21 shlokas
- 1
दुर्योधनः
वैशंपायनः
धृतराष्ट्रस्तु वचनं श्रुत्वा सुमहद् अप्रियम्
उवाच मतिमान्वाक्यं दुर्योधनम् अरिंदमम्
जात्यन्धश्चाप्यहं तात पाण्डुना पूजितो भृशम्
राजानो यद्यपि श्रेष्ठा धर्महेतोर्भवन्ति हि
प्रज्ञाचक्षुर् अनेत्रत्वाद् अशक्तो राष्ट्रगोपने
न चान्धः परचक्राणि प्रतिव्यूहति संगरे
अर्थशास्त्रं मयाधीतं साङ्गा वेदाश्च पुत्रक
धार्तराष्ट्र स्वयं राज्ञा योद्धव्यं धर्मकाङ्क्षिणा
रणे च मृत्युः स्वर्गाय राजन्यस्य विधीयते
पुत्रसंक्रामितश्रीर्वा वासाय वनम् आश्रयेत्
ज्येष्ठो ऽयम् इति राज्ये च स्थापितो विकलो ऽपि सन्
निर्जित्य परराष्ट्राणि पाण्डुर्मह्यं न्यवेदयत्
कुलधर्मस्थापनाय ज्येष्ठो ऽहं ज्येष्ठभाङ्न च
बहूनां भ्रातॄणां मध्ये श्रेष्ठो ज्येष्ठो हि श्रेयसा
कनीयान् अपि स ज्येष्ठः श्रेष्ठः श्रेयान्कुलस्य वै
तस्माज्ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च पाण्डुर्धर्मभृतां वरः
तस्य पुत्रा गुणैः ख्याता अर्थे च कृतनिश्चयाः
कृतास्त्रा लब्धलक्षाश्च पाण्डुपुत्रा महारथाः
धर्मे च नीतिशास्त्रे च तथा च निरताः सदा
पौरजानपदानां च प्रीतिर् एषु विशेषतः
कथं नामोत्सहे वत्स नगराच्च विवासितुम्
पौरजानपदैः सार्धं विप्रा जल्पन्ति नित्यशः
प्रज्ञाचक्षुर् अनेत्रत्वाद् अशक्तो राज्यरक्षणे
ते वयं पाण्डवश्रेष्ठं तरुणं वृद्धशीलिनम्
राजानम् अभिषिञ्चामः सत्यं करुणवेदिनम्
स हि वृद्धान् अमात्यांश्च ज्ञातींश्चापि महायशाः
सत्कृत्य नित्यं पूजार्हान्पाण्डवः पूजयिष्यति
पितामहं शांतनवं धृतराष्ट्रं च धर्मतः
सपुत्रं विविधैर्भोगैर्वासयिष्यति मानितः
इत्येवं विलपन्ति स्म वदन्ति च जना मुहुः
राजन्दुःखशताविष्टाः पौराः शतसहस्रशः
तेषां श्रुत्वा तु वाक्यानि पौराणाम् अशिवानि च
युधिष्ठिरानुरक्तानां परितप्स्यामि भारत
धृतराष्ट्रस्तु पुत्रस्य श्रुत्वा वाक्यम् उवाच ह
यथा न वाच्यतां पुत्र गच्छेम च तथा कुरु
एवं तस्य वचः श्रुत्वा प्रविश्य च गृहं महत्
duryodhanaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
dhṛtarāṣṭrastu vacanaṃ śrutvā sumahad apriyam
uvāca matimānvākyaṃ duryodhanam ariṃdamam
jātyandhaścāpyahaṃ tāta pāṇḍunā pūjito bhṛśam
rājāno yadyapi śreṣṭhā dharmahetorbhavanti hi
prajñācakṣur anetratvād aśakto rāṣṭragopane
na cāndhaḥ paracakrāṇi prativyūhati saṃgare
arthaśāstraṃ mayādhītaṃ sāṅgā vedāśca putraka
dhārtarāṣṭra svayaṃ rājñā yoddhavyaṃ dharmakāṅkṣiṇā
raṇe ca mṛtyuḥ svargāya rājanyasya vidhīyate
putrasaṃkrāmitaśrīrvā vāsāya vanam āśrayet
jyeṣṭho 'yam iti rājye ca sthāpito vikalo 'pi san
nirjitya pararāṣṭrāṇi pāṇḍurmahyaṃ nyavedayat
kuladharmasthāpanāya jyeṣṭho 'haṃ jyeṣṭhabhāṅna ca
bahūnāṃ bhrātṝṇāṃ madhye śreṣṭho jyeṣṭho hi śreyasā
kanīyān api sa jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ śreyānkulasya vai
tasmājjyeṣṭhaśca śreṣṭhaśca pāṇḍurdharmabhṛtāṃ varaḥ
tasya putrā guṇaiḥ khyātā arthe ca kṛtaniścayāḥ
kṛtāstrā labdhalakṣāśca pāṇḍuputrā mahārathāḥ
dharme ca nītiśāstre ca tathā ca niratāḥ sadā
