25 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
ततो रात्र्यां व्यतीतायाम् अन्नम् आदाय पाण्डवः
भीमसेनो ययौ तत्र यत्रासौ पुरुषादकः
वैशंपायनः
भीमसेनः
वैशंपायनः
अथ रात्र्यां व्यतीतायां भीमसेनो महाबलः
ब्राह्मणं समुपागम्य वाक्यं चेदम् उवाच ह
आपदस्त्वां मोचयेयं सपुत्रं ब्राह्मणप्रिय
मा भैषी राक्षसात्तस्मान्मां ददातु बलिं भवान्
इह माम् आशितं कर्तुं प्रयतस्व द्विजोत्तम
अथात्मानं प्रदास्यामि तस्मै घोराय रक्षसे
त्वरध्वं किं विलम्बध्वं माचिरं कुरुतानघाः
व्यवस्येयं मम प्राणैर्युष्मान्रक्षितुम् अद्य वै
एवम् उक्तस्तु भीमेन ब्राह्मणो भरतर्षभ
सुहृदां तत्समाख्याय ददावन्नं सुसंस्कृतम्
पिशितोदनम् आजह्रुर् अथास्मै पुरवासिनः
सघृतं सोपदंशं च सूपैर्नानाविधैः सह
तद् अशित्वा भीमसेनो मांसानि विविधानि च
मोदकानि च मुख्यानि चित्रोदनचयान्बहून्
ततो ऽपिबद्दधिघटान्सुबहून्द्रोणसंमितान्
तस्य भुक्तवतः पौरा यथावत्समुपार्जितम्
उपजह्रुर्भूतभागं समृद्धमनसस्तदा
ततो रात्र्यां व्यतीतायां सव्यञ्जनदधिप्लुतम्
समारुह्यान्नसम्पूर्णं शकटं स वृकोदरः
प्रययौ तूर्यनिर्घोषैः पौरैश्च परिवारितः
आत्मानम् एषो ऽन्नभृतो राक्षसाय प्रदास्यति
तरुणो ऽप्रतिरूपश्च दृढ औदरिको युवा
वाग्भिर् एवंप्रकाराभिः स्तूयमानो वृकोदरः
चुचोद स बलीवर्दौ युक्तौ सर्वाङ्गकालकौ
वादित्राणां प्रणादेन ततस्तं पुरुषादकम्
अभ्यगच्छत्सुसंहृष्टः स तत्र मनुजैर्वृतः
सम्प्राप्य स च तं देशम् एकाकी समुपाययौ
पुरुषादभयाद्भीतस्तत्रैवासीज्जनव्रजः
स गत्वा दीर्घम् अध्वानं दक्षिणाम् अभितो दिशम्
यथोपदिष्टम् उद्देशे ददर्श विटपद्रुमम्
केशमज्जास्थिमेदोभिर्बाहूरुचरणैर् अपि
आर्द्रैः शुष्कैश्च संकीर्णम् अभितो ऽथ वनस्पतिम्
गृध्रकङ्कबलच्छन्नं गोमायुगणसंकुलम्
उग्रगन्धम् अचक्षुष्यं श्मशानम् इव दारुणम्
तं प्रविश्य महावृक्षं चिन्तयामास वीर्यवान्
यावन्न दृश्यते रक्षो बकस्तु बलदर्पितः
आचितं विविधैर्भोज्यैर् अन्नैर्गिरिनिभैर् इदम्
शकटं सूपसम्पूर्णं यावद्द्रक्ष्यति राक्षसः
तावद् एव हि भोक्ष्ये ऽहं दुर्लभं वै पुनर्भवेत्
विप्रकीर्येत सर्वं हि प्रयुद्धे मयि रक्षसा
अभोज्यं च शवं स्पृष्ट्वा निगृहीते बके भवेत्
स त्वेवं भीमकर्मा तु भीमसेनो ऽभिलक्ष्य च
उपविष्टः शनैर् अन्नं प्रभुङ्क्ते स्म परं वरम्
ते ततः सर्वतो ऽपश्यन्द्रुमान् आरुह्य नागराः
नारक्षो बलिम् अश्नीयाद् एवं बहु च मानवाः
भुङ्क्ते ब्राह्मणरूपेण बको ऽयम् इति चाब्रुवन्
स तं हसति तेजस्वी तदन्नम् उपयुज्य च
vaiśaṃpāyana uvāca
tato rātryāṃ vyatītāyām annam ādāya pāṇḍavaḥ
bhīmaseno yayau tatra yatrāsau puruṣādakaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
bhīmasenaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
atha rātryāṃ vyatītāyāṃ bhīmaseno mahābalaḥ
brāhmaṇaṃ samupāgamya vākyaṃ cedam uvāca ha
āpadastvāṃ mocayeyaṃ saputraṃ brāhmaṇapriya
mā bhaiṣī rākṣasāttasmānmāṃ dadātu baliṃ bhavān
iha mām āśitaṃ kartuṃ prayatasva dvijottama
athātmānaṃ pradāsyāmi tasmai ghorāya rakṣase
tvaradhvaṃ kiṃ vilambadhvaṃ māciraṃ kurutānaghāḥ
vyavasyeyaṃ mama prāṇairyuṣmānrakṣitum adya vai
evam uktastu bhīmena brāhmaṇo bharatarṣabha
suhṛdāṃ tatsamākhyāya dadāvannaṃ susaṃskṛtam
piśitodanam ājahrur athāsmai puravāsinaḥ
saghṛtaṃ sopadaṃśaṃ ca sūpairnānāvidhaiḥ saha
tad aśitvā bhīmaseno māṃsāni vividhāni ca
modakāni ca mukhyāni citrodanacayānbahūn
tato 'pibaddadhighaṭānsubahūndroṇasaṃmitān
tasya bhuktavataḥ paurā yathāvatsamupārjitam
