41 shlokas
- 1
मन्त्रिण ऊचुः
ततः स राजा राजेन्द्र स्कन्धे तस्य भुजंगमम्
मुनेः क्षुत्क्षाम आसज्य स्वपुरं पुनर् आययौ
mantriṇa ūcuḥ
tataḥ sa rājā rājendra skandhe tasya bhujaṃgamam
muneḥ kṣutkṣāma āsajya svapuraṃ punar āyayau
- 2
ऋषेस्तस्य तु पुत्रो ऽभूद्गवि जातो महायशाः
शृङ्गी नाम महातेजास्तिग्मवीर्यो ऽतिकोपनः
ṛṣestasya tu putro 'bhūdgavi jāto mahāyaśāḥ
śṛṅgī nāma mahātejāstigmavīryo 'tikopanaḥ
- 3
ब्रह्माणं सो ऽभ्युपागम्य मुनिः पूजां चकार ह
अनुज्ञातो गतस्तत्र शृङ्गी शुश्राव तं तदा
सख्युः सकाशात्पितरं पित्रा ते धर्षितं तथा
brahmāṇaṃ so 'bhyupāgamya muniḥ pūjāṃ cakāra ha
anujñāto gatastatra śṛṅgī śuśrāva taṃ tadā
sakhyuḥ sakāśātpitaraṃ pitrā te dharṣitaṃ tathā
- 4
मृतं सर्पं समासक्तं पित्रा ते जनमेजय
वहन्तं कुरुशार्दूल स्कन्धेनानपकारिणम्
mṛtaṃ sarpaṃ samāsaktaṃ pitrā te janamejaya
vahantaṃ kuruśārdūla skandhenānapakāriṇam
- 5
तपस्विनम् अतीवाथ तं मुनिप्रवरं नृप
जितेन्द्रियं विशुद्धं च स्थितं कर्मण्यथाद्भुते
tapasvinam atīvātha taṃ munipravaraṃ nṛpa
jitendriyaṃ viśuddhaṃ ca sthitaṃ karmaṇyathādbhute
- 6
तपसा द्योतितात्मानं स्वेष्वङ्गेषु यतं तथा
शुभाचारं शुभकथं सुस्थिरं तम् अलोलुपम्
tapasā dyotitātmānaṃ sveṣvaṅgeṣu yataṃ tathā
śubhācāraṃ śubhakathaṃ susthiraṃ tam alolupam
- 7
अक्षुद्रम् अनसूयं च वृद्धं मौनव्रते स्थितम्
शरण्यं सर्वभूतानां पित्रा विप्रकृतं तव
akṣudram anasūyaṃ ca vṛddhaṃ maunavrate sthitam
śaraṇyaṃ sarvabhūtānāṃ pitrā viprakṛtaṃ tava
- 8
शशापाथ स तच्छ्रुत्वा पितरं ते रुषान्वितः
ऋषेः पुत्रो महातेजा बालो ऽपि स्थविरैर्वरः
śaśāpātha sa tacchrutvā pitaraṃ te ruṣānvitaḥ
ṛṣeḥ putro mahātejā bālo 'pi sthavirairvaraḥ
- 9
स क्षिप्रम् उदकं स्पृष्ट्वा रोषाद् इदम् उवाच ह
पितरं ते ऽभिसंधाय तेजसा प्रज्वलन्न् इव
sa kṣipram udakaṃ spṛṣṭvā roṣād idam uvāca ha
pitaraṃ te 'bhisaṃdhāya tejasā prajvalann iva
- 10
अनागसि गुरौ यो मे मृतं सर्पम् अवासृजत्
तं नागस्तक्षकः क्रुद्धस्तेजसा सादयिष्यति
आशीविषस्तिग्मतेजा मद्वाक्यबलचोदितः
सप्तरात्राद् इतः पापं पश्य मे तपसो बलम्
anāgasi gurau yo me mṛtaṃ sarpam avāsṛjat
taṃ nāgastakṣakaḥ kruddhastejasā sādayiṣyati