paurajānapadānāṃ ca prītir eṣu viśeṣataḥ
kathaṃ nāmotsahe vatsa nagarācca vivāsitum
paurajānapadaiḥ sārdhaṃ viprā jalpanti nityaśaḥ
prajñācakṣur anetratvād aśakto rājyarakṣaṇe
te vayaṃ pāṇḍavaśreṣṭhaṃ taruṇaṃ vṛddhaśīlinam
rājānam abhiṣiñcāmaḥ satyaṃ karuṇavedinam
sa hi vṛddhān amātyāṃśca jñātīṃścāpi mahāyaśāḥ
satkṛtya nityaṃ pūjārhānpāṇḍavaḥ pūjayiṣyati
pitāmahaṃ śāṃtanavaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca dharmataḥ
saputraṃ vividhairbhogairvāsayiṣyati mānitaḥ
ityevaṃ vilapanti sma vadanti ca janā muhuḥ
rājanduḥkhaśatāviṣṭāḥ paurāḥ śatasahasraśaḥ
teṣāṃ śrutvā tu vākyāni paurāṇām aśivāni ca
yudhiṣṭhirānuraktānāṃ paritapsyāmi bhārata
dhṛtarāṣṭrastu putrasya śrutvā vākyam uvāca ha
yathā na vācyatāṃ putra gacchema ca tathā kuru
evaṃ tasya vacaḥ śrutvā praviśya ca gṛhaṃ mahat
- 2
वैशंपायन उवाच
एवं श्रुत्वा तु पुत्रस्य प्रज्ञाचक्षुर्नराधिपः
कणिकस्य च वाक्यानि तानि श्रुत्वा स सर्वशः
धृतराष्ट्रो द्विधाचित्तः शोकार्तः समपद्यत
दुर्योधनश्च कर्णश्च शकुनिः सौबलस्तथा
दुःशासनचतुर्थास्ते मन्त्रयामासुर् एकतः
ततो दुर्योधनो राजा धृतराष्ट्रम् अभाषत
पाण्डवेभ्यो भयं नः स्यात्तान्विवासयतां भवान्
निपुणेनाभ्युपायेन नगरं वारणावतम्
धृतराष्ट्रस्तु पुत्रस्य श्रुत्वा वचनम् ईदृशम्
मुहूर्तम् इव संचिन्त्य दुर्योधनम् अथाब्रवीत्
vaiśaṃpāyana uvāca
evaṃ śrutvā tu putrasya prajñācakṣurnarādhipaḥ
kaṇikasya ca vākyāni tāni śrutvā sa sarvaśaḥ
dhṛtarāṣṭro dvidhācittaḥ śokārtaḥ samapadyata
duryodhanaśca karṇaśca śakuniḥ saubalastathā
duḥśāsanacaturthāste mantrayāmāsur ekataḥ
tato duryodhano rājā dhṛtarāṣṭram abhāṣata
pāṇḍavebhyo bhayaṃ naḥ syāttānvivāsayatāṃ bhavān
nipuṇenābhyupāyena nagaraṃ vāraṇāvatam
dhṛtarāṣṭrastu putrasya śrutvā vacanam īdṛśam
muhūrtam iva saṃcintya duryodhanam athābravīt
- 3
धर्मनित्यः सदा पाण्डुर्ममासीत्प्रियकृद्धितः
सर्वेषु ज्ञातिषु तथा मयि त्वासीद्विशेषतः
dharmanityaḥ sadā pāṇḍurmamāsītpriyakṛddhitaḥ
sarveṣu jñātiṣu tathā mayi tvāsīdviśeṣataḥ
- 4
नास्य किंचिन्न जानामि भोजनादि चिकीर्षितम्
निवेदयति नित्यं हि मम राज्यं धृतव्रतः
nāsya kiṃcinna jānāmi bhojanādi cikīrṣitam
nivedayati nityaṃ hi mama rājyaṃ dhṛtavrataḥ
- 5
तस्य पुत्रो यथा पाण्डुस्तथा धर्मपरायणः
गुणवांल्लोकविख्यातः पौराणां च सुसंमतः
स तथा वर्तमानो ऽसौ धर्मसूनुर्यथानुजः
tasya putro yathā pāṇḍustathā dharmaparāyaṇaḥ
guṇavāṃllokavikhyātaḥ paurāṇāṃ ca susaṃmataḥ
sa tathā vartamāno 'sau dharmasūnuryathānujaḥ
- 6
स कथं शक्यम् अस्माभिर् अपक्रष्टुं बलाद् इतः
पितृपैतामहाद्राज्यात्ससहायो विशेषतः
sa kathaṃ śakyam asmābhir apakraṣṭuṃ balād itaḥ
pitṛpaitāmahādrājyātsasahāyo viśeṣataḥ
- 7
भृता हि पाण्डुनामात्या बलं च सततं भृतम्
भृताः पुत्राश्च पौत्राश्च तेषाम् अपि विशेषतः
bhṛtā hi pāṇḍunāmātyā balaṃ ca satataṃ bhṛtam