upajahrurbhūtabhāgaṃ samṛddhamanasastadā
tato rātryāṃ vyatītāyāṃ savyañjanadadhiplutam
samāruhyānnasampūrṇaṃ śakaṭaṃ sa vṛkodaraḥ
prayayau tūryanirghoṣaiḥ pauraiśca parivāritaḥ
ātmānam eṣo 'nnabhṛto rākṣasāya pradāsyati
taruṇo 'pratirūpaśca dṛḍha audariko yuvā
vāgbhir evaṃprakārābhiḥ stūyamāno vṛkodaraḥ
cucoda sa balīvardau yuktau sarvāṅgakālakau
vāditrāṇāṃ praṇādena tatastaṃ puruṣādakam
abhyagacchatsusaṃhṛṣṭaḥ sa tatra manujairvṛtaḥ
samprāpya sa ca taṃ deśam ekākī samupāyayau
puruṣādabhayādbhītastatraivāsījjanavrajaḥ
sa gatvā dīrgham adhvānaṃ dakṣiṇām abhito diśam
yathopadiṣṭam uddeśe dadarśa viṭapadrumam
keśamajjāsthimedobhirbāhūrucaraṇair api
ārdraiḥ śuṣkaiśca saṃkīrṇam abhito 'tha vanaspatim
gṛdhrakaṅkabalacchannaṃ gomāyugaṇasaṃkulam
ugragandham acakṣuṣyaṃ śmaśānam iva dāruṇam
taṃ praviśya mahāvṛkṣaṃ cintayāmāsa vīryavān
yāvanna dṛśyate rakṣo bakastu baladarpitaḥ
ācitaṃ vividhairbhojyair annairgirinibhair idam
śakaṭaṃ sūpasampūrṇaṃ yāvaddrakṣyati rākṣasaḥ
tāvad eva hi bhokṣye 'haṃ durlabhaṃ vai punarbhavet
viprakīryeta sarvaṃ hi prayuddhe mayi rakṣasā
abhojyaṃ ca śavaṃ spṛṣṭvā nigṛhīte bake bhavet
sa tvevaṃ bhīmakarmā tu bhīmaseno 'bhilakṣya ca
upaviṣṭaḥ śanair annaṃ prabhuṅkte sma paraṃ varam
te tataḥ sarvato 'paśyandrumān āruhya nāgarāḥ
nārakṣo balim aśnīyād evaṃ bahu ca mānavāḥ
bhuṅkte brāhmaṇarūpeṇa bako 'yam iti cābruvan
sa taṃ hasati tejasvī tadannam upayujya ca
- 2
आसाद्य तु वनं तस्य रक्षसः पाण्डवो बली
आजुहाव ततो नाम्ना तदन्नम् उपयोजयन्
āsādya tu vanaṃ tasya rakṣasaḥ pāṇḍavo balī
ājuhāva tato nāmnā tadannam upayojayan
- 3
ततः स राक्षसः श्रुत्वा भीमसेनस्य तद्वचः
आजगाम सुसंक्रुद्धो यत्र भीमो व्यवस्थितः
tataḥ sa rākṣasaḥ śrutvā bhīmasenasya tadvacaḥ
ājagāma susaṃkruddho yatra bhīmo vyavasthitaḥ
- 4
महाकायो महावेगो दारयन्न् इव मेदिनीम्
लोहिताक्षः कराली च लोहितश्मश्रुमूर्धजः
आकर्णाद्भिन्नवक्त्रश्च शङ्कुकर्णो विभीषणः
त्रिशिखां भृकुटिं कृत्वा संदश्य दशनच्छदम्
mahākāyo mahāvego dārayann iva medinīm
lohitākṣaḥ karālī ca lohitaśmaśrumūrdhajaḥ
ākarṇādbhinnavaktraśca śaṅkukarṇo vibhīṣaṇaḥ
triśikhāṃ bhṛkuṭiṃ kṛtvā saṃdaśya daśanacchadam
- 5
भुञ्जानम् अन्नं तं दृष्ट्वा भीमसेनं स राक्षसः
विवृत्य नयने क्रुद्ध इदं वचनम् अब्रवीत्
bhuñjānam annaṃ taṃ dṛṣṭvā bhīmasenaṃ sa rākṣasaḥ
vivṛtya nayane kruddha idaṃ vacanam abravīt
- 6
को ऽयम् अन्नम् इदं भुङ्क्ते मदर्थम् उपकल्पितम्
पश्यतो मम दुर्बुद्धिर्यियासुर्यमसादनम्
ko 'yam annam idaṃ bhuṅkte madartham upakalpitam
paśyato mama durbuddhiryiyāsuryamasādanam
- 7
भीमसेनस्तु तच्छ्रुत्वा प्रहसन्न् इव भारत
राक्षसं तम् अनादृत्य भुङ्क्त एव पराङ्मुखः
bhīmasenastu tacchrutvā prahasann iva bhārata
rākṣasaṃ tam anādṛtya bhuṅkta eva parāṅmukhaḥ
- 8
ततः स भैरवं कृत्वा समुद्यम्य करावुभौ
अभ्यद्रवद्भीमसेनं जिघांसुः पुरुषादकः
tataḥ sa bhairavaṃ kṛtvā samudyamya karāvubhau
abhyadravadbhīmasenaṃ jighāṃsuḥ puruṣādakaḥ
- 9
तथापि परिभूयैनं नेक्षमाणो वृकोदरः
राक्षसं भुङ्क्त एवान्नं पाण्डवः परवीरहा
tathāpi paribhūyainaṃ nekṣamāṇo vṛkodaraḥ
rākṣasaṃ bhuṅkta evānnaṃ pāṇḍavaḥ paravīrahā
- 10
अमर्षेण तु सम्पूर्णः कुन्तीपुत्रस्य राक्षसः
