21 shlokas
- 1
गन्धर्व उवाच
ततो दृष्ट्वाश्रमपदं रहितं तैः सुतैर्मुनिः
निर्जगाम सुदुःखार्तः पुनर् एवाश्रमात्ततः
gandharva uvāca
tato dṛṣṭvāśramapadaṃ rahitaṃ taiḥ sutairmuniḥ
nirjagāma suduḥkhārtaḥ punar evāśramāttataḥ
- 2
सो ऽपश्यत्सरितं पूर्णां प्रावृट्काले नवाम्भसा
वृक्षान्बहुविधान्पार्थ वहन्तीं तीरजान्बहून्
so 'paśyatsaritaṃ pūrṇāṃ prāvṛṭkāle navāmbhasā
vṛkṣānbahuvidhānpārtha vahantīṃ tīrajānbahūn
- 3
अथ चिन्तां समापेदे पुनः पौरवनन्दन
अम्भस्यस्या निमज्जेयम् इति दुःखसमन्वितः
atha cintāṃ samāpede punaḥ pauravanandana
ambhasyasyā nimajjeyam iti duḥkhasamanvitaḥ
- 4
ततः पाशैस्तदात्मानं गाढं बद्ध्वा महामुनिः
तस्या जले महानद्या निममज्ज सुदुःखितः
tataḥ pāśaistadātmānaṃ gāḍhaṃ baddhvā mahāmuniḥ
tasyā jale mahānadyā nimamajja suduḥkhitaḥ
- 5
अथ छित्त्वा नदी पाशांस्तस्यारिबलमर्दन
समस्थं तम् ऋषिं कृत्वा विपाशं समवासृजत्
atha chittvā nadī pāśāṃstasyāribalamardana
samasthaṃ tam ṛṣiṃ kṛtvā vipāśaṃ samavāsṛjat
- 6
उत्ततार ततः पाशैर्विमुक्तः स महान् ऋषिः
विपाशेति च नामास्या नद्याश्चक्रे महान् ऋषिः
सा विपाशेति विख्याता नदी लोकेषु भारत
ऋषेस्तस्य नरव्याघ्र वचनात्तस्य धीमतः
उत्तीर्य च ततो राजन्दुःखितो भगवान् ऋषिः
uttatāra tataḥ pāśairvimuktaḥ sa mahān ṛṣiḥ
vipāśeti ca nāmāsyā nadyāścakre mahān ṛṣiḥ
sā vipāśeti vikhyātā nadī lokeṣu bhārata
ṛṣestasya naravyāghra vacanāttasya dhīmataḥ
uttīrya ca tato rājanduḥkhito bhagavān ṛṣiḥ
- 7
शोके बुद्धिं ततश्चक्रे न चैकत्र व्यतिष्ठत
सो ऽगच्छत्पर्वतांश्चैव सरितश्च सरांसि च
śoke buddhiṃ tataścakre na caikatra vyatiṣṭhata
so 'gacchatparvatāṃścaiva saritaśca sarāṃsi ca
- 8
ततः स पुनर् एवर्षिर्नदीं हैमवतीं तदा
चण्डग्राहवतीं दृष्ट्वा तस्याः स्रोतस्यवापतत्
मज्जयामास शोकार्तो मरणे कृतनिश्चयः
tataḥ sa punar evarṣirnadīṃ haimavatīṃ tadā
caṇḍagrāhavatīṃ dṛṣṭvā tasyāḥ srotasyavāpatat
majjayāmāsa śokārto maraṇe kṛtaniścayaḥ
- 9
सा तम् अग्निसमं विप्रम् अनुचिन्त्य सरिद्वरा
शतधा विद्रुता यस्माच्छतद्रुर् इति विश्रुता
sā tam agnisamaṃ vipram anucintya saridvarā
śatadhā vidrutā yasmācchatadrur iti viśrutā
- 10
ततः स्थलगतं दृष्ट्वा तत्राप्यात्मानम् आत्मना
मर्तुं न शक्यम् इत्युक्त्वा पुनर् एवाश्रमं ययौ
स गत्वा विविधाञ्शैलान्देशान्बहुविधांस्तथा
tataḥ sthalagataṃ dṛṣṭvā tatrāpyātmānam ātmanā
martuṃ na śakyam ityuktvā punar evāśramaṃ yayau
sa gatvā vividhāñśailāndeśānbahuvidhāṃstathā
- 11