āśīviṣastigmatejā madvākyabalacoditaḥ
saptarātrād itaḥ pāpaṃ paśya me tapaso balam
- 11
इत्युक्त्वा प्रययौ तत्र पिता यत्रास्य सो ऽभवत्
दृष्ट्वा च पितरं तस्मै शापं तं प्रत्यवेदयत्
ityuktvā prayayau tatra pitā yatrāsya so 'bhavat
dṛṣṭvā ca pitaraṃ tasmai śāpaṃ taṃ pratyavedayat
- 12
स चापि मुनिशार्दूलः प्रेषयामास ते पितुः
शिष्यं गौरमुखं नाम शीलवन्तं गुणान्वितम्
आचख्यौ स च विश्रान्तो राज्ञः सर्वम् अशेषतः
शप्तो ऽसि मम पुत्रेण यत्तो भव महीपते
तक्षकस्त्वां महाराज तेजसा सादयिष्यति
sa cāpi muniśārdūlaḥ preṣayāmāsa te pituḥ
śiṣyaṃ gauramukhaṃ nāma śīlavantaṃ guṇānvitam
ācakhyau sa ca viśrānto rājñaḥ sarvam aśeṣataḥ
śapto 'si mama putreṇa yatto bhava mahīpate
takṣakastvāṃ mahārāja tejasā sādayiṣyati
- 13
श्रुत्वा तु तद्वचो घोरं पिता ते जनमेजय
यत्तो ऽभवत्परित्रस्तस्तक्षकात्पन्नगोत्तमात्
śrutvā tu tadvaco ghoraṃ pitā te janamejaya
yatto 'bhavatparitrastastakṣakātpannagottamāt
- 14
ततस्तस्मिंस्तु दिवसे सप्तमे समुपस्थिते
राज्ञः समीपं ब्रह्मर्षिः काश्यपो गन्तुम् ऐच्छत
tatastasmiṃstu divase saptame samupasthite
rājñaḥ samīpaṃ brahmarṣiḥ kāśyapo gantum aicchata
- 15
तं ददर्शाथ नागेन्द्रः काश्यपं तक्षकस्तदा
तम् अब्रवीत्पन्नगेन्द्रः काश्यपं त्वरितं व्रजन्
क्व भवांस्त्वरितो याति किं च कार्यं चिकीर्षति
taṃ dadarśātha nāgendraḥ kāśyapaṃ takṣakastadā
tam abravītpannagendraḥ kāśyapaṃ tvaritaṃ vrajan
kva bhavāṃstvarito yāti kiṃ ca kāryaṃ cikīrṣati
- 16
काश्यप उवाच
यत्र राजा कुरुश्रेष्ठः परिक्षिन्नाम वै द्विज
तक्षकेण भुजंगेन धक्ष्यते किल तत्र वै
kāśyapa uvāca
yatra rājā kuruśreṣṭhaḥ parikṣinnāma vai dvija
takṣakeṇa bhujaṃgena dhakṣyate kila tatra vai
- 17
गच्छाम्यहं तं त्वरितः सद्यः कर्तुम् अपज्वरम्
मयाभिपन्नं तं चापि न सर्पो धर्षयिष्यति
gacchāmyahaṃ taṃ tvaritaḥ sadyaḥ kartum apajvaram
mayābhipannaṃ taṃ cāpi na sarpo dharṣayiṣyati
- 18
तक्षक उवाच
किमर्थं तं मया दष्टं संजीवयितुम् इच्छसि
अहं स तक्षको ब्रह्मन्पश्य मे वीर्यम् अद्भुतम्
न शक्तस्त्वं मया दष्टं तं संजीवयितुं नृपम्
इत्युक्त्वा तक्षकस्तत्र सो ऽदशद्वै वनस्पतिम्
स दष्टमात्रो नागेन भस्मीभूतो ऽभवन्नगः
