51 shlokas
- 1
शकुन्तलोवाच
राजन्सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यसि
आत्मनो बिल्वमात्राणि पश्यन्न् अपि न पश्यसि
śakuntalovāca
rājansarṣapamātrāṇi paracchidrāṇi paśyasi
ātmano bilvamātrāṇi paśyann api na paśyasi
- 2
मेनका त्रिदशेष्वेव त्रिदशाश्चानु मेनकाम्
ममैवोद्रिच्यते जन्म दुःषन्त तव जन्मतः
menakā tridaśeṣveva tridaśāścānu menakām
mamaivodricyate janma duḥṣanta tava janmataḥ
- 3
क्षितावटसि राजंस्त्वम् अन्तरिक्षे चराम्यहम्
आवयोर् अन्तरं पश्य मेरुसर्षपयोर् इव
kṣitāvaṭasi rājaṃstvam antarikṣe carāmyaham
āvayor antaraṃ paśya merusarṣapayor iva
- 4
महेन्द्रस्य कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च
भवनान्यनुसंयामि प्रभावं पश्य मे नृप
पुरा नरवरः पुत्र उर्वश्यां जनितस्तदा
आयुर्नाम महाराज तव पूर्वपितामहः
महर्षयश्च बहवः क्षत्रियाश्च परंतप
अप्सरस्सु मृगीणां च मातृदोषो न विद्यते
mahendrasya kuberasya yamasya varuṇasya ca
bhavanānyanusaṃyāmi prabhāvaṃ paśya me nṛpa
purā naravaraḥ putra urvaśyāṃ janitastadā
āyurnāma mahārāja tava pūrvapitāmahaḥ
maharṣayaśca bahavaḥ kṣatriyāśca paraṃtapa
apsarassu mṛgīṇāṃ ca mātṛdoṣo na vidyate
- 5
सत्यश्चापि प्रवादो ऽयं यं प्रवक्ष्यामि ते ऽनघ
निदर्शनार्थं न द्वेषात्तच्छ्रुत्वा क्षन्तुम् अर्हसि
पांसुपातेन हृष्यन्ति कुञ्जरा मदशालिनः
satyaścāpi pravādo 'yaṃ yaṃ pravakṣyāmi te 'nagha
nidarśanārthaṃ na dveṣāttacchrutvā kṣantum arhasi
pāṃsupātena hṛṣyanti kuñjarā madaśālinaḥ
- 6
विरूपो यावद् आदर्शे नात्मनः पश्यते मुखम्
मन्यते तावद् आत्मानम् अन्येभ्यो रूपवत्तरम्
virūpo yāvad ādarśe nātmanaḥ paśyate mukham
manyate tāvad ātmānam anyebhyo rūpavattaram
- 7
यदा तु मुखम् आदर्शे विकृतं सो ऽभिवीक्षते
तदेतरं विजानाति आत्मानं नेतरं जनम्
yadā tu mukham ādarśe vikṛtaṃ so 'bhivīkṣate
tadetaraṃ vijānāti ātmānaṃ netaraṃ janam
- 8
अतीव रूपसम्पन्नो न किंचिद् अवमन्यते
अतीव जल्पन्दुर्वाचो भवतीह विहेठकः
atīva rūpasampanno na kiṃcid avamanyate
atīva jalpandurvāco bhavatīha viheṭhakaḥ
- 9
मूर्खो हि जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः
अशुभं वाक्यम् आदत्ते पुरीषम् इव सूकरः
mūrkho hi jalpatāṃ puṃsāṃ śrutvā vācaḥ śubhāśubhāḥ
aśubhaṃ vākyam ādatte purīṣam iva sūkaraḥ
- 10
प्राज्ञस्तु जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः
गुणवद्वाक्यम् आदत्ते हंसः क्षीरम् इवाम्भसः
आत्मनो दुष्टभावत्वाज्जानन्नीचो ऽप्रसन्नधीः
परेषाम् अपि जानाति स्वकर्मसदृशान्गुणान्
दह्यमानास्तु तीव्रेण नीचाः परयशो ऽग्निना
अशक्तास्तां गतिं गन्तुं ततो निन्दां प्रकुर्वते
prājñastu jalpatāṃ puṃsāṃ śrutvā vācaḥ śubhāśubhāḥ
guṇavadvākyam ādatte haṃsaḥ kṣīram ivāmbhasaḥ
ātmano duṣṭabhāvatvājjānannīco 'prasannadhīḥ