bhṛtāḥ putrāśca pautrāśca teṣām api viśeṣataḥ
- 8
ते पुरा सत्कृतास्तात पाण्डुना पौरवा जनाः
कथं युधिष्ठिरस्यार्थे न नो हन्युः सबान्धवान्
te purā satkṛtāstāta pāṇḍunā pauravā janāḥ
kathaṃ yudhiṣṭhirasyārthe na no hanyuḥ sabāndhavān
- 9
दुर्योधन उवाच
एवम् एतन्मया तात भावितं दोषम् आत्मनि
दृष्ट्वा प्रकृतयः सर्वा अर्थमानेन योजिताः
duryodhana uvāca
evam etanmayā tāta bhāvitaṃ doṣam ātmani
dṛṣṭvā prakṛtayaḥ sarvā arthamānena yojitāḥ
- 10
ध्रुवम् अस्मत्सहायास्ते भविष्यन्ति प्रधानतः
अर्थवर्गः सहामात्यो मत्संस्थो ऽद्य महीपते
dhruvam asmatsahāyāste bhaviṣyanti pradhānataḥ
arthavargaḥ sahāmātyo matsaṃstho 'dya mahīpate
- 11
स भवान्पाण्डवान् आशु विवासयितुम् अर्हति
मृदुनैवाभ्युपायेन नगरं वारणावतम्
sa bhavānpāṇḍavān āśu vivāsayitum arhati
mṛdunaivābhyupāyena nagaraṃ vāraṇāvatam
- 12
यदा प्रतिष्ठितं राज्यं मयि राजन्भविष्यति
तदा कुन्ती सहापत्या पुनर् एष्यति भारत
yadā pratiṣṭhitaṃ rājyaṃ mayi rājanbhaviṣyati
tadā kuntī sahāpatyā punar eṣyati bhārata
- 13
धृतराष्ट्र उवाच
दुर्योधन ममाप्येतद्धृदि सम्परिवर्तते
अभिप्रायस्य पापत्वान्नैतत्तु विवृणोम्यहम्
dhṛtarāṣṭra uvāca
duryodhana mamāpyetaddhṛdi samparivartate
abhiprāyasya pāpatvānnaitattu vivṛṇomyaham
- 14
न च भीष्मो न च द्रोणो न क्षत्ता न च गौतमः
विवास्यमानान्कौन्तेयान् अनुमंस्यन्ति कर्हिचित्
na ca bhīṣmo na ca droṇo na kṣattā na ca gautamaḥ
vivāsyamānānkaunteyān anumaṃsyanti karhicit
- 15
समा हि कौरवेयाणां वयम् एते च पुत्रक
नैते विषमम् इच्छेयुर्धर्मयुक्ता मनस्विनः
samā hi kauraveyāṇāṃ vayam ete ca putraka
naite viṣamam iccheyurdharmayuktā manasvinaḥ
- 16
ते वयं कौरवेयाणाम् एतेषां च महात्मनाम्
कथं न वध्यतां तात गच्छेम जगतस्तथा
te vayaṃ kauraveyāṇām eteṣāṃ ca mahātmanām
kathaṃ na vadhyatāṃ tāta gacchema jagatastathā
- 17
दुर्योधन उवाच
मध्यस्थः सततं भीष्मो द्रोणपुत्रो मयि स्थितः
यतः पुत्रस्ततो द्रोणो भविता नात्र संशयः
duryodhana uvāca
madhyasthaḥ satataṃ bhīṣmo droṇaputro mayi sthitaḥ
yataḥ putrastato droṇo bhavitā nātra saṃśayaḥ
- 18
कृपः शारद्वतश्चैव यत एते त्रयस्ततः
द्रोणं च भागिनेयं च न स त्यक्ष्यति कर्हिचित्
kṛpaḥ śāradvataścaiva yata ete trayastataḥ
droṇaṃ ca bhāgineyaṃ ca na sa tyakṣyati karhicit
- 19
क्षत्तार्थबद्धस्त्वस्माकं प्रच्छन्नं तु यतः परे
न चैकः स समर्थो ऽस्मान्पाण्डवार्थे प्रबाधितुम्
kṣattārthabaddhastvasmākaṃ pracchannaṃ tu yataḥ pare
na caikaḥ sa samartho 'smānpāṇḍavārthe prabādhitum
- 20
स विश्रब्धः पाण्डुपुत्रान्सह मात्रा विवासय
वारणावतम् अद्यैव नात्र दोषो भविष्यति
sa viśrabdhaḥ pāṇḍuputrānsaha mātrā vivāsaya
vāraṇāvatam adyaiva nātra doṣo bhaviṣyati
- 21
विनिद्रकरणं घोरं हृदि शल्यम् इवार्पितम्
शोकपावकम् उद्भूतं कर्मणैतेन नाशय
vinidrakaraṇaṃ ghoraṃ hṛdi śalyam ivārpitam
śokapāvakam udbhūtaṃ karmaṇaitena nāśaya

