24 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
भीमसेनस्तु तं दृष्ट्वा राक्षसं प्रहसन्न् इव
भगिनीं प्रति संक्रुद्धम् इदं वचनम् अब्रवीत्
vaiśaṃpāyana uvāca
bhīmasenastu taṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ prahasann iva
bhaginīṃ prati saṃkruddham idaṃ vacanam abravīt
- 2
किं ते हिडिम्ब एतैर्वा सुखसुप्तैः प्रबोधितैः
माम् आसादय दुर्बुद्धे तरसा त्वं नराशन
kiṃ te hiḍimba etairvā sukhasuptaiḥ prabodhitaiḥ
mām āsādaya durbuddhe tarasā tvaṃ narāśana
- 3
मय्येव प्रहरैहि त्वं न स्त्रियं हन्तुम् अर्हसि
विशेषतो ऽनपकृते परेणापकृते सति
mayyeva praharaihi tvaṃ na striyaṃ hantum arhasi
viśeṣato 'napakṛte pareṇāpakṛte sati
- 4
न हीयं स्ववशा बाला कामयत्यद्य माम् इह
चोदितैषा ह्यनङ्गेन शरीरान्तरचारिणा
भगिनी तव दुर्बुद्धे राक्षसानां यशोहर
na hīyaṃ svavaśā bālā kāmayatyadya mām iha
coditaiṣā hyanaṅgena śarīrāntaracāriṇā
bhaginī tava durbuddhe rākṣasānāṃ yaśohara
- 5
त्वन्नियोगेन चैवेयं रूपं मम समीक्ष्य च
कामयत्यद्य मां भीरुर्नैषा दूषयते कुलम्
tvanniyogena caiveyaṃ rūpaṃ mama samīkṣya ca
kāmayatyadya māṃ bhīrurnaiṣā dūṣayate kulam
- 6
अनङ्गेन कृते दोषे नेमां त्वम् इह राक्षस
हन्तुम् अर्हसि दुर्बुद्धे शूरश्चेत्संहर स्मरम्
मयि तिष्ठति दुष्टात्मन्न स्त्रियं हन्तुम् अर्हसि
मदर्थं कामबाणार्तां त्वाम् अहं हन्मि राक्षस
anaṅgena kṛte doṣe nemāṃ tvam iha rākṣasa
hantum arhasi durbuddhe śūraścetsaṃhara smaram
mayi tiṣṭhati duṣṭātmanna striyaṃ hantum arhasi
madarthaṃ kāmabāṇārtāṃ tvām ahaṃ hanmi rākṣasa
- 7
समागच्छ मया सार्धम् एकेनैको नराशन
अहम् एव नयिष्यामि त्वाम् अद्य यमसादनम्
samāgaccha mayā sārdham ekenaiko narāśana
aham eva nayiṣyāmi tvām adya yamasādanam
- 8
अद्य ते तलनिष्पिष्टं शिरो राक्षस दीर्यताम्
शतधा भेदम् आयाति पूर्णकुम्भ इवाश्मनि
कुञ्जरस्येव पादेन विनिष्पिष्टं बलीयसः
adya te talaniṣpiṣṭaṃ śiro rākṣasa dīryatām
śatadhā bhedam āyāti pūrṇakumbha ivāśmani
kuñjarasyeva pādena viniṣpiṣṭaṃ balīyasaḥ
- 9
अद्य गात्राणि क्रव्यादाः श्येना गोमायवश्च ते
कर्षन्तु भुवि संहृष्टा निहतस्य मया मृधे
adya gātrāṇi kravyādāḥ śyenā gomāyavaśca te
karṣantu bhuvi saṃhṛṣṭā nihatasya mayā mṛdhe
- 10
क्षणेनाद्य करिष्ये ऽहम् इदं वनम् अकण्टकम्
पुरस्ताद्दूषितं नित्यं त्वया भक्षयता नरान्
kṣaṇenādya kariṣye 'ham idaṃ vanam akaṇṭakam
purastāddūṣitaṃ nityaṃ tvayā bhakṣayatā narān
- 11
अद्य त्वां भगिनी पाप कृष्यमाणं मया भुवि
द्रक्ष्यत्यद्रिप्रतीकाशं सिंहेनेव महाद्विपम्
adya tvāṃ bhaginī pāpa kṛṣyamāṇaṃ mayā bhuvi
drakṣyatyadripratīkāśaṃ siṃheneva mahādvipam
- 12
निराबाधास्त्वयि हते मया राक्षसपांसन
वनम् एतच्चरिष्यन्ति पुरुषा वनचारिणः
