Sanskrit

25 shlokas

  1. 1

    वैशंपायन उवाच

    ततो रात्र्यां व्यतीतायाम् अन्नम् आदाय पाण्डवः

    भीमसेनो ययौ तत्र यत्रासौ पुरुषादकः

    वैशंपायनः

    भीमसेनः

    वैशंपायनः

    अथ रात्र्यां व्यतीतायां भीमसेनो महाबलः

    ब्राह्मणं समुपागम्य वाक्यं चेदम् उवाच ह

    आपदस्त्वां मोचयेयं सपुत्रं ब्राह्मणप्रिय

    मा भैषी राक्षसात्तस्मान्मां ददातु बलिं भवान्

    इह माम् आशितं कर्तुं प्रयतस्व द्विजोत्तम

    अथात्मानं प्रदास्यामि तस्मै घोराय रक्षसे

    त्वरध्वं किं विलम्बध्वं माचिरं कुरुतानघाः

    व्यवस्येयं मम प्राणैर्युष्मान्रक्षितुम् अद्य वै

    एवम् उक्तस्तु भीमेन ब्राह्मणो भरतर्षभ

    सुहृदां तत्समाख्याय ददावन्नं सुसंस्कृतम्

    पिशितोदनम् आजह्रुर् अथास्मै पुरवासिनः

    सघृतं सोपदंशं च सूपैर्नानाविधैः सह

    तद् अशित्वा भीमसेनो मांसानि विविधानि च

    मोदकानि च मुख्यानि चित्रोदनचयान्बहून्

    ततो ऽपिबद्दधिघटान्सुबहून्द्रोणसंमितान्

    तस्य भुक्तवतः पौरा यथावत्समुपार्जितम्

    उपजह्रुर्भूतभागं समृद्धमनसस्तदा

    ततो रात्र्यां व्यतीतायां सव्यञ्जनदधिप्लुतम्

    समारुह्यान्नसम्पूर्णं शकटं स वृकोदरः

    प्रययौ तूर्यनिर्घोषैः पौरैश्च परिवारितः

    आत्मानम् एषो ऽन्नभृतो राक्षसाय प्रदास्यति

    तरुणो ऽप्रतिरूपश्च दृढ औदरिको युवा

    वाग्भिर् एवंप्रकाराभिः स्तूयमानो वृकोदरः

    चुचोद स बलीवर्दौ युक्तौ सर्वाङ्गकालकौ

    वादित्राणां प्रणादेन ततस्तं पुरुषादकम्

    अभ्यगच्छत्सुसंहृष्टः स तत्र मनुजैर्वृतः

    सम्प्राप्य स च तं देशम् एकाकी समुपाययौ

    पुरुषादभयाद्भीतस्तत्रैवासीज्जनव्रजः

    स गत्वा दीर्घम् अध्वानं दक्षिणाम् अभितो दिशम्

    यथोपदिष्टम् उद्देशे ददर्श विटपद्रुमम्

    केशमज्जास्थिमेदोभिर्बाहूरुचरणैर् अपि

    आर्द्रैः शुष्कैश्च संकीर्णम् अभितो ऽथ वनस्पतिम्

    गृध्रकङ्कबलच्छन्नं गोमायुगणसंकुलम्

    उग्रगन्धम् अचक्षुष्यं श्मशानम् इव दारुणम्

    तं प्रविश्य महावृक्षं चिन्तयामास वीर्यवान्

    यावन्न दृश्यते रक्षो बकस्तु बलदर्पितः

    आचितं विविधैर्भोज्यैर् अन्नैर्गिरिनिभैर् इदम्

    शकटं सूपसम्पूर्णं यावद्द्रक्ष्यति राक्षसः

    तावद् एव हि भोक्ष्ये ऽहं दुर्लभं वै पुनर्भवेत्

    विप्रकीर्येत सर्वं हि प्रयुद्धे मयि रक्षसा

    अभोज्यं च शवं स्पृष्ट्वा निगृहीते बके भवेत्

    स त्वेवं भीमकर्मा तु भीमसेनो ऽभिलक्ष्य च

    उपविष्टः शनैर् अन्नं प्रभुङ्क्ते स्म परं वरम्

    ते ततः सर्वतो ऽपश्यन्द्रुमान् आरुह्य नागराः

    नारक्षो बलिम् अश्नीयाद् एवं बहु च मानवाः

    भुङ्क्ते ब्राह्मणरूपेण बको ऽयम् इति चाब्रुवन्

    स तं हसति तेजस्वी तदन्नम् उपयुज्य च

    vaiśaṃpāyana uvāca

    tato rātryāṃ vyatītāyām annam ādāya pāṇḍavaḥ

    bhīmaseno yayau tatra yatrāsau puruṣādakaḥ

    vaiśaṃpāyanaḥ