जघान पृष्ठं पाणिभ्याम् उभाभ्यां पृष्ठतः स्थितः
amarṣeṇa tu sampūrṇaḥ kuntīputrasya rākṣasaḥ
jaghāna pṛṣṭhaṃ pāṇibhyām ubhābhyāṃ pṛṣṭhataḥ sthitaḥ
- 11
तथा बलवता भीमः पाणिभ्यां भृशम् आहतः
नैवावलोकयामास राक्षसं भुङ्क्त एव सः
भीमोदरगताः पिण्डाः सान्तरालाः परं शतम्
रक्षःपाणिप्रहारेण संश्लिष्टा एकपिण्डवत्
tathā balavatā bhīmaḥ pāṇibhyāṃ bhṛśam āhataḥ
naivāvalokayāmāsa rākṣasaṃ bhuṅkta eva saḥ
bhīmodaragatāḥ piṇḍāḥ sāntarālāḥ paraṃ śatam
rakṣaḥpāṇiprahāreṇa saṃśliṣṭā ekapiṇḍavat
- 12
ततः स भूयः संक्रुद्धो वृक्षम् आदाय राक्षसः
ताडयिष्यंस्तदा भीमं पुनर् अभ्यद्रवद्बली
tataḥ sa bhūyaḥ saṃkruddho vṛkṣam ādāya rākṣasaḥ
tāḍayiṣyaṃstadā bhīmaṃ punar abhyadravadbalī
- 13
ततो भीमः शनैर्भुक्त्वा तदन्नं पुरुषर्षभः
वार्युपस्पृश्य संहृष्टस्तस्थौ युधि महाबलः
स्थित्वा मुहूर्तं विश्रम्य वीरासनम् उपाश्रितः
भ्रामयन्तं महावृक्षम् आयान्तं भीमदर्शनम्
दृष्ट्वोत्थायाहवे वीरः सिंहनादं व्यनादयत्
वैशंपायनः
भुजवेगं तथा स्फोटं क्ष्वेडितं च महास्वनम्
कृत्वाह्वयत संक्रुद्धो भीमसेनो ऽथ राक्षसम्
बहुकालं सुपुष्टं ते शरीरं राक्षसाधम
मद्बाहुबलम् आश्रित्य न त्वं भूयस्त्वशिष्यसि
अद्य मद्बाहुनिष्पिष्टो गमिष्यसि यमक्षयम्
अद्य प्रभृति स्वप्स्यन्ति विप्रकीर्य निवासिनः
निरुद्विग्नाः पुरस्यास्य कण्टके सूद्धृते मया
अद्य युद्धे शरीरं ते कङ्कगोमायुवायसाः
मया हतस्य खादन्तु विकर्षन्तु च भूतले
एवम् उक्त्वा सुसंक्रुद्धः पार्थो बकजिघांसया
उपधावद्बकश्चापि पार्थं पार्थिवसत्तम
महाकायो महावेगो दारयन्न् इव मेदिनीम्
विरूपरूपः पिङ्गाक्षो भीमसेनम् अभिद्रवत्
त्रिशिखां भृकुटिं कृत्वा दष्ट्वा च दशनच्छदम्
उवाचाशनिशब्देन ध्वनिना भीषयन्न् इव
द्विपच्चतुष्पन्मांसैश्च बहुभिश्चौदनाचलैः
शकटान्नं ततो भुक्त्वा रक्षसः पाणिना सह
गृह्णन्न् एव महावृक्षं निःशेषं पर्वतोपमम्
भीमसेनो हसन्न् एव भुक्त्वा त्यक्त्वा च राक्षसम्
पीत्वा दधिघटान्पूर्णान्घृतकुम्भाञ्शतं शतम्
तद्रक्षःप्रहितं वृक्षं महाशाखं वनस्पतिम्
गृहीत्वा पाणिनैकेन सव्येनोद्यम्य चेतरम्
रक्षोवदनम् उद्वीक्ष्य भृकुटीविकटाननम्
दर्शयन्रक्षसे दन्तान्प्रजहासाशनिस्वनः
tato bhīmaḥ śanairbhuktvā tadannaṃ puruṣarṣabhaḥ
vāryupaspṛśya saṃhṛṣṭastasthau yudhi mahābalaḥ
sthitvā muhūrtaṃ viśramya vīrāsanam upāśritaḥ
bhrāmayantaṃ mahāvṛkṣam āyāntaṃ bhīmadarśanam
dṛṣṭvotthāyāhave vīraḥ siṃhanādaṃ vyanādayat
vaiśaṃpāyanaḥ
bhujavegaṃ tathā sphoṭaṃ kṣveḍitaṃ ca mahāsvanam
kṛtvāhvayata saṃkruddho bhīmaseno 'tha rākṣasam
bahukālaṃ supuṣṭaṃ te śarīraṃ rākṣasādhama
madbāhubalam āśritya na tvaṃ bhūyastvaśiṣyasi
adya madbāhuniṣpiṣṭo gamiṣyasi yamakṣayam
adya prabhṛti svapsyanti viprakīrya nivāsinaḥ
nirudvignāḥ purasyāsya kaṇṭake sūddhṛte mayā
adya yuddhe śarīraṃ te kaṅkagomāyuvāyasāḥ
mayā hatasya khādantu vikarṣantu ca bhūtale
evam uktvā susaṃkruddhaḥ pārtho bakajighāṃsayā
upadhāvadbakaścāpi pārthaṃ pārthivasattama
mahākāyo mahāvego dārayann iva medinīm
virūparūpaḥ piṅgākṣo bhīmasenam abhidravat
triśikhāṃ bhṛkuṭiṃ kṛtvā daṣṭvā ca daśanacchadam
uvācāśaniśabdena dhvaninā bhīṣayann iva
dvipaccatuṣpanmāṃsaiśca bahubhiścaudanācalaiḥ
śakaṭānnaṃ tato bhuktvā rakṣasaḥ pāṇinā saha
gṛhṇann eva mahāvṛkṣaṃ niḥśeṣaṃ parvatopamam
bhīmaseno hasann eva bhuktvā tyaktvā ca rākṣasam