वध्वादृश्यन्त्यानुगत आश्रमाभिमुखो व्रजन्
अथ शुश्राव संगत्या वेदाध्ययननिःस्वनम्
पृष्ठतः परिपूर्णार्थैः षड्भिर् अङ्गैर् अलंकृतम्
vadhvādṛśyantyānugata āśramābhimukho vrajan
atha śuśrāva saṃgatyā vedādhyayananiḥsvanam
pṛṣṭhataḥ paripūrṇārthaiḥ ṣaḍbhir aṅgair alaṃkṛtam
- 12
अनुव्रजति को न्वेष माम् इत्येव च सो ऽब्रवीत्
अहं त्वदृश्यती नाम्ना तं स्नुषा प्रत्यभाषत
शक्तेर्भार्या महाभाग तपोयुक्ता तपस्विनी
anuvrajati ko nveṣa mām ityeva ca so 'bravīt
ahaṃ tvadṛśyatī nāmnā taṃ snuṣā pratyabhāṣata
śakterbhāryā mahābhāga tapoyuktā tapasvinī
- 13
वसिष्ठ उवाच
पुत्रि कस्यैष साङ्गस्य वेदस्याध्ययनस्वनः
पुरा साङ्गस्य वेदस्य शक्तेर् इव मया श्रुतः
vasiṣṭha uvāca
putri kasyaiṣa sāṅgasya vedasyādhyayanasvanaḥ
purā sāṅgasya vedasya śakter iva mayā śrutaḥ
- 14
अदृश्यन्त्युवाच
अयं कुक्षौ समुत्पन्नः शक्तेर्गर्भः सुतस्य ते
समा द्वादश तस्येह वेदान् अभ्यसतो मुने
adṛśyantyuvāca
ayaṃ kukṣau samutpannaḥ śaktergarbhaḥ sutasya te
samā dvādaśa tasyeha vedān abhyasato mune
- 15
गन्धर्व उवाच
एवम् उक्तस्ततो हृष्टो वसिष्ठः श्रेष्ठभाग् ऋषिः
अस्ति संतानम् इत्युक्त्वा मृत्योः पार्थ न्यवर्तत
gandharva uvāca
evam uktastato hṛṣṭo vasiṣṭhaḥ śreṣṭhabhāg ṛṣiḥ
asti saṃtānam ityuktvā mṛtyoḥ pārtha nyavartata
- 16
ततः प्रतिनिवृत्तः स तया वध्वा सहानघ
कल्माषपादम् आसीनं ददर्श विजने वने
tataḥ pratinivṛttaḥ sa tayā vadhvā sahānagha
kalmāṣapādam āsīnaṃ dadarśa vijane vane
- 17
स तु दृष्ट्वैव तं राजा क्रुद्ध उत्थाय भारत
आविष्टो रक्षसोग्रेण इयेषात्तुं ततः स्म तम्
sa tu dṛṣṭvaiva taṃ rājā kruddha utthāya bhārata
āviṣṭo rakṣasogreṇa iyeṣāttuṃ tataḥ sma tam
- 18
अदृश्यन्ती तु तं दृष्ट्वा क्रूरकर्माणम् अग्रतः
भयसंविग्नया वाचा वसिष्ठम् इदम् अब्रवीत्
adṛśyantī tu taṃ dṛṣṭvā krūrakarmāṇam agrataḥ
bhayasaṃvignayā vācā vasiṣṭham idam abravīt
- 19
असौ मृत्युर् इवोग्रेण दण्डेन भगवन्न् इतः
प्रगृहीतेन काष्ठेन राक्षसो ऽभ्येति भीषणः
asau mṛtyur ivogreṇa daṇḍena bhagavann itaḥ
pragṛhītena kāṣṭhena rākṣaso 'bhyeti bhīṣaṇaḥ
- 20
तं निवारयितुं शक्तो नान्यो ऽस्ति भुवि कश्चन
त्वद् ऋते ऽद्य महाभाग सर्ववेदविदां वर
taṃ nivārayituṃ śakto nānyo 'sti bhuvi kaścana
tvad ṛte 'dya mahābhāga sarvavedavidāṃ vara
- 21
त्राहि मां भगवन्पापाद् अस्माद्दारुणदर्शनात्
रक्षो ऽत्तुम् इह ह्यावां नूनम् एतच्चिकीर्षति
trāhi māṃ bhagavanpāpād asmāddāruṇadarśanāt
rakṣo 'ttum iha hyāvāṃ nūnam etaccikīrṣati