    bhīmasenaḥ

    vaiśaṃpāyanaḥ

    atha rātryāṃ vyatītāyāṃ bhīmaseno mahābalaḥ

    brāhmaṇaṃ samupāgamya vākyaṃ cedam uvāca ha

    āpadastvāṃ mocayeyaṃ saputraṃ brāhmaṇapriya

    mā bhaiṣī rākṣasāttasmānmāṃ dadātu baliṃ bhavān

    iha mām āśitaṃ kartuṃ prayatasva dvijottama

    athātmānaṃ pradāsyāmi tasmai ghorāya rakṣase

    tvaradhvaṃ kiṃ vilambadhvaṃ māciraṃ kurutānaghāḥ

    vyavasyeyaṃ mama prāṇairyuṣmānrakṣitum adya vai

    evam uktastu bhīmena brāhmaṇo bharatarṣabha

    suhṛdāṃ tatsamākhyāya dadāvannaṃ susaṃskṛtam

    piśitodanam ājahrur athāsmai puravāsinaḥ

    saghṛtaṃ sopadaṃśaṃ ca sūpairnānāvidhaiḥ saha

    tad aśitvā bhīmaseno māṃsāni vividhāni ca

    modakāni ca mukhyāni citrodanacayānbahūn

    tato 'pibaddadhighaṭānsubahūndroṇasaṃmitān

    tasya bhuktavataḥ paurā yathāvatsamupārjitam

    upajahrurbhūtabhāgaṃ samṛddhamanasastadā

    tato rātryāṃ vyatītāyāṃ savyañjanadadhiplutam

    samāruhyānnasampūrṇaṃ śakaṭaṃ sa vṛkodaraḥ

    prayayau tūryanirghoṣaiḥ pauraiśca parivāritaḥ

    ātmānam eṣo 'nnabhṛto rākṣasāya pradāsyati

    taruṇo 'pratirūpaśca dṛḍha audariko yuvā

    vāgbhir evaṃprakārābhiḥ stūyamāno vṛkodaraḥ

    cucoda sa balīvardau yuktau sarvāṅgakālakau

    vāditrāṇāṃ praṇādena tatastaṃ puruṣādakam

    abhyagacchatsusaṃhṛṣṭaḥ sa tatra manujairvṛtaḥ

    samprāpya sa ca taṃ deśam ekākī samupāyayau

    puruṣādabhayādbhītastatraivāsījjanavrajaḥ

    sa gatvā dīrgham adhvānaṃ dakṣiṇām abhito diśam

    yathopadiṣṭam uddeśe dadarśa viṭapadrumam

    keśamajjāsthimedobhirbāhūrucaraṇair api

    ārdraiḥ śuṣkaiśca saṃkīrṇam abhito 'tha vanaspatim

    gṛdhrakaṅkabalacchannaṃ gomāyugaṇasaṃkulam

    ugragandham acakṣuṣyaṃ śmaśānam iva dāruṇam

    taṃ praviśya mahāvṛkṣaṃ cintayāmāsa vīryavān

    yāvanna dṛśyate rakṣo bakastu baladarpitaḥ

    ācitaṃ vividhairbhojyair annairgirinibhair idam

    śakaṭaṃ sūpasampūrṇaṃ yāvaddrakṣyati rākṣasaḥ

    tāvad eva hi bhokṣye 'haṃ durlabhaṃ vai punarbhavet

    viprakīryeta sarvaṃ hi prayuddhe mayi rakṣasā

    abhojyaṃ ca śavaṃ spṛṣṭvā nigṛhīte bake bhavet

    sa tvevaṃ bhīmakarmā tu bhīmaseno 'bhilakṣya ca

    upaviṣṭaḥ śanair annaṃ prabhuṅkte sma paraṃ varam

    te tataḥ sarvato 'paśyandrumān āruhya nāgarāḥ

    nārakṣo balim aśnīyād evaṃ bahu ca mānavāḥ

    bhuṅkte brāhmaṇarūpeṇa bako 'yam iti cābruvan

    sa taṃ hasati tejasvī tadannam upayujya ca

  2. 2
  3. 3
  4. 4
  5. 5
  6. 6
  7. 7
  8. 8
  9. 9
  10. 10
  11. 11
  12. 12
  13. 13