nirābādhāstvayi hate mayā rākṣasapāṃsana
vanam etaccariṣyanti puruṣā vanacāriṇaḥ
- 13
हिडिम्ब उवाच
गर्जितेन वृथा किं ते कत्थितेन च मानुष
शारदस्येव मेघस्य गर्जितं निष्फलं हि ते
कृत्वैतत्कर्मणा सर्वं कत्थेथा माचिरं कृथाः
hiḍimba uvāca
garjitena vṛthā kiṃ te katthitena ca mānuṣa
śāradasyeva meghasya garjitaṃ niṣphalaṃ hi te
kṛtvaitatkarmaṇā sarvaṃ katthethā māciraṃ kṛthāḥ
- 14
बलिनं मन्यसे यच्च आत्मानम् अपराक्रमम्
ज्ञास्यस्यद्य समागम्य मयात्मानं बलाधिकम्
balinaṃ manyase yacca ātmānam aparākramam
jñāsyasyadya samāgamya mayātmānaṃ balādhikam
- 15
न तावद् एतान्हिंसिष्ये स्वपन्त्वेते यथासुखम्
एष त्वाम् एव दुर्बुद्धे निहन्म्यद्याप्रियंवदम्
na tāvad etānhiṃsiṣye svapantvete yathāsukham
eṣa tvām eva durbuddhe nihanmyadyāpriyaṃvadam
- 16
पीत्वा तवासृग्गात्रेभ्यस्ततः पश्चाद् इमान् अपि
हनिष्यामि ततः पश्चाद् इमां विप्रियकारिणीम्
pītvā tavāsṛggātrebhyastataḥ paścād imān api
haniṣyāmi tataḥ paścād imāṃ vipriyakāriṇīm
- 17
वैशंपायन उवाच
एवम् उक्त्वा ततो बाहुं प्रगृह्य पुरुषादकः
अभ्यधावत संक्रुद्धो भीमसेनम् अरिंदमम्
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktvā tato bāhuṃ pragṛhya puruṣādakaḥ
abhyadhāvata saṃkruddho bhīmasenam ariṃdamam
- 18
तस्याभिपततस्तूर्णं भीमो भीमपराक्रमः
वेगेन प्रहृतं बाहुं निजग्राह हसन्न् इव
tasyābhipatatastūrṇaṃ bhīmo bhīmaparākramaḥ
vegena prahṛtaṃ bāhuṃ nijagrāha hasann iva
- 19
निगृह्य तं बलाद्भीमो विस्फुरन्तं चकर्ष ह
तस्माद्देशाद्धनूंष्यष्टौ सिंहः क्षुद्रमृगं यथा
nigṛhya taṃ balādbhīmo visphurantaṃ cakarṣa ha
tasmāddeśāddhanūṃṣyaṣṭau siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā
- 20
ततः स राक्षसः क्रुद्धः पाण्डवेन बलाद्धृतः
भीमसेनं समालिङ्ग्य व्यनदद्भैरवं रवम्
tataḥ sa rākṣasaḥ kruddhaḥ pāṇḍavena balāddhṛtaḥ
bhīmasenaṃ samāliṅgya vyanadadbhairavaṃ ravam
- 21
पुनर्भीमो बलाद् एनं विचकर्ष महाबलः
मा शब्दः सुखसुप्तानां भ्रातॄणां मे भवेद् इति
हस्ते गृहीत्वा तद्रक्षो दूरम् अन्यत्र नीतवान्
पुच्छे गृहीत्वा तुण्डेन गरुडः पन्नगं यथा
punarbhīmo balād enaṃ vicakarṣa mahābalaḥ
mā śabdaḥ sukhasuptānāṃ bhrātṝṇāṃ me bhaved iti
haste gṛhītvā tadrakṣo dūram anyatra nītavān
pucche gṛhītvā tuṇḍena garuḍaḥ pannagaṃ yathā
- 22
अन्योन्यं तौ समासाद्य विचकर्षतुर् ओजसा
राक्षसो भीमसेनश्च विक्रमं चक्रतुः परम्
भङ्क्त्वा वृक्षान्महाशाखांस्ताडयामासतुः क्रुधा
सालतालतमालाम्रवटार्जुनविभीतकान्
न्यग्रोधप्लक्षखर्जूरपनसान् अश्मकण्टकान्
एतान् अन्यान्महावृक्षान् उत्खाय तरसाखिलान्
उत्क्षिप्यान्योन्यरोषेण ताडयामासतू रणे
यदाभवद्वनं सर्वं निर्वृक्षं वृक्षसंकुलम्
तदा शिलाश्च कुञ्जांश्च वृक्षान्कण्टकिनस्तथा
