
विपुलान् उच्छ्रयोपेताञ्शिबिकाश्च महाधनाः
mañcāṃśca kārayāmāsustatra jānapadā janāḥ
vipulān ucchrayopetāñśibikāśca mahādhanāḥ
- 12
तस्मिंस्ततो ऽहनि प्राप्ते राजा ससचिवस्तदा
सान्तःपुरः सहामात्यो व्यासस्यानुमते तदा
भीष्मं प्रमुखतः कृत्वा कृपं चाचार्यसत्तमम्
बाह्लीकं सोमदत्तं च भूरिश्रवसम् एव च
कुरून् अन्यांश्च सचिवान् आदाय नगराद्बहिः
रङ्गभूमिं समासाद्य ब्राह्मणैः सहितो नृपः
tasmiṃstato 'hani prāpte rājā sasacivastadā
sāntaḥpuraḥ sahāmātyo vyāsasyānumate tadā
bhīṣmaṃ pramukhataḥ kṛtvā kṛpaṃ cācāryasattamam
bāhlīkaṃ somadattaṃ ca bhūriśravasam eva ca
kurūn anyāṃśca sacivān ādāya nagarādbahiḥ
raṅgabhūmiṃ samāsādya brāhmaṇaiḥ sahito nṛpaḥ
- 13
मुक्ताजालपरिक्षिप्तं वैडूर्यमणिभूषितम्
शातकुम्भमयं दिव्यं प्रेक्षागारम् उपागमत्
muktājālaparikṣiptaṃ vaiḍūryamaṇibhūṣitam
śātakumbhamayaṃ divyaṃ prekṣāgāram upāgamat
- 14
गान्धारी च महाभागा कुन्ती च जयतां वर
स्त्रियश्च सर्वा या राज्ञः सप्रेष्याः सपरिच्छदाः
हर्षाद् आरुरुहुर्मञ्चान्मेरुं देवस्त्रियो यथा
gāndhārī ca mahābhāgā kuntī ca jayatāṃ vara
striyaśca sarvā yā rājñaḥ sapreṣyāḥ saparicchadāḥ
harṣād āruruhurmañcānmeruṃ devastriyo yathā
- 15
ब्राह्मणक्षत्रियाद्यं च चातुर्वर्ण्यं पुराद्द्रुतम्
दर्शनेप्सु समभ्यागात्कुमाराणां कृतास्त्रताम्
क्षणेनैकस्थतां तत्र दर्शनेप्सु जगाम ह
brāhmaṇakṣatriyādyaṃ ca cāturvarṇyaṃ purāddrutam
darśanepsu samabhyāgātkumārāṇāṃ kṛtāstratām
kṣaṇenaikasthatāṃ tatra darśanepsu jagāma ha
- 16
प्रवादितैश्च वादित्रैर्जनकौतूहलेन च
महार्णव इव क्षुब्धः समाजः सो ऽभवत्तदा
pravāditaiśca vāditrairjanakautūhalena ca
mahārṇava iva kṣubdhaḥ samājaḥ so 'bhavattadā
- 17
ततः शुक्लाम्बरधरः शुक्लयज्ञोपवीतवान्
शुक्लकेशः सितश्मश्रुः शुक्लमाल्यानुलेपनः
tataḥ śuklāmbaradharaḥ śuklayajñopavītavān
śuklakeśaḥ sitaśmaśruḥ śuklamālyānulepanaḥ
- 18
रङ्गमध्यं तदाचार्यः सपुत्रः प्रविवेश ह
नभो जलधरैर्हीनं साङ्गारक इवांशुमान्
raṅgamadhyaṃ tadācāryaḥ saputraḥ praviveśa ha
nabho jaladharairhīnaṃ sāṅgāraka ivāṃśumān
- 19
स यथासमयं चक्रे बलिं बलवतां वरः
ब्राह्मणांश्चात्र मन्त्रज्ञान्वाचयामास मङ्गलम्
सुवर्णमणिरत्नानि वस्त्राणि विविधानि च
प्रददौ दक्षिणां राजा द्रोणस्य च कृपस्य च
sa yathāsamayaṃ cakre baliṃ balavatāṃ varaḥ
brāhmaṇāṃścātra mantrajñānvācayāmāsa maṅgalam
suvarṇamaṇiratnāni vastrāṇi vividhāni ca
pradadau dakṣiṇāṃ rājā droṇasya ca kṛpasya ca
- 20
अथ पुण्याहघोषस्य पुण्यस्य तदनन्तरम्
विविशुर्विविधं गृह्य शस्त्रोपकरणं नराः
atha puṇyāhaghoṣasya puṇyasya tadanantaram
viviśurvividhaṃ gṛhya śastropakaraṇaṃ narāḥ
- 21
ततो बद्धतनुत्राणा बद्धकक्ष्या महाबलाः
बद्धतूणाः सधनुषो विविशुर्भरतर्षभाः
tato baddhatanutrāṇā baddhakakṣyā mahābalāḥ
baddhatūṇāḥ sadhanuṣo viviśurbharatarṣabhāḥ
- 22
अनुज्येष्ठं च ते तत्र युधिष्ठिरपुरोगमाः
रङ्गमध्ये स्थितं द्रोणम् अभिवाद्य नरर्षभाः
चक्रुः पूजां यथान्यायं द्रोणस्य च कृपस्य च
आशीर्भिश्च प्रयुक्ताभिः सर्वे संहृष्टमानसाः
अभिवाद्य पुनः शस्त्रान्बलिपुष्पैः समर्चितान्