    ततो भीमः शनैर्भुक्त्वा तदन्नं पुरुषर्षभः

    वार्युपस्पृश्य संहृष्टस्तस्थौ युधि महाबलः

    स्थित्वा मुहूर्तं विश्रम्य वीरासनम् उपाश्रितः

    भ्रामयन्तं महावृक्षम् आयान्तं भीमदर्शनम्

    दृष्ट्वोत्थायाहवे वीरः सिंहनादं व्यनादयत्

    वैशंपायनः

    भुजवेगं तथा स्फोटं क्ष्वेडितं च महास्वनम्

    कृत्वाह्वयत संक्रुद्धो भीमसेनो ऽथ राक्षसम्

    बहुकालं सुपुष्टं ते शरीरं राक्षसाधम

    मद्बाहुबलम् आश्रित्य न त्वं भूयस्त्वशिष्यसि

    अद्य मद्बाहुनिष्पिष्टो गमिष्यसि यमक्षयम्

    अद्य प्रभृति स्वप्स्यन्ति विप्रकीर्य निवासिनः

    निरुद्विग्नाः पुरस्यास्य कण्टके सूद्धृते मया

    अद्य युद्धे शरीरं ते कङ्कगोमायुवायसाः

    मया हतस्य खादन्तु विकर्षन्तु च भूतले

    एवम् उक्त्वा सुसंक्रुद्धः पार्थो बकजिघांसया

    उपधावद्बकश्चापि पार्थं पार्थिवसत्तम

    महाकायो महावेगो दारयन्न् इव मेदिनीम्

    विरूपरूपः पिङ्गाक्षो भीमसेनम् अभिद्रवत्

    त्रिशिखां भृकुटिं कृत्वा दष्ट्वा च दशनच्छदम्

    उवाचाशनिशब्देन ध्वनिना भीषयन्न् इव

    द्विपच्चतुष्पन्मांसैश्च बहुभिश्चौदनाचलैः

    शकटान्नं ततो भुक्त्वा रक्षसः पाणिना सह

    गृह्णन्न् एव महावृक्षं निःशेषं पर्वतोपमम्

    भीमसेनो हसन्न् एव भुक्त्वा त्यक्त्वा च राक्षसम्

    पीत्वा दधिघटान्पूर्णान्घृतकुम्भाञ्शतं शतम्

    तद्रक्षःप्रहितं वृक्षं महाशाखं वनस्पतिम्

    गृहीत्वा पाणिनैकेन सव्येनोद्यम्य चेतरम्

    रक्षोवदनम् उद्वीक्ष्य भृकुटीविकटाननम्

    दर्शयन्रक्षसे दन्तान्प्रजहासाशनिस्वनः

    tato bhīmaḥ śanairbhuktvā tadannaṃ puruṣarṣabhaḥ

    vāryupaspṛśya saṃhṛṣṭastasthau yudhi mahābalaḥ

    sthitvā muhūrtaṃ viśramya vīrāsanam upāśritaḥ

    bhrāmayantaṃ mahāvṛkṣam āyāntaṃ bhīmadarśanam

    dṛṣṭvotthāyāhave vīraḥ siṃhanādaṃ vyanādayat

    vaiśaṃpāyanaḥ

    bhujavegaṃ tathā sphoṭaṃ kṣveḍitaṃ ca mahāsvanam

    kṛtvāhvayata saṃkruddho bhīmaseno 'tha rākṣasam

    bahukālaṃ supuṣṭaṃ te śarīraṃ rākṣasādhama

    madbāhubalam āśritya na tvaṃ bhūyastvaśiṣyasi

    adya madbāhuniṣpiṣṭo gamiṣyasi yamakṣayam

    adya prabhṛti svapsyanti viprakīrya nivāsinaḥ

    nirudvignāḥ purasyāsya kaṇṭake sūddhṛte mayā

    adya yuddhe śarīraṃ te kaṅkagomāyuvāyasāḥ

    mayā hatasya khādantu vikarṣantu ca bhūtale

    evam uktvā susaṃkruddhaḥ pārtho bakajighāṃsayā

    upadhāvadbakaścāpi pārthaṃ pārthivasattama

    mahākāyo mahāvego dārayann iva medinīm

    virūparūpaḥ piṅgākṣo bhīmasenam abhidravat

    triśikhāṃ bhṛkuṭiṃ kṛtvā daṣṭvā ca daśanacchadam

    uvācāśaniśabdena dhvaninā bhīṣayann iva

    dvipaccatuṣpanmāṃsaiśca bahubhiścaudanācalaiḥ

    śakaṭānnaṃ tato bhuktvā rakṣasaḥ pāṇinā saha

    gṛhṇann eva mahāvṛkṣaṃ niḥśeṣaṃ parvatopamam

    bhīmaseno hasann eva bhuktvā tyaktvā ca rākṣasam

    pītvā dadhighaṭānpūrṇānghṛtakumbhāñśataṃ śatam

    tadrakṣaḥprahitaṃ vṛkṣaṃ mahāśākhaṃ vanaspatim

    gṛhītvā pāṇinaikena savyenodyamya cetaram

    rakṣovadanam udvīkṣya bhṛkuṭīvikaṭānanam

    darśayanrakṣase dantānprajahāsāśanisvanaḥ

  14. 14
  15. 15
  16. 16
  17. 17
  18. 18