ततस्तौ गिरिशृङ्गाणि पर्वतांश्चाभ्रलेलिहान्
शैलांश्च गण्डपाषाणान् उत्खायादाय वैरिणौ
चिक्षेपतुर् उपर्याजावन्योन्यं विजयैषिणौ
तद्वनं परितः पञ्च योजनं निर्महीरुहम्
निर्लतागुल्मपाषाणं निर्मृगं चक्रतुर्भृशम्
तयोर्युद्धेन राजेन्द्र तद्वनं भीमरक्षसोः
मुहूर्तेनाभवत्कूर्मपृष्ठवच्छ्लक्ष्णम् अव्ययम्
anyonyaṃ tau samāsādya vicakarṣatur ojasā
rākṣaso bhīmasenaśca vikramaṃ cakratuḥ param
bhaṅktvā vṛkṣānmahāśākhāṃstāḍayāmāsatuḥ krudhā
sālatālatamālāmravaṭārjunavibhītakān
nyagrodhaplakṣakharjūrapanasān aśmakaṇṭakān
etān anyānmahāvṛkṣān utkhāya tarasākhilān
utkṣipyānyonyaroṣeṇa tāḍayāmāsatū raṇe
yadābhavadvanaṃ sarvaṃ nirvṛkṣaṃ vṛkṣasaṃkulam
tadā śilāśca kuñjāṃśca vṛkṣānkaṇṭakinastathā
tatastau giriśṛṅgāṇi parvatāṃścābhralelihān
śailāṃśca gaṇḍapāṣāṇān utkhāyādāya vairiṇau
cikṣepatur uparyājāvanyonyaṃ vijayaiṣiṇau
tadvanaṃ paritaḥ pañca yojanaṃ nirmahīruham
nirlatāgulmapāṣāṇaṃ nirmṛgaṃ cakraturbhṛśam
tayoryuddhena rājendra tadvanaṃ bhīmarakṣasoḥ
muhūrtenābhavatkūrmapṛṣṭhavacchlakṣṇam avyayam
- 23
बभञ्जतुर्महावृक्षांल्लताश्चकर्षतुस्ततः
मत्ताविव सुसंरब्धौ वारणौ षष्टिहायनौ
पादपान् उद्धरन्तौ तावूरुवेगेन वेगितौ
स्फोटयन्तौ लताजालान्यूरुभ्यां गृह्य सर्वशः
वित्रासयन्तौ तौ शब्दैः सर्वतो मृगपक्षिणः
बलेन बलिनौ मत्तावन्योन्यवधकाङ्क्षिणौ
भीमराक्षसयोर्युद्धं तदावर्तत दारुणम्
ऊरुबाहुपरिक्लेशात्कर्षन्तावितरेतरम्
उत्कर्षन्तौ विकर्षन्तौ प्रकर्षन्तौ परस्परम्
ततः शब्देन महता गर्जन्तौ तौ परस्परम्
पाषाणसंघातनिभैः प्रहारैर् अभिजघ्नतुः
अन्योन्यं तौ समालिङ्ग्य विकर्षन्तौ परस्परम्
बाहुयुद्धम् अभूद्घोरं बलिवासवयोर् इव
युद्धसंरम्भनिर्गच्छत्फूत्काररवनिस्वनम्
पुरा देवासुरे युद्धे वृत्रवासवयोर् इव
babhañjaturmahāvṛkṣāṃllatāścakarṣatustataḥ
mattāviva susaṃrabdhau vāraṇau ṣaṣṭihāyanau
pādapān uddharantau tāvūruvegena vegitau
sphoṭayantau latājālānyūrubhyāṃ gṛhya sarvaśaḥ
vitrāsayantau tau śabdaiḥ sarvato mṛgapakṣiṇaḥ
balena balinau mattāvanyonyavadhakāṅkṣiṇau
bhīmarākṣasayoryuddhaṃ tadāvartata dāruṇam
ūrubāhuparikleśātkarṣantāvitaretaram
utkarṣantau vikarṣantau prakarṣantau parasparam
tataḥ śabdena mahatā garjantau tau parasparam
pāṣāṇasaṃghātanibhaiḥ prahārair abhijaghnatuḥ
anyonyaṃ tau samāliṅgya vikarṣantau parasparam
bāhuyuddham abhūdghoraṃ balivāsavayor iva
yuddhasaṃrambhanirgacchatphūtkāraravanisvanam
purā devāsure yuddhe vṛtravāsavayor iva
- 24
तयोः शब्देन महता विबुद्धास्ते नरर्षभाः
सह मात्रा तु ददृशुर्हिडिम्बाम् अग्रतः स्थिताम्
tayoḥ śabdena mahatā vibuddhāste nararṣabhāḥ
saha mātrā tu dadṛśurhiḍimbām agrataḥ sthitām