pītvā dadhighaṭānpūrṇānghṛtakumbhāñśataṃ śatam
tadrakṣaḥprahitaṃ vṛkṣaṃ mahāśākhaṃ vanaspatim
gṛhītvā pāṇinaikena savyenodyamya cetaram
rakṣovadanam udvīkṣya bhṛkuṭīvikaṭānanam
darśayanrakṣase dantānprajahāsāśanisvanaḥ
- 14
क्षिप्तं क्रुद्धेन तं वृक्षं प्रतिजग्राह वीर्यवान्
सव्येन पाणिना भीमः प्रहसन्न् इव भारत
kṣiptaṃ kruddhena taṃ vṛkṣaṃ pratijagrāha vīryavān
savyena pāṇinā bhīmaḥ prahasann iva bhārata
- 15
ततः स पुनर् उद्यम्य वृक्षान्बहुविधान्बली
प्राहिणोद्भीमसेनाय तस्मै भीमश्च पाण्डवः
सर्वान् अपोहयद्वृक्षान्स्वस्य हस्तस्थशाखिना
tataḥ sa punar udyamya vṛkṣānbahuvidhānbalī
prāhiṇodbhīmasenāya tasmai bhīmaśca pāṇḍavaḥ
sarvān apohayadvṛkṣānsvasya hastasthaśākhinā
- 16
तद्वृक्षयुद्धम् अभवन्महीरुहविनाशनम्
घोररूपं महाराज बकपाण्डवयोर्महत्
tadvṛkṣayuddham abhavanmahīruhavināśanam
ghorarūpaṃ mahārāja bakapāṇḍavayormahat
- 17
नाम विश्राव्य तु बकः समभिद्रुत्य पाण्डवम्
भुजाभ्यां परिजग्राह भीमसेनं महाबलम्
nāma viśrāvya tu bakaḥ samabhidrutya pāṇḍavam
bhujābhyāṃ parijagrāha bhīmasenaṃ mahābalam
- 18
भीमसेनो ऽपि तद्रक्षः परिरभ्य महाभुजः
विस्फुरन्तं महावेगं विचकर्ष बलाद्बली
परिभ्रामणविक्षेपपरिरम्भावपातनैः
उत्सर्पणावसर्पैस्तावन्योन्यं प्रत्यरुन्धताम्
उत्थापनैर् उन्नयनैश्चालनैः स्थापनैर् अपि
जग्राह भीमः पाणिभ्यां गृहीत्वा चैनम् आक्षिपत्
आक्षिप्तो भीमसेनेन पुनर् एवोत्थितो हसन्
आलिङ्ग्यापीड्य चैवेनं न्यहनद्वसुधातले
भीमो व्यसर्जयच्चैनं समाश्वसिहि चेत्यपि
आस्फोटयामास बली उत्तिष्ठेति च सो ऽब्रवीत्
समुत्पत्य ततः क्रुद्धो रूपं कृत्वा महत्तरम्
विरूपः सहसा तस्थौ तर्जयित्वा वृकोदरम्
अहसद्भीमसेनो ऽथ राक्षसं भीमदर्शनम्
भीमसेनस्तु जग्राह ग्रीवायां भीमदर्शनम्
भुजाभ्यां जानुनैकेन पृष्ठे समभिपीडयत्
ततः क्रुद्धो विसृज्यैनं स भीमस्तस्य रक्षसः
स्वां कटीम् ईषद् उत्क्षिप्य बाहू चैव परामृशत्
तस्य बाहू समादाय त्वरमाणो वृकोदरः
उत्क्षिप्य चावधूयैनं पातयन्बलवान्भुवि
तं तु वामेन पादेन क्रुद्धो भीमपराक्रमः
उरस्येनं समाजघ्ने भीमस्तु पतितं भुवि
स संक्रुद्धः समुत्पत्य भीमम् अभ्यहनद्भृशम्
व्यात्ताननो दीप्तजिह्वो बाहुम् उद्यम्य दक्षिणम्
तेनाभिद्रुत्य क्रुद्धेन भीमो मूर्ध्नि समाहतः
मुष्टिना जानुना चैव वामपार्श्वे समाहतः
एवं निहन्यमानः सन्राक्षसेन बलीयसा
रोषेण महताविष्टो भीमो भीमपराक्रमः
ततः क्रुद्धः समुत्पत्य भीमो जग्राह राक्षसम्
तावन्योन्यं पीडयन्तौ पुरुषादवृकोदरौ
मत्ताविव महानागावन्योन्यं विचकर्षतुः
बाहुविक्षेपशब्दैश्च भीमराक्षसयोस्तदा
वेत्रकीयपुरी सर्वा वित्रस्ता समपद्यत
तयोर्वेगेन महता तत्र भूमिर् अकम्पत
पादपान्वीरुधश्चैव चूर्णयामासतुश्च तौ
समागतौ च तौ वीरावन्योन्यवधकाङ्क्षिणौ
अश्मभिः पादवेगैश्च चूर्णयामासतुस्तदा
अथ तं लोलयित्वा तु भीमसेनो महाबलः
अगृह्णात्परिरभ्यैनं बाहुभ्यां भरतर्षभ
जानुभ्यां परिजग्राह भीमसेनो बकं बलात्
विस्फुरन्तं महाकायं विचकर्ष महाबलः
विकृष्यमाणो भीमेन कर्षंश्च युधि पाण्डवम्
समयुज्यत तीव्रेण श्रमेण पुरुषादकः
bhīmaseno 'pi tadrakṣaḥ parirabhya mahābhujaḥ
visphurantaṃ mahāvegaṃ vicakarṣa balādbalī
paribhrāmaṇavikṣepaparirambhāvapātanaiḥ
utsarpaṇāvasarpaistāvanyonyaṃ pratyarundhatām
utthāpanair unnayanaiścālanaiḥ sthāpanair api
jagrāha bhīmaḥ pāṇibhyāṃ gṛhītvā cainam ākṣipat
ākṣipto bhīmasenena punar evotthito hasan
āliṅgyāpīḍya caivenaṃ nyahanadvasudhātale
bhīmo vyasarjayaccainaṃ samāśvasihi cetyapi