    भीमसेनो ऽपि तद्रक्षः परिरभ्य महाभुजः

    विस्फुरन्तं महावेगं विचकर्ष बलाद्बली

    परिभ्रामणविक्षेपपरिरम्भावपातनैः

    उत्सर्पणावसर्पैस्तावन्योन्यं प्रत्यरुन्धताम्

    उत्थापनैर् उन्नयनैश्चालनैः स्थापनैर् अपि

    जग्राह भीमः पाणिभ्यां गृहीत्वा चैनम् आक्षिपत्

    आक्षिप्तो भीमसेनेन पुनर् एवोत्थितो हसन्

    आलिङ्ग्यापीड्य चैवेनं न्यहनद्वसुधातले

    भीमो व्यसर्जयच्चैनं समाश्वसिहि चेत्यपि

    आस्फोटयामास बली उत्तिष्ठेति च सो ऽब्रवीत्

    समुत्पत्य ततः क्रुद्धो रूपं कृत्वा महत्तरम्

    विरूपः सहसा तस्थौ तर्जयित्वा वृकोदरम्

    अहसद्भीमसेनो ऽथ राक्षसं भीमदर्शनम्

    भीमसेनस्तु जग्राह ग्रीवायां भीमदर्शनम्

    भुजाभ्यां जानुनैकेन पृष्ठे समभिपीडयत्

    ततः क्रुद्धो विसृज्यैनं स भीमस्तस्य रक्षसः

    स्वां कटीम् ईषद् उत्क्षिप्य बाहू चैव परामृशत्

    तस्य बाहू समादाय त्वरमाणो वृकोदरः

    उत्क्षिप्य चावधूयैनं पातयन्बलवान्भुवि

    तं तु वामेन पादेन क्रुद्धो भीमपराक्रमः

    उरस्येनं समाजघ्ने भीमस्तु पतितं भुवि

    स संक्रुद्धः समुत्पत्य भीमम् अभ्यहनद्भृशम्

    व्यात्ताननो दीप्तजिह्वो बाहुम् उद्यम्य दक्षिणम्

    तेनाभिद्रुत्य क्रुद्धेन भीमो मूर्ध्नि समाहतः

    मुष्टिना जानुना चैव वामपार्श्वे समाहतः

    एवं निहन्यमानः सन्राक्षसेन बलीयसा

    रोषेण महताविष्टो भीमो भीमपराक्रमः

    ततः क्रुद्धः समुत्पत्य भीमो जग्राह राक्षसम्

    तावन्योन्यं पीडयन्तौ पुरुषादवृकोदरौ

    मत्ताविव महानागावन्योन्यं विचकर्षतुः

    बाहुविक्षेपशब्दैश्च भीमराक्षसयोस्तदा

    वेत्रकीयपुरी सर्वा वित्रस्ता समपद्यत

    तयोर्वेगेन महता तत्र भूमिर् अकम्पत

    पादपान्वीरुधश्चैव चूर्णयामासतुश्च तौ

    समागतौ च तौ वीरावन्योन्यवधकाङ्क्षिणौ

    अश्मभिः पादवेगैश्च चूर्णयामासतुस्तदा

    अथ तं लोलयित्वा तु भीमसेनो महाबलः

    अगृह्णात्परिरभ्यैनं बाहुभ्यां भरतर्षभ

    जानुभ्यां परिजग्राह भीमसेनो बकं बलात्

    विस्फुरन्तं महाकायं विचकर्ष महाबलः

    विकृष्यमाणो भीमेन कर्षंश्च युधि पाण्डवम्

    समयुज्यत तीव्रेण श्रमेण पुरुषादकः

    bhīmaseno 'pi tadrakṣaḥ parirabhya mahābhujaḥ

    visphurantaṃ mahāvegaṃ vicakarṣa balādbalī

    paribhrāmaṇavikṣepaparirambhāvapātanaiḥ

    utsarpaṇāvasarpaistāvanyonyaṃ pratyarundhatām

    utthāpanair unnayanaiścālanaiḥ sthāpanair api

    jagrāha bhīmaḥ pāṇibhyāṃ gṛhītvā cainam ākṣipat

    ākṣipto bhīmasenena punar evotthito hasan

    āliṅgyāpīḍya caivenaṃ nyahanadvasudhātale

    bhīmo vyasarjayaccainaṃ samāśvasihi cetyapi

    āsphoṭayāmāsa balī uttiṣṭheti ca so 'bravīt

    samutpatya tataḥ kruddho rūpaṃ kṛtvā mahattaram

    virūpaḥ sahasā tasthau tarjayitvā vṛkodaram

    ahasadbhīmaseno 'tha rākṣasaṃ bhīmadarśanam

    bhīmasenastu jagrāha grīvāyāṃ bhīmadarśanam

    bhujābhyāṃ jānunaikena pṛṣṭhe samabhipīḍayat

    tataḥ kruddho visṛjyainaṃ sa bhīmastasya rakṣasaḥ

    svāṃ kaṭīm īṣad utkṣipya bāhū caiva parāmṛśat

    tasya bāhū samādāya tvaramāṇo vṛkodaraḥ

    utkṣipya cāvadhūyainaṃ pātayanbalavānbhuvi

    taṃ tu vāmena pādena kruddho bhīmaparākramaḥ

    urasyenaṃ samājaghne bhīmastu patitaṃ bhuvi