pareṣām api jānāti svakarmasadṛśānguṇān
dahyamānāstu tīvreṇa nīcāḥ parayaśo 'gninā
aśaktāstāṃ gatiṃ gantuṃ tato nindāṃ prakurvate
- 11
अन्यान्परिवदन्साधुर्यथा हि परितप्यते
तथा परिवदन्न् अन्यांस्तुष्टो भवति दुर्जनः
अपवादरता मूर्खा भवन्तीह विशेषतः
नापवादरताः सन्तो भवन्ति स्म विशेषतः
anyānparivadansādhuryathā hi paritapyate
tathā parivadann anyāṃstuṣṭo bhavati durjanaḥ
apavādaratā mūrkhā bhavantīha viśeṣataḥ
nāpavādaratāḥ santo bhavanti sma viśeṣataḥ
- 12
अभिवाद्य यथा वृद्धान्सन्तो गच्छन्ति निर्वृतिम्
एवं सज्जनम् आक्रुश्य मूर्खो भवति निर्वृतः
abhivādya yathā vṛddhānsanto gacchanti nirvṛtim
evaṃ sajjanam ākruśya mūrkho bhavati nirvṛtaḥ
- 13
सुखं जीवन्त्यदोषज्ञा मूर्खा दोषानुदर्शिनः
यत्र वाच्याः परैः सन्तः परान् आहुस्तथाविधान्
sukhaṃ jīvantyadoṣajñā mūrkhā doṣānudarśinaḥ
yatra vācyāḥ paraiḥ santaḥ parān āhustathāvidhān
- 14
अतो हास्यतरं लोके किंचिद् अन्यन्न विद्यते
यत्र दुर्जन इत्याह दुर्जनः सज्जनं स्वयम्
दारुणाल्लोकसंक्लेशाद्दुःखम् आप्नोत्यसंशयम्
ato hāsyataraṃ loke kiṃcid anyanna vidyate
yatra durjana ityāha durjanaḥ sajjanaṃ svayam
dāruṇāllokasaṃkleśādduḥkham āpnotyasaṃśayam
- 15
सत्यधर्मच्युतात्पुंसः क्रुद्धाद् आशीविषाद् इव
अनास्तिको ऽप्युद्विजते जनः किं पुनर् आस्तिकः
satyadharmacyutātpuṃsaḥ kruddhād āśīviṣād iva
anāstiko 'pyudvijate janaḥ kiṃ punar āstikaḥ
- 16
स्वयम् उत्पाद्य वै पुत्रं सदृशं यो ऽवमन्यते
तस्य देवाः श्रियं घ्नन्ति न च लोकान् उपाश्नुते
अभव्ये ऽप्यनृते ऽशुद्धे नास्तिके पापकर्मणि
दुराचारे कलिर्भूयान्न कलिर्धर्मचारिषु
svayam utpādya vai putraṃ sadṛśaṃ yo 'vamanyate
tasya devāḥ śriyaṃ ghnanti na ca lokān upāśnute
abhavye 'pyanṛte 'śuddhe nāstike pāpakarmaṇi
durācāre kalirbhūyānna kalirdharmacāriṣu
- 17
कुलवंशप्रतिष्ठां हि पितरः पुत्रम् अब्रुवन्
उत्तमं सर्वधर्माणां तस्मात्पुत्रं न संत्यजेत्
kulavaṃśapratiṣṭhāṃ hi pitaraḥ putram abruvan
uttamaṃ sarvadharmāṇāṃ tasmātputraṃ na saṃtyajet
- 18
स्वपत्नीप्रभवान्पञ्च लब्धान्क्रीतान्विवर्धितान्
कृतान् अन्यासु चोत्पन्नान्पुत्रान्वै मनुर् अब्रवीत्
तत्र षड्बन्धुदायादाः षड् अदायादबान्धवाः
svapatnīprabhavānpañca labdhānkrītānvivardhitān
kṛtān anyāsu cotpannānputrānvai manur abravīt
tatra ṣaḍbandhudāyādāḥ ṣaḍ adāyādabāndhavāḥ
- 19
धर्मकीर्त्यावहा नॄणां मनसः प्रीतिवर्धनाः
त्रायन्ते नरकाज्जाताः पुत्रा धर्मप्लवाः पितॄन्
dharmakīrtyāvahā nṝṇāṃ manasaḥ prītivardhanāḥ
trāyante narakājjātāḥ putrā dharmaplavāḥ pitṝn
- 20
स त्वं नृपतिशार्दूल न पुत्रं त्यक्तुम् अर्हसि
तस्मात्पुत्रं च सत्यं च पालयस्व महीपते
उभयं पालयन्ह्येतन्नानृतं वक्तुम् अर्हसि
आत्मानं सत्यधर्मौ च पालयानो महीपते