āsphoṭayāmāsa balī uttiṣṭheti ca so 'bravīt
samutpatya tataḥ kruddho rūpaṃ kṛtvā mahattaram
virūpaḥ sahasā tasthau tarjayitvā vṛkodaram
ahasadbhīmaseno 'tha rākṣasaṃ bhīmadarśanam
bhīmasenastu jagrāha grīvāyāṃ bhīmadarśanam
bhujābhyāṃ jānunaikena pṛṣṭhe samabhipīḍayat
tataḥ kruddho visṛjyainaṃ sa bhīmastasya rakṣasaḥ
svāṃ kaṭīm īṣad utkṣipya bāhū caiva parāmṛśat
tasya bāhū samādāya tvaramāṇo vṛkodaraḥ
utkṣipya cāvadhūyainaṃ pātayanbalavānbhuvi
taṃ tu vāmena pādena kruddho bhīmaparākramaḥ
urasyenaṃ samājaghne bhīmastu patitaṃ bhuvi
sa saṃkruddhaḥ samutpatya bhīmam abhyahanadbhṛśam
vyāttānano dīptajihvo bāhum udyamya dakṣiṇam
tenābhidrutya kruddhena bhīmo mūrdhni samāhataḥ
muṣṭinā jānunā caiva vāmapārśve samāhataḥ
evaṃ nihanyamānaḥ sanrākṣasena balīyasā
roṣeṇa mahatāviṣṭo bhīmo bhīmaparākramaḥ
tataḥ kruddhaḥ samutpatya bhīmo jagrāha rākṣasam
tāvanyonyaṃ pīḍayantau puruṣādavṛkodarau
mattāviva mahānāgāvanyonyaṃ vicakarṣatuḥ
bāhuvikṣepaśabdaiśca bhīmarākṣasayostadā
vetrakīyapurī sarvā vitrastā samapadyata
tayorvegena mahatā tatra bhūmir akampata
pādapānvīrudhaścaiva cūrṇayāmāsatuśca tau
samāgatau ca tau vīrāvanyonyavadhakāṅkṣiṇau
aśmabhiḥ pādavegaiśca cūrṇayāmāsatustadā
atha taṃ lolayitvā tu bhīmaseno mahābalaḥ
agṛhṇātparirabhyainaṃ bāhubhyāṃ bharatarṣabha
jānubhyāṃ parijagrāha bhīmaseno bakaṃ balāt
visphurantaṃ mahākāyaṃ vicakarṣa mahābalaḥ
vikṛṣyamāṇo bhīmena karṣaṃśca yudhi pāṇḍavam
samayujyata tīvreṇa śrameṇa puruṣādakaḥ
- 19
स कृष्यमाणो भीमेन कर्षमाणश्च पाण्डवम्
समयुज्यत तीव्रेण श्रमेण पुरुषादकः
sa kṛṣyamāṇo bhīmena karṣamāṇaśca pāṇḍavam
samayujyata tīvreṇa śrameṇa puruṣādakaḥ
- 20
तयोर्वेगेन महता पृथिवी समकम्पत
पादपांश्च महाकायांश्चूर्णयामासतुस्तदा
tayorvegena mahatā pṛthivī samakampata
pādapāṃśca mahākāyāṃścūrṇayāmāsatustadā
- 21
हीयमानं तु तद्रक्षः समीक्ष्य भरतर्षभ
निष्पिष्य भूमौ पाणिभ्यां समाजघ्ने वृकोदरः
hīyamānaṃ tu tadrakṣaḥ samīkṣya bharatarṣabha
niṣpiṣya bhūmau pāṇibhyāṃ samājaghne vṛkodaraḥ
- 22
ततो ऽस्य जानुना पृष्ठम् अवपीड्य बलाद् इव
बाहुना परिजग्राह दक्षिणेन शिरोधराम्
जानुन्यारोप्य तत्पृष्ठं महाशब्दं बभञ्ज ह
निक्षिप्य भूमौ पाणिभ्यां धरण्यां निष्पिपेष ह
tato 'sya jānunā pṛṣṭham avapīḍya balād iva
bāhunā parijagrāha dakṣiṇena śirodharām
jānunyāropya tatpṛṣṭhaṃ mahāśabdaṃ babhañja ha
nikṣipya bhūmau pāṇibhyāṃ dharaṇyāṃ niṣpipeṣa ha
- 23
सव्येन च कटीदेशे गृह्य वाससि पाण्डवः
तद्रक्षो द्विगुणं चक्रे नदन्तं भैरवान्रवान्
savyena ca kaṭīdeśe gṛhya vāsasi pāṇḍavaḥ
tadrakṣo dviguṇaṃ cakre nadantaṃ bhairavānravān
- 24
ततो ऽस्य रुधिरं वक्त्रात्प्रादुरासीद्विशां पते
भज्यमानस्य भीमेन तस्य घोरस्य रक्षसः
tato 'sya rudhiraṃ vaktrātprādurāsīdviśāṃ pate
bhajyamānasya bhīmena tasya ghorasya rakṣasaḥ
- 25
ब्राह्मण उवाच
ज्ञानसागर उवाच
ततः सा ववृधे बाला याज्ञसेनी द्विजोत्तम
क्रमेण यौवनं प्राप्ता मन्मथानलदीपिका
दृष्ट्वा ताम् अनवद्याङ्गीं द्रुपदो हृष्टमानसः
यदृच्छया संचरन्तीम् आस्थाने समभाषत
अर्जुनाय ददामीति हृदयं व्यावृणोत्तदा
श्रुत्वा द्रुपदराजस्य वचनं व्यथितस्तदा
मन्त्री वसुप्रदो नाम शनैर् इदम् अभाषत
कुन्त्या सह महेष्वासाः पाण्डवा राजसत्तम