    sa saṃkruddhaḥ samutpatya bhīmam abhyahanadbhṛśam

    vyāttānano dīptajihvo bāhum udyamya dakṣiṇam

    tenābhidrutya kruddhena bhīmo mūrdhni samāhataḥ

    muṣṭinā jānunā caiva vāmapārśve samāhataḥ

    evaṃ nihanyamānaḥ sanrākṣasena balīyasā

    roṣeṇa mahatāviṣṭo bhīmo bhīmaparākramaḥ

    tataḥ kruddhaḥ samutpatya bhīmo jagrāha rākṣasam

    tāvanyonyaṃ pīḍayantau puruṣādavṛkodarau

    mattāviva mahānāgāvanyonyaṃ vicakarṣatuḥ

    bāhuvikṣepaśabdaiśca bhīmarākṣasayostadā

    vetrakīyapurī sarvā vitrastā samapadyata

    tayorvegena mahatā tatra bhūmir akampata

    pādapānvīrudhaścaiva cūrṇayāmāsatuśca tau

    samāgatau ca tau vīrāvanyonyavadhakāṅkṣiṇau

    aśmabhiḥ pādavegaiśca cūrṇayāmāsatustadā

    atha taṃ lolayitvā tu bhīmaseno mahābalaḥ

    agṛhṇātparirabhyainaṃ bāhubhyāṃ bharatarṣabha

    jānubhyāṃ parijagrāha bhīmaseno bakaṃ balāt

    visphurantaṃ mahākāyaṃ vicakarṣa mahābalaḥ

    vikṛṣyamāṇo bhīmena karṣaṃśca yudhi pāṇḍavam

    samayujyata tīvreṇa śrameṇa puruṣādakaḥ

  19. 19
  20. 20
  21. 21
  22. 22
  23. 23
  24. 24
  25. 25

    ब्राह्मण उवाच

    ज्ञानसागर उवाच

    ततः सा ववृधे बाला याज्ञसेनी द्विजोत्तम

    क्रमेण यौवनं प्राप्ता मन्मथानलदीपिका

    दृष्ट्वा ताम् अनवद्याङ्गीं द्रुपदो हृष्टमानसः

    यदृच्छया संचरन्तीम् आस्थाने समभाषत

    अर्जुनाय ददामीति हृदयं व्यावृणोत्तदा

    श्रुत्वा द्रुपदराजस्य वचनं व्यथितस्तदा

    मन्त्री वसुप्रदो नाम शनैर् इदम् अभाषत

    कुन्त्या सह महेष्वासाः पाण्डवा राजसत्तम

    दग्धा जतुगृहे सुप्ता दुर्योधनधिया रहः

    अर्जुनाय कथं दद्याः पाञ्चालीं पृषतात्मजाम्

    तस्य वाक्यं तु नृपतिः श्रुत्वा प्रव्यथितो ऽभवत्

    व्यथितं द्रुपदं दृष्ट्वा पुरोधा ज्ञानसागरः

    जानामि शकुनाद्राजन्न दग्धास्तेत्यभाषत

    हृष्टो ऽथ नृपतिः प्राह द्रष्टव्यास्ते कथं द्विज

    स्वयंवरेण द्रष्टासि तत्कुरुष्व नराधिप

    तच्छ्रुत्वा सर्वपाञ्चालाः साधु साध्विति चाब्रुवन्

    ततः संघोषयामास दुहितुश्च स्वयंवरम्

    फाल्गुने मासि सप्तम्याम् इतः सप्तमिते ऽहनि

    मञ्चांश्च कारयामास राजयोग्यान्बहून्नृप

    मेरुमन्दरसंकाशान्स्वर्णरत्नपरिच्छदान्

    द्रुपदश्च धनुश्चित्रं दुरानामं क्षितीश्वरैः

    कारयामास शुल्कार्थम् अर्जुनस्य दिदृक्षया

    मत्स्ययन्त्रं च कृतवान्दूरे वर्णपरिष्कृतम्

    अनेन धनुषा यो वै शरेणेमं जलेचरम्

    पातयिष्यति यो जायां पाञ्चालीं स्वां करिष्यति

    इतस्तद् उत्सवदिनं समीपे वर्तते द्विजाः

    राजानो राजपुत्राश्च पृथिव्यां ये विलासिनः

    प्रयान्ति च तथा विप्राः सूतमागधबन्दिनः

    अहं तदुत्सवं द्रष्टुं यामि द्रव्यार्जनाय च

    भवतां गमने बुद्धिः प्रयतध्वं द्विजोत्तमाः

    इति वः सर्वम् आख्यातं यथादृष्टं यथाश्रुतम्

    ब्राह्मणः

    वैशंपायनः

    श्रुत्वा जतुगृहे वृत्तं ब्राह्मणाः सपुरोहिताः

    पाञ्चालराजं द्रुपदम् इदं वचनम् अब्रुवन्

    धार्तराष्ट्राः सहामात्या मन्त्रयित्वा परस्परम्

    पाण्डवानां विनाशाय मतिं चक्रुः सुदुष्कराम्

    दुर्योधनेन प्रहितः पुरोचन इति श्रुतः

    वारणावतम् आसाद्य कृत्वा जतुगृहं महत्

