25 shlokas
- 1
जरितारिर् उवाच
पुरतः कृच्छ्रकालस्य धीमाञ्जागर्ति पूरुषः
स कृच्छ्रकालं सम्प्राप्य व्यथां नैवैति कर्हिचित्
कथं नाम पितास्माकं दुःखापन्ना वशंत्विते
jaritārir uvāca
purataḥ kṛcchrakālasya dhīmāñjāgarti pūruṣaḥ
sa kṛcchrakālaṃ samprāpya vyathāṃ naivaiti karhicit
kathaṃ nāma pitāsmākaṃ duḥkhāpannā vaśaṃtvite
- 2
यस्तु कृच्छ्रम् असंप्राप्तं विचेता नावबुध्यते
स कृच्छ्रकाले व्यथितो न प्रजानाति किंचन
yastu kṛcchram asaṃprāptaṃ vicetā nāvabudhyate
sa kṛcchrakāle vyathito na prajānāti kiṃcana
- 3
सारिसृक्क उवाच
धीरस्त्वम् असि मेधावी प्राणकृच्छ्रम् इदं च नः
शूरः प्राज्ञो बहूनां हि भवत्येको न संशयः
sārisṛkka uvāca
dhīrastvam asi medhāvī prāṇakṛcchram idaṃ ca naḥ
śūraḥ prājño bahūnāṃ hi bhavatyeko na saṃśayaḥ
- 4
स्तम्बमित्र उवाच
ज्येष्ठस्त्राता भवति वै ज्येष्ठो मुञ्चति कृच्छ्रतः
ज्येष्ठश्चेन्न प्रजानाति कनीयान्किं करिष्यति
stambamitra uvāca
jyeṣṭhastrātā bhavati vai jyeṣṭho muñcati kṛcchrataḥ
jyeṣṭhaścenna prajānāti kanīyānkiṃ kariṣyati
- 5
द्रोण उवाच
हिरण्यरेतास्त्वरितो ज्वलन्न् आयाति नः क्षयम्
सप्तजिह्वो ऽनलः क्षामो लेलिहानोपसर्पति
droṇa uvāca
hiraṇyaretāstvarito jvalann āyāti naḥ kṣayam
saptajihvo 'nalaḥ kṣāmo lelihānopasarpati
- 6
वैशंपायन उवाच
एवम् उक्तो भ्रातृभिस्तु जरितारिर्विभावसुम्
तुष्टाव प्राञ्जलिर्भूत्वा यथा तच्छृणु पार्थिव
vaiśaṃpāyana uvāca
evam ukto bhrātṛbhistu jaritārirvibhāvasum
tuṣṭāva prāñjalirbhūtvā yathā tacchṛṇu pārthiva
- 7
जरितारिर् उवाच
आत्मासि वायोः पवनः शरीरम् उत वीरुधाम्
योनिर् आपश्च ते शुक्र योनिस्त्वम् असि चाम्भसः
jaritārir uvāca
ātmāsi vāyoḥ pavanaḥ śarīram uta vīrudhām
yonir āpaśca te śukra yonistvam asi cāmbhasaḥ
- 8
ऊर्ध्वं चाधश्च गच्छन्ति विसर्पन्ति च पार्श्वतः
अर्चिषस्ते महावीर्य रश्मयः सवितुर्यथा
ūrdhvaṃ cādhaśca gacchanti visarpanti ca pārśvataḥ
arciṣaste mahāvīrya raśmayaḥ savituryathā
- 9
सारिसृक्क उवाच
माता प्रपन्ना पितरं न विद्मः पक्षाश्च नो न प्रजाताब्जकेतो
न नस्त्राता विद्यते ऽग्ने त्वद् अन्यस्तस्माद्धि नः परिरक्षैकवीर
sārisṛkka uvāca
mātā prapannā pitaraṃ na vidmaḥ pakṣāśca no na prajātābjaketo
na nastrātā vidyate 'gne tvad anyastasmāddhi naḥ parirakṣaikavīra
- 10
यद् अग्ने ते शिवं रूपं ये च ते सप्त हेतयः
तेन नः परिरक्षाद्य ईडितः शरणैषिणः
yad agne te śivaṃ rūpaṃ ye ca te sapta hetayaḥ
tena naḥ parirakṣādya īḍitaḥ śaraṇaiṣiṇaḥ
- 11
त्वम् एवैकस्तपसे जातवेदो नान्यस्तप्ता विद्यते गोषु देव
ऋषीन् अस्मान्बालकान्पालयस्व परेणास्मान्प्रैहि वै हव्यवाह
tvam evaikastapase jātavedo nānyastaptā vidyate goṣu deva
ṛṣīn asmānbālakānpālayasva pareṇāsmānpraihi vai havyavāha
- 12
स्तम्बमित्र उवाच
सर्वम् अग्ने त्वम् एवैकस्त्वयि सर्वम् इदं जगत्
त्वं धारयसि भूतानि भुवनं त्वं बिभर्षि च
stambamitra uvāca
sarvam agne tvam evaikastvayi sarvam idaṃ jagat
tvaṃ dhārayasi bhūtāni bhuvanaṃ tvaṃ bibharṣi ca
- 13
त्वम् अग्निर्हव्यवाहस्त्वं त्वम् एव परमं हविः
मनीषिणस्त्वां यजन्ते बहुधा चैकधैव च