दग्धा जतुगृहे सुप्ता दुर्योधनधिया रहः
अर्जुनाय कथं दद्याः पाञ्चालीं पृषतात्मजाम्
तस्य वाक्यं तु नृपतिः श्रुत्वा प्रव्यथितो ऽभवत्
व्यथितं द्रुपदं दृष्ट्वा पुरोधा ज्ञानसागरः
जानामि शकुनाद्राजन्न दग्धास्तेत्यभाषत
हृष्टो ऽथ नृपतिः प्राह द्रष्टव्यास्ते कथं द्विज
स्वयंवरेण द्रष्टासि तत्कुरुष्व नराधिप
तच्छ्रुत्वा सर्वपाञ्चालाः साधु साध्विति चाब्रुवन्
ततः संघोषयामास दुहितुश्च स्वयंवरम्
फाल्गुने मासि सप्तम्याम् इतः सप्तमिते ऽहनि
मञ्चांश्च कारयामास राजयोग्यान्बहून्नृप
मेरुमन्दरसंकाशान्स्वर्णरत्नपरिच्छदान्
द्रुपदश्च धनुश्चित्रं दुरानामं क्षितीश्वरैः
कारयामास शुल्कार्थम् अर्जुनस्य दिदृक्षया
मत्स्ययन्त्रं च कृतवान्दूरे वर्णपरिष्कृतम्
अनेन धनुषा यो वै शरेणेमं जलेचरम्
पातयिष्यति यो जायां पाञ्चालीं स्वां करिष्यति
इतस्तद् उत्सवदिनं समीपे वर्तते द्विजाः
राजानो राजपुत्राश्च पृथिव्यां ये विलासिनः
प्रयान्ति च तथा विप्राः सूतमागधबन्दिनः
अहं तदुत्सवं द्रष्टुं यामि द्रव्यार्जनाय च
भवतां गमने बुद्धिः प्रयतध्वं द्विजोत्तमाः
इति वः सर्वम् आख्यातं यथादृष्टं यथाश्रुतम्
ब्राह्मणः
वैशंपायनः
श्रुत्वा जतुगृहे वृत्तं ब्राह्मणाः सपुरोहिताः
पाञ्चालराजं द्रुपदम् इदं वचनम् अब्रुवन्
धार्तराष्ट्राः सहामात्या मन्त्रयित्वा परस्परम्
पाण्डवानां विनाशाय मतिं चक्रुः सुदुष्कराम्
दुर्योधनेन प्रहितः पुरोचन इति श्रुतः
वारणावतम् आसाद्य कृत्वा जतुगृहं महत्
तस्मिन्गृहे सुविश्वस्तान्पाण्डवान्पृथया सह
अर्धरात्रे महाराज दग्धवान्स पुरोचनः
अग्निना तु स्वयम् अपि दग्धः क्षुद्रो नृशंसवत्
एतच्छ्रुत्वा तु संहृष्टो धृतराष्ट्रः सबान्धवः
श्रुत्वा तु पाण्डवान्दग्धान्धृतराष्ट्रो ऽम्बिकासुतः
अल्पशोकः प्रहृष्टात्मा शशास विदुरं तदा
पाण्डवानां महाप्राज्ञ कुरु पिण्डोदकक्रियाम्
एतावद् उक्त्वा करुणो धृतराष्ट्रस्तु मारिषः
अद्य पाण्डुर्मृतः क्षत्तः पाण्डवानां विनाशने
अहो विधिवशाद् एव गतास्ते यमसादनम्
इत्युक्त्वा प्रारुदत्तत्र धृतराष्ट्रः ससौबलः
श्रुत्वा भीष्मेण विधिवत्कृतवान् और्ध्वदेहिकम्
पाण्डवानां विनाशाय कृतं कर्म दुरात्मना
एवं कार्यस्य कर्ता तु न दृष्टो न श्रुतः पुरा
एतद्वृत्तं महाराज पाण्डवान्प्रति नः श्रुतम्
श्रुत्वा तु वचनं तेषां यज्ञसेनो महामतिः
यथा तज्जनकः शोचेद् औरसस्य विनाशने
तथातप्यत पाञ्चालः पाण्डवानां विनाशने
समाहूय प्रकृतयः सहिताः सर्वबान्धवैः
कारुण्याद् एव पाञ्चालः प्रोवाचेदं वचस्तदा
अहो रूपम् अहो धैर्यम् अहो वीर्यं च शिक्षितम्
चिन्तयामि दिवारात्रम् अर्जुनं प्रति बान्धवाः
भ्रातृभिः सहितो मात्रा सो ऽदह्यत हुताशने
किम् आश्चर्यम् इतो लोके कालो हि दुरतिक्रमः
मिथ्याप्रतिज्ञो लोकेषु किं वदिष्यामि सांप्रतम्
अन्तर्गतेन दुःखेन दह्यमानो दिवानिशम्
याजोपयाजौ सत्कृत्य याचितौ तु मयानघाः
भारद्वाजस्य हन्तारं देवीं चाप्यर्जुनस्य वै
लोकस्तद्वेद यच्चैव तथा याजेन नः श्रुतम्
याजेन पुत्रकामीयं हुत्वा चोत्पादितावुभौ
धृष्टद्युम्नश्च कृष्णा च मम तुष्टिकरावुभौ
किं करिष्यामि ते नष्टाः पाण्डवाः पृथया सह
इत्येवम् उक्त्वा पाञ्चालः शुशोच परमातुरः
दृष्ट्वा शोचन्तम् अत्यर्थं पाञ्चालं चेदम् अब्रवीत्
पुरोधाः सत्वसम्पन्नः सम्यग्विद्याविशेषवान्
वृद्धानुशासने युक्ताः पाण्डवा धर्मचारिणः
तादृशा न विनश्यन्ति नैव यान्ति पराभवम्
मया दृष्टम् इदं सत्यं शृणु त्वं मनुजाधिप
ब्राह्मणैः कथितं सत्यं वेदेषु च मया श्रुतम्
बृहस्पतिमतेनाथ पौलोम्यापि पुरा श्रुतम्
नष्ट इन्द्रो बिसग्रन्थ्याम् उपश्रुत्या विसर्जितः
उपश्रुतिर्महाराज पाण्डवार्थे मया श्रुता