    तस्मिन्गृहे सुविश्वस्तान्पाण्डवान्पृथया सह

    अर्धरात्रे महाराज दग्धवान्स पुरोचनः

    अग्निना तु स्वयम् अपि दग्धः क्षुद्रो नृशंसवत्

    एतच्छ्रुत्वा तु संहृष्टो धृतराष्ट्रः सबान्धवः

    श्रुत्वा तु पाण्डवान्दग्धान्धृतराष्ट्रो ऽम्बिकासुतः

    अल्पशोकः प्रहृष्टात्मा शशास विदुरं तदा

    पाण्डवानां महाप्राज्ञ कुरु पिण्डोदकक्रियाम्

    एतावद् उक्त्वा करुणो धृतराष्ट्रस्तु मारिषः

    अद्य पाण्डुर्मृतः क्षत्तः पाण्डवानां विनाशने

    अहो विधिवशाद् एव गतास्ते यमसादनम्

    इत्युक्त्वा प्रारुदत्तत्र धृतराष्ट्रः ससौबलः

    श्रुत्वा भीष्मेण विधिवत्कृतवान् और्ध्वदेहिकम्

    पाण्डवानां विनाशाय कृतं कर्म दुरात्मना

    एवं कार्यस्य कर्ता तु न दृष्टो न श्रुतः पुरा

    एतद्वृत्तं महाराज पाण्डवान्प्रति नः श्रुतम्

    श्रुत्वा तु वचनं तेषां यज्ञसेनो महामतिः

    यथा तज्जनकः शोचेद् औरसस्य विनाशने

    तथातप्यत पाञ्चालः पाण्डवानां विनाशने

    समाहूय प्रकृतयः सहिताः सर्वबान्धवैः

    कारुण्याद् एव पाञ्चालः प्रोवाचेदं वचस्तदा

    अहो रूपम् अहो धैर्यम् अहो वीर्यं च शिक्षितम्

    चिन्तयामि दिवारात्रम् अर्जुनं प्रति बान्धवाः

    भ्रातृभिः सहितो मात्रा सो ऽदह्यत हुताशने

    किम् आश्चर्यम् इतो लोके कालो हि दुरतिक्रमः

    मिथ्याप्रतिज्ञो लोकेषु किं वदिष्यामि सांप्रतम्

    अन्तर्गतेन दुःखेन दह्यमानो दिवानिशम्

    याजोपयाजौ सत्कृत्य याचितौ तु मयानघाः

    भारद्वाजस्य हन्तारं देवीं चाप्यर्जुनस्य वै

    लोकस्तद्वेद यच्चैव तथा याजेन नः श्रुतम्

    याजेन पुत्रकामीयं हुत्वा चोत्पादितावुभौ

    धृष्टद्युम्नश्च कृष्णा च मम तुष्टिकरावुभौ

    किं करिष्यामि ते नष्टाः पाण्डवाः पृथया सह

    इत्येवम् उक्त्वा पाञ्चालः शुशोच परमातुरः

    दृष्ट्वा शोचन्तम् अत्यर्थं पाञ्चालं चेदम् अब्रवीत्

    पुरोधाः सत्वसम्पन्नः सम्यग्विद्याविशेषवान्

    वृद्धानुशासने युक्ताः पाण्डवा धर्मचारिणः

    तादृशा न विनश्यन्ति नैव यान्ति पराभवम्

    मया दृष्टम् इदं सत्यं शृणु त्वं मनुजाधिप

    ब्राह्मणैः कथितं सत्यं वेदेषु च मया श्रुतम्

    बृहस्पतिमतेनाथ पौलोम्यापि पुरा श्रुतम्

    नष्ट इन्द्रो बिसग्रन्थ्याम् उपश्रुत्या विसर्जितः

    उपश्रुतिर्महाराज पाण्डवार्थे मया श्रुता

    यत्र वा तत्र जीवन्ति पाण्डवास्ते न संशयः

    मया दृष्टानि लिङ्गानि इहैवैष्यन्ति पाण्डवाः

    यन्निमित्तम् इहायान्ति तच्छृणुष्व नराधिप

    स्वयंवरः क्षत्रियाणां कन्यादाने प्रदर्शितः

    स्वयंवरस्तु नगरे घुष्यतां राजसत्तम

    यत्र वा निवसन्तस्ते पाण्डवाः पृथया सह

    दूरस्था वा समीपस्थाः स्वर्गस्था वापि पाण्डवाः

    श्रुत्वा स्वयंवरं राजन्समेष्यन्ति न संशयः

    तस्मात्स्वयंवरो राजन्घुष्यतां माचिरं कृथाः

    श्रुत्वा पुरोहितेनोक्तं पाञ्चालः प्रीतिमांस्तदा

    घोषयामास नगरे द्रौपद्यास्तु स्वयंवरम्

    पुष्यमासे तु रोहिण्यां शुक्लपक्षे शुभे तिथौ

    दिवसैः पञ्चसप्तत्या भविष्यति स्वयंवरः

    देवगन्धर्वयक्षाश्च ऋषयश्च तपोधनाः

    स्वयंवरं द्रष्टुकामा गच्छन्त्येव न संशयः

    तव पुत्रा महात्मानो दर्शनीया विशेषतः

    यदृच्छया तु पाञ्चाली गच्छेद्वा मध्यमं पतिम्

    को हि जानाति लोकेषु प्रजापतिविधिं शुभम्

    तस्मात्सपुत्रा गच्छेथा ब्राह्मणि यदि रोचते