tvam agnirhavyavāhastvaṃ tvam eva paramaṃ haviḥ
manīṣiṇastvāṃ yajante bahudhā caikadhaiva ca
- 14
सृष्ट्वा लोकांस्त्रीन् इमान्हव्यवाह प्राप्ते काले पचसि पुनः समिद्धः
सर्वस्यास्य भुवनस्य प्रसूतिस्त्वम् एवाग्ने भवसि पुनः प्रतिष्ठा
sṛṣṭvā lokāṃstrīn imānhavyavāha prāpte kāle pacasi punaḥ samiddhaḥ
sarvasyāsya bhuvanasya prasūtistvam evāgne bhavasi punaḥ pratiṣṭhā
- 15
त्वम् अन्नं प्राणिनां भुक्तम् अन्तर्भूतो जगत्पते
नित्यं प्रवृद्धः पचसि त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्
tvam annaṃ prāṇināṃ bhuktam antarbhūto jagatpate
nityaṃ pravṛddhaḥ pacasi tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam
- 16
द्रोण उवाच
सूर्यो भूत्वा रश्मिभिर्जातवेदो भूमेर् अम्भो भूमिजातान्रसांश्च
विश्वान् आदाय पुनर् उत्सर्गकाले सृष्ट्वा वृष्ट्या भावयसीह शुक्र
droṇa uvāca
sūryo bhūtvā raśmibhirjātavedo bhūmer ambho bhūmijātānrasāṃśca
viśvān ādāya punar utsargakāle sṛṣṭvā vṛṣṭyā bhāvayasīha śukra
- 17
त्वत्त एताः पुनः शुक्र वीरुधो हरितच्छदाः
जायन्ते पुष्करिण्यश्च समुद्रश्च महोदधिः
tvatta etāḥ punaḥ śukra vīrudho haritacchadāḥ
jāyante puṣkariṇyaśca samudraśca mahodadhiḥ
- 18
इदं वै सद्म तिग्मांशो वरुणस्य परायणम्
शिवस्त्राता भवास्माकं मास्मान् अद्य विनाशय
idaṃ vai sadma tigmāṃśo varuṇasya parāyaṇam
śivastrātā bhavāsmākaṃ māsmān adya vināśaya
- 19
पिङ्गाक्ष लोहितग्रीव कृष्णवर्त्मन्हुताशन
परेण प्रैहि मुञ्चास्मान्सागरस्य गृहान् इव
piṅgākṣa lohitagrīva kṛṣṇavartmanhutāśana
pareṇa praihi muñcāsmānsāgarasya gṛhān iva
- 20
वैशंपायन उवाच
एवम् उक्तो जातवेदा द्रोणेनाक्लिष्टकर्मणा
द्रोणम् आह प्रतीतात्मा मन्दपालप्रतिज्ञया
vaiśaṃpāyana uvāca
evam ukto jātavedā droṇenākliṣṭakarmaṇā
droṇam āha pratītātmā mandapālapratijñayā
- 21
ऋषिर्द्रोणस्त्वम् असि वै ब्रह्मैतद्व्याहृतं त्वया
ईप्सितं ते करिष्यामि न च ते विद्यते भयम्
ṛṣirdroṇastvam asi vai brahmaitadvyāhṛtaṃ tvayā
īpsitaṃ te kariṣyāmi na ca te vidyate bhayam
- 22
मन्दपालेन यूयं हि मम पूर्वं निवेदिताः
वर्जयेः पुत्रकान्मह्यं दहन्दावम् इति स्म ह
mandapālena yūyaṃ hi mama pūrvaṃ niveditāḥ
varjayeḥ putrakānmahyaṃ dahandāvam iti sma ha
- 23
यच्च तद्वचनं तस्य त्वया यच्चेह भाषितम्
उभयं मे गरीयस्तद्ब्रूहि किं करवाणि ते
भृशं प्रीतो ऽस्मि भद्रं ते ब्रह्मन्स्तोत्रेण ते विभो
yacca tadvacanaṃ tasya tvayā yacceha bhāṣitam
ubhayaṃ me garīyastadbrūhi kiṃ karavāṇi te
bhṛśaṃ prīto 'smi bhadraṃ te brahmanstotreṇa te vibho
- 24
द्रोण उवाच
त्वद्भक्तान्सर्वदेवेश जातवेदो महायशाः
इमे मार्जारकाः शुक्र नित्यम् उद्वेजयन्ति नः
एतान्कुरुष्व दंष्ट्रासु हव्यवाह सबान्धवान्
droṇa uvāca
tvadbhaktānsarvadeveśa jātavedo mahāyaśāḥ
ime mārjārakāḥ śukra nityam udvejayanti naḥ
etānkuruṣva daṃṣṭrāsu havyavāha sabāndhavān
- 25
वैशंपायन उवाच
तथा तत्कृतवान्वह्निर् अभ्यनुज्ञाय शार्ङ्गकान्
ददाह खाण्डवं चैव समिद्धो जनमेजय
vaiśaṃpāyana uvāca
tathā tatkṛtavānvahnir abhyanujñāya śārṅgakān
dadāha khāṇḍavaṃ caiva samiddho janamejaya