यत्र वा तत्र जीवन्ति पाण्डवास्ते न संशयः
मया दृष्टानि लिङ्गानि इहैवैष्यन्ति पाण्डवाः
यन्निमित्तम् इहायान्ति तच्छृणुष्व नराधिप
स्वयंवरः क्षत्रियाणां कन्यादाने प्रदर्शितः
स्वयंवरस्तु नगरे घुष्यतां राजसत्तम
यत्र वा निवसन्तस्ते पाण्डवाः पृथया सह
दूरस्था वा समीपस्थाः स्वर्गस्था वापि पाण्डवाः
श्रुत्वा स्वयंवरं राजन्समेष्यन्ति न संशयः
तस्मात्स्वयंवरो राजन्घुष्यतां माचिरं कृथाः
श्रुत्वा पुरोहितेनोक्तं पाञ्चालः प्रीतिमांस्तदा
घोषयामास नगरे द्रौपद्यास्तु स्वयंवरम्
पुष्यमासे तु रोहिण्यां शुक्लपक्षे शुभे तिथौ
दिवसैः पञ्चसप्तत्या भविष्यति स्वयंवरः
देवगन्धर्वयक्षाश्च ऋषयश्च तपोधनाः
स्वयंवरं द्रष्टुकामा गच्छन्त्येव न संशयः
तव पुत्रा महात्मानो दर्शनीया विशेषतः
यदृच्छया तु पाञ्चाली गच्छेद्वा मध्यमं पतिम्
को हि जानाति लोकेषु प्रजापतिविधिं शुभम्
तस्मात्सपुत्रा गच्छेथा ब्राह्मणि यदि रोचते
नित्यकालं सुभिक्षास्ते पाञ्चालास्तु तपोधने
यज्ञसेनस्तु राजासौ ब्रह्मण्यः सत्यसंगरः
ब्रह्मण्या नागराः सर्वे ब्राह्मणाश्चातिथिप्रियाः
नित्यकालं प्रदास्यन्ति आगन्तॄणाम् अयाचितम्
अहं च तत्र गच्छामि ममैभिः सह शिष्यकैः
एकसार्थाः प्रयातास्मो ब्राह्मण्या यदि रोचते
एतावद् उक्त्वा वचनं ब्राह्मणो विरराम ह
brāhmaṇa uvāca
jñānasāgara uvāca
tataḥ sā vavṛdhe bālā yājñasenī dvijottama
krameṇa yauvanaṃ prāptā manmathānaladīpikā
dṛṣṭvā tām anavadyāṅgīṃ drupado hṛṣṭamānasaḥ
yadṛcchayā saṃcarantīm āsthāne samabhāṣata
arjunāya dadāmīti hṛdayaṃ vyāvṛṇottadā
śrutvā drupadarājasya vacanaṃ vyathitastadā
mantrī vasuprado nāma śanair idam abhāṣata
kuntyā saha maheṣvāsāḥ pāṇḍavā rājasattama
dagdhā jatugṛhe suptā duryodhanadhiyā rahaḥ
arjunāya kathaṃ dadyāḥ pāñcālīṃ pṛṣatātmajām
tasya vākyaṃ tu nṛpatiḥ śrutvā pravyathito 'bhavat
vyathitaṃ drupadaṃ dṛṣṭvā purodhā jñānasāgaraḥ
jānāmi śakunādrājanna dagdhāstetyabhāṣata
hṛṣṭo 'tha nṛpatiḥ prāha draṣṭavyāste kathaṃ dvija
svayaṃvareṇa draṣṭāsi tatkuruṣva narādhipa
tacchrutvā sarvapāñcālāḥ sādhu sādhviti cābruvan
tataḥ saṃghoṣayāmāsa duhituśca svayaṃvaram
phālgune māsi saptamyām itaḥ saptamite 'hani
mañcāṃśca kārayāmāsa rājayogyānbahūnnṛpa
merumandarasaṃkāśānsvarṇaratnaparicchadān
drupadaśca dhanuścitraṃ durānāmaṃ kṣitīśvaraiḥ
kārayāmāsa śulkārtham arjunasya didṛkṣayā
matsyayantraṃ ca kṛtavāndūre varṇapariṣkṛtam
anena dhanuṣā yo vai śareṇemaṃ jalecaram
pātayiṣyati yo jāyāṃ pāñcālīṃ svāṃ kariṣyati
itastad utsavadinaṃ samīpe vartate dvijāḥ
rājāno rājaputrāśca pṛthivyāṃ ye vilāsinaḥ
prayānti ca tathā viprāḥ sūtamāgadhabandinaḥ
ahaṃ tadutsavaṃ draṣṭuṃ yāmi dravyārjanāya ca
bhavatāṃ gamane buddhiḥ prayatadhvaṃ dvijottamāḥ
iti vaḥ sarvam ākhyātaṃ yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam
brāhmaṇaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
śrutvā jatugṛhe vṛttaṃ brāhmaṇāḥ sapurohitāḥ
pāñcālarājaṃ drupadam idaṃ vacanam abruvan
dhārtarāṣṭrāḥ sahāmātyā mantrayitvā parasparam
pāṇḍavānāṃ vināśāya matiṃ cakruḥ suduṣkarām
duryodhanena prahitaḥ purocana iti śrutaḥ
vāraṇāvatam āsādya kṛtvā jatugṛhaṃ mahat
tasmingṛhe suviśvastānpāṇḍavānpṛthayā saha
ardharātre mahārāja dagdhavānsa purocanaḥ
agninā tu svayam api dagdhaḥ kṣudro nṛśaṃsavat