रक्तचन्दनसंमिश्रैः स्वयम् अर्चन्त कौरवाः
रक्तचन्दनदिग्धाश्च रक्तमाल्यानुधारिणः
सर्वे रक्तपताकाश्च सर्वे रक्तान्तलोचनाः
द्रोणेन समनुज्ञाताः गृह्य शस्त्रं परंतपाः
धनूंषि पूर्वं संगृह्य तप्तकाञ्चनभूषिताः
सज्जानि विविधाकाराः शरैः संधाय कौरवाः
ज्याघोषतलघोषं च कृत्वा भूतान्यपूजयन्
शस्त्रमार्गान्यथोत्सृष्टांश्चेरुः सर्वे नरर्षभाः
चक्रुर् अस्त्रं महावीर्याः कुमाराः परमाद्भुतम्
केषांचित्तरुमूलेषु शरा निपतिता नृप
केषांचित्पुष्पमुकुटे निपतन्ति स्म सायकाः
केचिल्लक्ष्याणि विविधैर्बाणैर् आहतलक्षणैः
विव्यधुर्लाघवोत्सृष्टैर्गुरूणि च लघूनि च
anujyeṣṭhaṃ ca te tatra yudhiṣṭhirapurogamāḥ
raṅgamadhye sthitaṃ droṇam abhivādya nararṣabhāḥ
cakruḥ pūjāṃ yathānyāyaṃ droṇasya ca kṛpasya ca
āśīrbhiśca prayuktābhiḥ sarve saṃhṛṣṭamānasāḥ
abhivādya punaḥ śastrānbalipuṣpaiḥ samarcitān
raktacandanasaṃmiśraiḥ svayam arcanta kauravāḥ
raktacandanadigdhāśca raktamālyānudhāriṇaḥ
sarve raktapatākāśca sarve raktāntalocanāḥ
droṇena samanujñātāḥ gṛhya śastraṃ paraṃtapāḥ
dhanūṃṣi pūrvaṃ saṃgṛhya taptakāñcanabhūṣitāḥ
sajjāni vividhākārāḥ śaraiḥ saṃdhāya kauravāḥ
jyāghoṣatalaghoṣaṃ ca kṛtvā bhūtānyapūjayan
śastramārgānyathotsṛṣṭāṃśceruḥ sarve nararṣabhāḥ
cakrur astraṃ mahāvīryāḥ kumārāḥ paramādbhutam
keṣāṃcittarumūleṣu śarā nipatitā nṛpa
keṣāṃcitpuṣpamukuṭe nipatanti sma sāyakāḥ
kecillakṣyāṇi vividhairbāṇair āhatalakṣaṇaiḥ
vivyadhurlāghavotsṛṣṭairgurūṇi ca laghūni ca
- 23
केचिच्छराक्षेपभयाच्छिरांस्यवननामिरे
मनुजा धृष्टम् अपरे वीक्षांचक्रुः सविस्मयाः
keciccharākṣepabhayācchirāṃsyavananāmire
manujā dhṛṣṭam apare vīkṣāṃcakruḥ savismayāḥ
- 24
ते स्म लक्ष्याणि विविधुर्बाणैर्नामाङ्कशोभितैः
विविधैर्लाघवोत्सृष्टैर् उह्यन्तो वाजिभिर्द्रुतम्
te sma lakṣyāṇi vividhurbāṇairnāmāṅkaśobhitaiḥ
vividhairlāghavotsṛṣṭair uhyanto vājibhirdrutam
- 25
तत्कुमारबलं तत्र गृहीतशरकार्मुकम्
गन्धर्वनगराकारं प्रेक्ष्य ते विस्मिताभवन्
tatkumārabalaṃ tatra gṛhītaśarakārmukam
gandharvanagarākāraṃ prekṣya te vismitābhavan
- 26
सहसा चुक्रुशुस्तत्र नराः शतसहस्रशः
विस्मयोत्फुल्लनयनाः साधु साध्विति भारत
sahasā cukruśustatra narāḥ śatasahasraśaḥ
vismayotphullanayanāḥ sādhu sādhviti bhārata
- 27
कृत्वा धनुषि ते मार्गान्रथचर्यासु चासकृत्
गजपृष्ठे ऽश्वपृष्ठे च नियुद्धे च महाबलाः
kṛtvā dhanuṣi te mārgānrathacaryāsu cāsakṛt
gajapṛṣṭhe 'śvapṛṣṭhe ca niyuddhe ca mahābalāḥ
- 28
गृहीतखड्गचर्माणस्ततो भूयः प्रहारिणः
त्सरुमार्गान्यथोद्दिष्टांश्चेरुः सर्वासु भूमिषु
gṛhītakhaḍgacarmāṇastato bhūyaḥ prahāriṇaḥ
tsarumārgānyathoddiṣṭāṃśceruḥ sarvāsu bhūmiṣu
- 29
लाघवं सौष्ठवं शोभां स्थिरत्वं दृढमुष्टिताम्
ददृशुस्तत्र सर्वेषां प्रयोगे खड्गचर्मणाम्
lāghavaṃ sauṣṭhavaṃ śobhāṃ sthiratvaṃ dṛḍhamuṣṭitām
dadṛśustatra sarveṣāṃ prayoge khaḍgacarmaṇām
- 30
अथ तौ नित्यसंहृष्टौ सुयोधनवृकोदरौ
अवतीर्णौ गदाहस्तावेकशृङ्गाविवाचलौ
atha tau nityasaṃhṛṣṭau suyodhanavṛkodarau
avatīrṇau gadāhastāvekaśṛṅgāvivācalau