काश्यपश्च ततो राजन्न् अजीवयत तं नगम्
ततस्तं लोभयामास कामं ब्रूहीति तक्षकः
स एवम् उक्तस्तं प्राह काश्यपस्तक्षकं पुनः
ब्रूहि कामम् अहं ते ऽद्य दद्मि स्वं वेश्म गम्यताम्
takṣaka uvāca
kimarthaṃ taṃ mayā daṣṭaṃ saṃjīvayitum icchasi
ahaṃ sa takṣako brahmanpaśya me vīryam adbhutam
na śaktastvaṃ mayā daṣṭaṃ taṃ saṃjīvayituṃ nṛpam
ityuktvā takṣakastatra so 'daśadvai vanaspatim
sa daṣṭamātro nāgena bhasmībhūto 'bhavannagaḥ
kāśyapaśca tato rājann ajīvayata taṃ nagam
tatastaṃ lobhayāmāsa kāmaṃ brūhīti takṣakaḥ
sa evam uktastaṃ prāha kāśyapastakṣakaṃ punaḥ
brūhi kāmam ahaṃ te 'dya dadmi svaṃ veśma gamyatām
- 19
मन्त्रिण ऊचुः
धनलिप्सुर् अहं तत्र यामीत्युक्तश्च तेन सः
तम् उवाच महात्मानं मानयञ्श्लक्ष्णया गिरा
mantriṇa ūcuḥ
dhanalipsur ahaṃ tatra yāmītyuktaśca tena saḥ
tam uvāca mahātmānaṃ mānayañślakṣṇayā girā
- 20
यावद्धनं प्रार्थयसे तस्माद्राज्ञस्ततो ऽधिकम्
गृहाण मत्त एव त्वं संनिवर्तस्व चानघ
yāvaddhanaṃ prārthayase tasmādrājñastato 'dhikam
gṛhāṇa matta eva tvaṃ saṃnivartasva cānagha
- 21
स एवम् उक्तो नागेन काश्यपो द्विपदां वरः
लब्ध्वा वित्तं निववृते तक्षकाद्यावद् ईप्सितम्
sa evam ukto nāgena kāśyapo dvipadāṃ varaḥ
labdhvā vittaṃ nivavṛte takṣakādyāvad īpsitam
- 22
तस्मिन्प्रतिगते विप्रे छद्मनोपेत्य तक्षकः
तं नृपं नृपतिश्रेष्ठ पितरं धार्मिकं तव
tasminpratigate vipre chadmanopetya takṣakaḥ
taṃ nṛpaṃ nṛpatiśreṣṭha pitaraṃ dhārmikaṃ tava
- 23
प्रासादस्थं यत्तम् अपि दग्धवान्विषवह्निना
ततस्त्वं पुरुषव्याघ्र विजयायाभिषेचितः
prāsādasthaṃ yattam api dagdhavānviṣavahninā
tatastvaṃ puruṣavyāghra vijayāyābhiṣecitaḥ
- 24
एतद्दृष्टं श्रुतं चापि यथावन्नृपसत्तम
अस्माभिर्निखिलं सर्वं कथितं ते सुदारुणम्
etaddṛṣṭaṃ śrutaṃ cāpi yathāvannṛpasattama
asmābhirnikhilaṃ sarvaṃ kathitaṃ te sudāruṇam
- 25
श्रुत्वा चैतं नृपश्रेष्ठ पार्थिवस्य पराभवम्
अस्य चर्षेर् उत्तङ्कस्य विधत्स्व यद् अनन्तरम्
सौतिर् उवाच
जनमेजय उवाच
एतस्मिन्न् एव काले तु स राजा जनमेजयः
उवाच मन्त्रिणः सर्वान् इदं वाक्यम् अरिंदमः
अथ तत्कथितं केन यद्वृत्तं तद्वनस्पतौ
आश्चर्यभूतं लोकस्य भस्मराशीकृतं तदा