etacchrutvā tu saṃhṛṣṭo dhṛtarāṣṭraḥ sabāndhavaḥ
śrutvā tu pāṇḍavāndagdhāndhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ
alpaśokaḥ prahṛṣṭātmā śaśāsa viduraṃ tadā
pāṇḍavānāṃ mahāprājña kuru piṇḍodakakriyām
etāvad uktvā karuṇo dhṛtarāṣṭrastu māriṣaḥ
adya pāṇḍurmṛtaḥ kṣattaḥ pāṇḍavānāṃ vināśane
aho vidhivaśād eva gatāste yamasādanam
ityuktvā prārudattatra dhṛtarāṣṭraḥ sasaubalaḥ
śrutvā bhīṣmeṇa vidhivatkṛtavān aurdhvadehikam
pāṇḍavānāṃ vināśāya kṛtaṃ karma durātmanā
evaṃ kāryasya kartā tu na dṛṣṭo na śrutaḥ purā
etadvṛttaṃ mahārāja pāṇḍavānprati naḥ śrutam
śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ yajñaseno mahāmatiḥ
yathā tajjanakaḥ śoced aurasasya vināśane
tathātapyata pāñcālaḥ pāṇḍavānāṃ vināśane
samāhūya prakṛtayaḥ sahitāḥ sarvabāndhavaiḥ
kāruṇyād eva pāñcālaḥ provācedaṃ vacastadā
aho rūpam aho dhairyam aho vīryaṃ ca śikṣitam
cintayāmi divārātram arjunaṃ prati bāndhavāḥ
bhrātṛbhiḥ sahito mātrā so 'dahyata hutāśane
kim āścaryam ito loke kālo hi duratikramaḥ
mithyāpratijño lokeṣu kiṃ vadiṣyāmi sāṃpratam
antargatena duḥkhena dahyamāno divāniśam
yājopayājau satkṛtya yācitau tu mayānaghāḥ
bhāradvājasya hantāraṃ devīṃ cāpyarjunasya vai
lokastadveda yaccaiva tathā yājena naḥ śrutam
yājena putrakāmīyaṃ hutvā cotpāditāvubhau
dhṛṣṭadyumnaśca kṛṣṇā ca mama tuṣṭikarāvubhau
kiṃ kariṣyāmi te naṣṭāḥ pāṇḍavāḥ pṛthayā saha
ityevam uktvā pāñcālaḥ śuśoca paramāturaḥ
dṛṣṭvā śocantam atyarthaṃ pāñcālaṃ cedam abravīt
purodhāḥ satvasampannaḥ samyagvidyāviśeṣavān
vṛddhānuśāsane yuktāḥ pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ
tādṛśā na vinaśyanti naiva yānti parābhavam
mayā dṛṣṭam idaṃ satyaṃ śṛṇu tvaṃ manujādhipa
brāhmaṇaiḥ kathitaṃ satyaṃ vedeṣu ca mayā śrutam
bṛhaspatimatenātha paulomyāpi purā śrutam
naṣṭa indro bisagranthyām upaśrutyā visarjitaḥ
upaśrutirmahārāja pāṇḍavārthe mayā śrutā
yatra vā tatra jīvanti pāṇḍavāste na saṃśayaḥ
mayā dṛṣṭāni liṅgāni ihaivaiṣyanti pāṇḍavāḥ
yannimittam ihāyānti tacchṛṇuṣva narādhipa
svayaṃvaraḥ kṣatriyāṇāṃ kanyādāne pradarśitaḥ
svayaṃvarastu nagare ghuṣyatāṃ rājasattama
yatra vā nivasantaste pāṇḍavāḥ pṛthayā saha
dūrasthā vā samīpasthāḥ svargasthā vāpi pāṇḍavāḥ
śrutvā svayaṃvaraṃ rājansameṣyanti na saṃśayaḥ
tasmātsvayaṃvaro rājanghuṣyatāṃ māciraṃ kṛthāḥ
śrutvā purohitenoktaṃ pāñcālaḥ prītimāṃstadā
ghoṣayāmāsa nagare draupadyāstu svayaṃvaram
puṣyamāse tu rohiṇyāṃ śuklapakṣe śubhe tithau
divasaiḥ pañcasaptatyā bhaviṣyati svayaṃvaraḥ
devagandharvayakṣāśca ṛṣayaśca tapodhanāḥ
svayaṃvaraṃ draṣṭukāmā gacchantyeva na saṃśayaḥ
tava putrā mahātmāno darśanīyā viśeṣataḥ
yadṛcchayā tu pāñcālī gacchedvā madhyamaṃ patim
ko hi jānāti lokeṣu prajāpatividhiṃ śubham
tasmātsaputrā gacchethā brāhmaṇi yadi rocate
nityakālaṃ subhikṣāste pāñcālāstu tapodhane
yajñasenastu rājāsau brahmaṇyaḥ satyasaṃgaraḥ
brahmaṇyā nāgarāḥ sarve brāhmaṇāścātithipriyāḥ
nityakālaṃ pradāsyanti āgantṝṇām ayācitam
ahaṃ ca tatra gacchāmi mamaibhiḥ saha śiṣyakaiḥ
ekasārthāḥ prayātāsmo brāhmaṇyā yadi rocate
etāvad uktvā vacanaṃ brāhmaṇo virarāma ha