    नित्यकालं सुभिक्षास्ते पाञ्चालास्तु तपोधने

    यज्ञसेनस्तु राजासौ ब्रह्मण्यः सत्यसंगरः

    ब्रह्मण्या नागराः सर्वे ब्राह्मणाश्चातिथिप्रियाः

    नित्यकालं प्रदास्यन्ति आगन्तॄणाम् अयाचितम्

    अहं च तत्र गच्छामि ममैभिः सह शिष्यकैः

    एकसार्थाः प्रयातास्मो ब्राह्मण्या यदि रोचते

    एतावद् उक्त्वा वचनं ब्राह्मणो विरराम ह

    brāhmaṇa uvāca

    jñānasāgara uvāca

    tataḥ sā vavṛdhe bālā yājñasenī dvijottama

    krameṇa yauvanaṃ prāptā manmathānaladīpikā

    dṛṣṭvā tām anavadyāṅgīṃ drupado hṛṣṭamānasaḥ

    yadṛcchayā saṃcarantīm āsthāne samabhāṣata

    arjunāya dadāmīti hṛdayaṃ vyāvṛṇottadā

    śrutvā drupadarājasya vacanaṃ vyathitastadā

    mantrī vasuprado nāma śanair idam abhāṣata

    kuntyā saha maheṣvāsāḥ pāṇḍavā rājasattama

    dagdhā jatugṛhe suptā duryodhanadhiyā rahaḥ

    arjunāya kathaṃ dadyāḥ pāñcālīṃ pṛṣatātmajām

    tasya vākyaṃ tu nṛpatiḥ śrutvā pravyathito 'bhavat

    vyathitaṃ drupadaṃ dṛṣṭvā purodhā jñānasāgaraḥ

    jānāmi śakunādrājanna dagdhāstetyabhāṣata

    hṛṣṭo 'tha nṛpatiḥ prāha draṣṭavyāste kathaṃ dvija

    svayaṃvareṇa draṣṭāsi tatkuruṣva narādhipa

    tacchrutvā sarvapāñcālāḥ sādhu sādhviti cābruvan

    tataḥ saṃghoṣayāmāsa duhituśca svayaṃvaram

    phālgune māsi saptamyām itaḥ saptamite 'hani

    mañcāṃśca kārayāmāsa rājayogyānbahūnnṛpa

    merumandarasaṃkāśānsvarṇaratnaparicchadān

    drupadaśca dhanuścitraṃ durānāmaṃ kṣitīśvaraiḥ

    kārayāmāsa śulkārtham arjunasya didṛkṣayā

    matsyayantraṃ ca kṛtavāndūre varṇapariṣkṛtam

    anena dhanuṣā yo vai śareṇemaṃ jalecaram

    pātayiṣyati yo jāyāṃ pāñcālīṃ svāṃ kariṣyati

    itastad utsavadinaṃ samīpe vartate dvijāḥ

    rājāno rājaputrāśca pṛthivyāṃ ye vilāsinaḥ

    prayānti ca tathā viprāḥ sūtamāgadhabandinaḥ

    ahaṃ tadutsavaṃ draṣṭuṃ yāmi dravyārjanāya ca

    bhavatāṃ gamane buddhiḥ prayatadhvaṃ dvijottamāḥ

    iti vaḥ sarvam ākhyātaṃ yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam

    brāhmaṇaḥ

    vaiśaṃpāyanaḥ

    śrutvā jatugṛhe vṛttaṃ brāhmaṇāḥ sapurohitāḥ

    pāñcālarājaṃ drupadam idaṃ vacanam abruvan

    dhārtarāṣṭrāḥ sahāmātyā mantrayitvā parasparam

    pāṇḍavānāṃ vināśāya matiṃ cakruḥ suduṣkarām

    duryodhanena prahitaḥ purocana iti śrutaḥ

    vāraṇāvatam āsādya kṛtvā jatugṛhaṃ mahat

    tasmingṛhe suviśvastānpāṇḍavānpṛthayā saha

    ardharātre mahārāja dagdhavānsa purocanaḥ

    agninā tu svayam api dagdhaḥ kṣudro nṛśaṃsavat

    etacchrutvā tu saṃhṛṣṭo dhṛtarāṣṭraḥ sabāndhavaḥ

    śrutvā tu pāṇḍavāndagdhāndhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ

    alpaśokaḥ prahṛṣṭātmā śaśāsa viduraṃ tadā

    pāṇḍavānāṃ mahāprājña kuru piṇḍodakakriyām

    etāvad uktvā karuṇo dhṛtarāṣṭrastu māriṣaḥ

    adya pāṇḍurmṛtaḥ kṣattaḥ pāṇḍavānāṃ vināśane

    aho vidhivaśād eva gatāste yamasādanam

    ityuktvā prārudattatra dhṛtarāṣṭraḥ sasaubalaḥ

    śrutvā bhīṣmeṇa vidhivatkṛtavān aurdhvadehikam