नरेन्द्रसिंह कपटं न वोढुं त्वम् इहार्हसि
sa tvaṃ nṛpatiśārdūla na putraṃ tyaktum arhasi
tasmātputraṃ ca satyaṃ ca pālayasva mahīpate
ubhayaṃ pālayanhyetannānṛtaṃ vaktum arhasi
ātmānaṃ satyadharmau ca pālayāno mahīpate
narendrasiṃha kapaṭaṃ na voḍhuṃ tvam ihārhasi
- 21
वरं कूपशताद्वापी वरं वापीशतात्क्रतुः
वरं सरशताद्यज्ञः वरं यज्ञात्सुपुत्रकः
वरं क्रतुशतात्पुत्रः सत्यं पुत्रशताद्वरम्
varaṃ kūpaśatādvāpī varaṃ vāpīśatātkratuḥ
varaṃ saraśatādyajñaḥ varaṃ yajñātsuputrakaḥ
varaṃ kratuśatātputraḥ satyaṃ putraśatādvaram
- 22
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम्
अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यम् एव विशिष्यते
aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam
aśvamedhasahasrāddhi satyam eva viśiṣyate
- 23
सर्ववेदाधिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम्
सत्यं च वदतो राजन्समं वा स्यान्न वा समम्
sarvavedādhigamanaṃ sarvatīrthāvagāhanam
satyaṃ ca vadato rājansamaṃ vā syānna vā samam
- 24
नास्ति सत्यात्परो धर्मो न सत्याद्विद्यते परम्
न हि तीव्रतरं किंचिद् अनृताद् इह विद्यते
nāsti satyātparo dharmo na satyādvidyate param
na hi tīvrataraṃ kiṃcid anṛtād iha vidyate
- 25
राजन्सत्यं परं ब्रह्म सत्यं च समयः परः
मा त्याक्षीः समयं राजन्सत्यं संगतम् अस्तु ते
यः पापं न विजानाति कर्म कृत्वा नराधिप
न हि तादृक्परं पापम् अनृताद् इह विद्यते
यस्य ते हृदयं वेद सत्यस्यैवानृतस्य च
कल्याणं साक्षिणं तस्मात्कर्तुम् अर्हसि धर्मतः
यो न कामान्न च क्रोधान्न मोहाद् अभिवर्तते
अमित्रं वापि मित्रं वा स वै उत्तमपूरुषः
rājansatyaṃ paraṃ brahma satyaṃ ca samayaḥ paraḥ
mā tyākṣīḥ samayaṃ rājansatyaṃ saṃgatam astu te
yaḥ pāpaṃ na vijānāti karma kṛtvā narādhipa
na hi tādṛkparaṃ pāpam anṛtād iha vidyate
yasya te hṛdayaṃ veda satyasyaivānṛtasya ca
kalyāṇaṃ sākṣiṇaṃ tasmātkartum arhasi dharmataḥ
yo na kāmānna ca krodhānna mohād abhivartate
amitraṃ vāpi mitraṃ vā sa vai uttamapūruṣaḥ
- 26
अनृते चेत्प्रसङ्गस्ते श्रद्दधासि न चेत्स्वयम्
आत्मनो हन्त गच्छामि त्वादृशे नास्ति संगतम्
पुत्रत्वे शङ्कमानस्य बुद्धिर्ज्ञापकदीपिनी
गतिः स्वरः स्मृतिः सत्त्वं शीलं विद्या च विक्रमः
धृष्णुप्रकृतिभावौ च आवर्ता रोमराजयः
समा यस्य यदि स्युस्ते तस्य पुत्रो न संशयः
सादृश्येनोद्धृतं बिम्बं तव देहाद्विशांपते
तातेति भाषमाणं वै मा स्म राजन्वृथा कृथाः
ऋते ऽपि गर्दभक्षीरात्पयः पास्यति मे सुतः
anṛte cetprasaṅgaste śraddadhāsi na cetsvayam
ātmano hanta gacchāmi tvādṛśe nāsti saṃgatam
putratve śaṅkamānasya buddhirjñāpakadīpinī
gatiḥ svaraḥ smṛtiḥ sattvaṃ śīlaṃ vidyā ca vikramaḥ
dhṛṣṇuprakṛtibhāvau ca āvartā romarājayaḥ