यद्वृक्षं जीवयामास काश्यपस्तक्षकेण वै
नूनं मन्त्रैर्हतविषो न प्रणश्येत काश्यपात्
चिन्तयामास पापात्मा मनसा पन्नगाधमः
दष्टं यदि मया विप्रः पार्थिवं जीवयिष्यति
तक्षकः संहतविषो लोके यास्यति हास्यताम्
विचिन्त्यैवं कृता तेन ध्रुवं तुष्टिर्द्विजस्य वै
भविष्यति ह्युपायेन यस्य दास्यामि यातनाम्
śrutvā caitaṃ nṛpaśreṣṭha pārthivasya parābhavam
asya carṣer uttaṅkasya vidhatsva yad anantaram
sautir uvāca
janamejaya uvāca
etasminn eva kāle tu sa rājā janamejayaḥ
uvāca mantriṇaḥ sarvān idaṃ vākyam ariṃdamaḥ
atha tatkathitaṃ kena yadvṛttaṃ tadvanaspatau
āścaryabhūtaṃ lokasya bhasmarāśīkṛtaṃ tadā
yadvṛkṣaṃ jīvayāmāsa kāśyapastakṣakeṇa vai
nūnaṃ mantrairhataviṣo na praṇaśyeta kāśyapāt
cintayāmāsa pāpātmā manasā pannagādhamaḥ
daṣṭaṃ yadi mayā vipraḥ pārthivaṃ jīvayiṣyati
takṣakaḥ saṃhataviṣo loke yāsyati hāsyatām
vicintyaivaṃ kṛtā tena dhruvaṃ tuṣṭirdvijasya vai
bhaviṣyati hyupāyena yasya dāsyāmi yātanām
- 26
जनमेजय उवाच
एतत्तु श्रोतुम् इच्छामि अटव्यां निर्जने वने
संवादं पन्नगेन्द्रस्य काश्यपस्य च यत्तदा
janamejaya uvāca
etattu śrotum icchāmi aṭavyāṃ nirjane vane
saṃvādaṃ pannagendrasya kāśyapasya ca yattadā
- 27
केन दृष्टं श्रुतं चापि भवतां श्रोत्रम् आगतम्
श्रुत्वा चाथ विधास्यामि पन्नगान्तकरीं मतिम्
kena dṛṣṭaṃ śrutaṃ cāpi bhavatāṃ śrotram āgatam
śrutvā cātha vidhāsyāmi pannagāntakarīṃ matim
- 28
मन्त्रिण ऊचुः
शृणु राजन्यथास्माकं येनैतत्कथितं पुरा
समागमं द्विजेन्द्रस्य पन्नगेन्द्रस्य चाध्वनि
mantriṇa ūcuḥ
śṛṇu rājanyathāsmākaṃ yenaitatkathitaṃ purā
samāgamaṃ dvijendrasya pannagendrasya cādhvani
- 29
तस्मिन्वृक्षे नरः कश्चिद् इन्धनार्थाय पार्थिव
विचिन्वन्पूर्वम् आरूढः शुष्कशाखं वनस्पतिम्
अबुध्यमानौ तं तत्र वृक्षस्थं पन्नगद्विजौ
tasminvṛkṣe naraḥ kaścid indhanārthāya pārthiva
vicinvanpūrvam ārūḍhaḥ śuṣkaśākhaṃ vanaspatim
abudhyamānau taṃ tatra vṛkṣasthaṃ pannagadvijau
- 30
स तु तेनैव वृक्षेण भस्मीभूतो ऽभवत्तदा
द्विजप्रभावाद्राजेन्द्र जीवितः सवनस्पतिः
sa tu tenaiva vṛkṣeṇa bhasmībhūto 'bhavattadā
dvijaprabhāvādrājendra jīvitaḥ savanaspatiḥ