    pāṇḍavānāṃ vināśāya kṛtaṃ karma durātmanā

    evaṃ kāryasya kartā tu na dṛṣṭo na śrutaḥ purā

    etadvṛttaṃ mahārāja pāṇḍavānprati naḥ śrutam

    śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ yajñaseno mahāmatiḥ

    yathā tajjanakaḥ śoced aurasasya vināśane

    tathātapyata pāñcālaḥ pāṇḍavānāṃ vināśane

    samāhūya prakṛtayaḥ sahitāḥ sarvabāndhavaiḥ

    kāruṇyād eva pāñcālaḥ provācedaṃ vacastadā

    aho rūpam aho dhairyam aho vīryaṃ ca śikṣitam

    cintayāmi divārātram arjunaṃ prati bāndhavāḥ

    bhrātṛbhiḥ sahito mātrā so 'dahyata hutāśane

    kim āścaryam ito loke kālo hi duratikramaḥ

    mithyāpratijño lokeṣu kiṃ vadiṣyāmi sāṃpratam

    antargatena duḥkhena dahyamāno divāniśam

    yājopayājau satkṛtya yācitau tu mayānaghāḥ

    bhāradvājasya hantāraṃ devīṃ cāpyarjunasya vai

    lokastadveda yaccaiva tathā yājena naḥ śrutam

    yājena putrakāmīyaṃ hutvā cotpāditāvubhau

    dhṛṣṭadyumnaśca kṛṣṇā ca mama tuṣṭikarāvubhau

    kiṃ kariṣyāmi te naṣṭāḥ pāṇḍavāḥ pṛthayā saha

    ityevam uktvā pāñcālaḥ śuśoca paramāturaḥ

    dṛṣṭvā śocantam atyarthaṃ pāñcālaṃ cedam abravīt

    purodhāḥ satvasampannaḥ samyagvidyāviśeṣavān

    vṛddhānuśāsane yuktāḥ pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ

    tādṛśā na vinaśyanti naiva yānti parābhavam

    mayā dṛṣṭam idaṃ satyaṃ śṛṇu tvaṃ manujādhipa

    brāhmaṇaiḥ kathitaṃ satyaṃ vedeṣu ca mayā śrutam

    bṛhaspatimatenātha paulomyāpi purā śrutam

    naṣṭa indro bisagranthyām upaśrutyā visarjitaḥ

    upaśrutirmahārāja pāṇḍavārthe mayā śrutā

    yatra vā tatra jīvanti pāṇḍavāste na saṃśayaḥ

    mayā dṛṣṭāni liṅgāni ihaivaiṣyanti pāṇḍavāḥ

    yannimittam ihāyānti tacchṛṇuṣva narādhipa

    svayaṃvaraḥ kṣatriyāṇāṃ kanyādāne pradarśitaḥ

    svayaṃvarastu nagare ghuṣyatāṃ rājasattama

    yatra vā nivasantaste pāṇḍavāḥ pṛthayā saha

    dūrasthā vā samīpasthāḥ svargasthā vāpi pāṇḍavāḥ

    śrutvā svayaṃvaraṃ rājansameṣyanti na saṃśayaḥ

    tasmātsvayaṃvaro rājanghuṣyatāṃ māciraṃ kṛthāḥ

    śrutvā purohitenoktaṃ pāñcālaḥ prītimāṃstadā

    ghoṣayāmāsa nagare draupadyāstu svayaṃvaram

    puṣyamāse tu rohiṇyāṃ śuklapakṣe śubhe tithau

    divasaiḥ pañcasaptatyā bhaviṣyati svayaṃvaraḥ

    devagandharvayakṣāśca ṛṣayaśca tapodhanāḥ

    svayaṃvaraṃ draṣṭukāmā gacchantyeva na saṃśayaḥ

    tava putrā mahātmāno darśanīyā viśeṣataḥ

    yadṛcchayā tu pāñcālī gacchedvā madhyamaṃ patim

    ko hi jānāti lokeṣu prajāpatividhiṃ śubham

    tasmātsaputrā gacchethā brāhmaṇi yadi rocate

    nityakālaṃ subhikṣāste pāñcālāstu tapodhane

    yajñasenastu rājāsau brahmaṇyaḥ satyasaṃgaraḥ

    brahmaṇyā nāgarāḥ sarve brāhmaṇāścātithipriyāḥ

    nityakālaṃ pradāsyanti āgantṝṇām ayācitam

    ahaṃ ca tatra gacchāmi mamaibhiḥ saha śiṣyakaiḥ

    ekasārthāḥ prayātāsmo brāhmaṇyā yadi rocate

    etāvad uktvā vacanaṃ brāhmaṇo virarāma ha