samā yasya yadi syuste tasya putro na saṃśayaḥ
sādṛśyenoddhṛtaṃ bimbaṃ tava dehādviśāṃpate
tāteti bhāṣamāṇaṃ vai mā sma rājanvṛthā kṛthāḥ
ṛte 'pi gardabhakṣīrātpayaḥ pāsyati me sutaḥ
- 27
ऋते ऽपि त्वयि दुःषन्त शैलराजावतंसकाम्
चतुरन्ताम् इमाम् उर्वीं पुत्रो मे पालयिष्यति
एवम् उक्तो महेन्द्रेण भविष्यति च नान्यथा
साक्षित्वे बहवो ऽप्युक्ता देवदूतादयो मताः
न ब्रुवन्ति तथा सत्यम् उताहो वानृतं किल
असाक्षिणी मन्दभाग्या गमिष्यामि यथागतम्
ṛte 'pi tvayi duḥṣanta śailarājāvataṃsakām
caturantām imām urvīṃ putro me pālayiṣyati
evam ukto mahendreṇa bhaviṣyati ca nānyathā
sākṣitve bahavo 'pyuktā devadūtādayo matāḥ
na bruvanti tathā satyam utāho vānṛtaṃ kila
asākṣiṇī mandabhāgyā gamiṣyāmi yathāgatam
- 28
वैशंपायन उवाच
एतावद् उक्त्वा वचनं प्रातिष्ठत शकुन्तला
तस्याः क्रोधसमुत्थो ऽग्निः सधूमो मूर्ध्न्यदृश्यत
संनियम्यात्मनो ऽङ्गेषु ततः क्रोधाग्निम् आत्मजम्
प्रस्थितैवानवद्याङ्गी सह पुत्रेण वै वनम्
अथान्तरिक्षे दुःषन्तं वाग् उवाचाशरीरिणी
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यैर्मन्त्रिभिश्चावृतं तदा
vaiśaṃpāyana uvāca
etāvad uktvā vacanaṃ prātiṣṭhata śakuntalā
tasyāḥ krodhasamuttho 'gniḥ sadhūmo mūrdhnyadṛśyata
saṃniyamyātmano 'ṅgeṣu tataḥ krodhāgnim ātmajam
prasthitaivānavadyāṅgī saha putreṇa vai vanam
athāntarikṣe duḥṣantaṃ vāg uvācāśarīriṇī
ṛtvikpurohitācāryairmantribhiścāvṛtaṃ tadā
- 29
भस्त्रा माता पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः
भरस्व पुत्रं दुःषन्त मावमंस्थाः शकुन्तलाम्
सत्यम् आह शकुन्तला
सर्वेभ्यो ह्यङ्गम् अङ्गेभ्यः साक्षाद् उत्पद्यते सुतः
आत्मा चैव सुतो नाम तेनैव तव पौरव
आहितं ह्यात्मनात्मानं परिरक्ष इमं सुतम्
अनन्यां त्वं प्रतीक्षस्व
स्त्रियः पवित्रम् अतुलम् एतद्दुःषन्त धर्मतः
मासि मासि रजो ह्यासां दुरितान्यपकर्षति
ततः सर्वाणि भूतानि व्याजह्रुस्तं समन्ततः
आहितस्त्वत्तनोर् एष
bhastrā mātā pituḥ putro yena jātaḥ sa eva saḥ
bharasva putraṃ duḥṣanta māvamaṃsthāḥ śakuntalām
satyam āha śakuntalā
sarvebhyo hyaṅgam aṅgebhyaḥ sākṣād utpadyate sutaḥ
ātmā caiva suto nāma tenaiva tava paurava
āhitaṃ hyātmanātmānaṃ parirakṣa imaṃ sutam
ananyāṃ tvaṃ pratīkṣasva
striyaḥ pavitram atulam etadduḥṣanta dharmataḥ
māsi māsi rajo hyāsāṃ duritānyapakarṣati
tataḥ sarvāṇi bhūtāni vyājahrustaṃ samantataḥ
āhitastvattanor eṣa
- 30
रेतोधाः पुत्र उन्नयति नरदेव यमक्षयात्
त्वं चास्य धाता गर्भस्य सत्यम् आह शकुन्तला
पतिर्जायां प्रविशति स तस्यां जायते पुनः
अन्योन्यप्रकृतिर्ह्येषा
retodhāḥ putra unnayati naradeva yamakṣayāt
tvaṃ cāsya dhātā garbhasya satyam āha śakuntalā
patirjāyāṃ praviśati sa tasyāṃ jāyate punaḥ
anyonyaprakṛtirhyeṣā

