28 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
ततः सर्वाः प्रकृतयो नगराद्वारणावतात्
सर्वमङ्गलसंयुक्ता यथाशास्त्रम् अतन्द्रिताः
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ sarvāḥ prakṛtayo nagarādvāraṇāvatāt
sarvamaṅgalasaṃyuktā yathāśāstram atandritāḥ
- 2
श्रुत्वागतान्पाण्डुपुत्रान्नानायानैः सहस्रशः
अभिजग्मुर्नरश्रेष्ठाञ्श्रुत्वैव परया मुदा
śrutvāgatānpāṇḍuputrānnānāyānaiḥ sahasraśaḥ
abhijagmurnaraśreṣṭhāñśrutvaiva parayā mudā
- 3
ते समासाद्य कौन्तेयान्वारणावतका जनाः
कृत्वा जयाशिषः सर्वे परिवार्योपतस्थिरे
te samāsādya kaunteyānvāraṇāvatakā janāḥ
kṛtvā jayāśiṣaḥ sarve parivāryopatasthire
- 4
तैर्वृतः पुरुषव्याघ्रो धर्मराजो युधिष्ठिरः
विबभौ देवसंकाशो वज्रपाणिर् इवामरैः
tairvṛtaḥ puruṣavyāghro dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
vibabhau devasaṃkāśo vajrapāṇir ivāmaraiḥ
- 5
सत्कृतास्ते तु पौरैश्च पौरान्सत्कृत्य चानघाः
अलंकृतं जनाकीर्णं विविशुर्वारणावतम्
satkṛtāste tu pauraiśca paurānsatkṛtya cānaghāḥ
alaṃkṛtaṃ janākīrṇaṃ viviśurvāraṇāvatam
- 6
ते प्रविश्य पुरं वीरास्तूर्णं जग्मुर् अथो गृहान्
ब्राह्मणानां महीपाल रतानां स्वेषु कर्मसु
te praviśya puraṃ vīrāstūrṇaṃ jagmur atho gṛhān
brāhmaṇānāṃ mahīpāla ratānāṃ sveṣu karmasu
- 7
नगराधिकृतानां च गृहाणि रथिनां तथा
उपतस्थुर्नरश्रेष्ठा वैश्यशूद्रगृहान् अपि
nagarādhikṛtānāṃ ca gṛhāṇi rathināṃ tathā
upatasthurnaraśreṣṭhā vaiśyaśūdragṛhān api
- 8
अर्चिताश्च नरैः पौरैः पाण्डवा भरतर्षभाः
जग्मुर् आवसथं पश्चात्पुरोचनपुरस्कृताः
arcitāśca naraiḥ pauraiḥ pāṇḍavā bharatarṣabhāḥ
jagmur āvasathaṃ paścātpurocanapuraskṛtāḥ
- 9
तेभ्यो भक्ष्यान्नपानानि शयनानि शुभानि च
आसनानि च मुख्यानि प्रददौ स पुरोचनः
tebhyo bhakṣyānnapānāni śayanāni śubhāni ca
āsanāni ca mukhyāni pradadau sa purocanaḥ
- 10
तत्र ते सत्कृतास्तेन सुमहार्हपरिच्छदाः
उपास्यमानाः पुरुषैर् ऊषुः पुरनिवासिभिः
tatra te satkṛtāstena sumahārhaparicchadāḥ
upāsyamānāḥ puruṣair ūṣuḥ puranivāsibhiḥ
- 11
दशरात्रोषितानां तु तत्र तेषां पुरोचनः
निवेदयामास गृहं शिवाख्यम् अशिवं तदा
daśarātroṣitānāṃ tu tatra teṣāṃ purocanaḥ
nivedayāmāsa gṛhaṃ śivākhyam aśivaṃ tadā
- 12
तत्र ते पुरुषव्याघ्रा विविशुः सपरिच्छदाः
पुरोचनस्य वचनात्कैलासम् इव गुह्यकाः
tatra te puruṣavyāghrā viviśuḥ saparicchadāḥ
purocanasya vacanātkailāsam iva guhyakāḥ
- 13
तत्त्वगारम् अभिप्रेक्ष्य सर्वधर्मविशारदः
उवाचाग्नेयम् इत्येवं भीमसेनं युधिष्ठिरः
जिघ्रन्सोम्य वसागन्धं सर्पिर्जतुविमिश्रितम्
tattvagāram abhiprekṣya sarvadharmaviśāradaḥ
uvācāgneyam ityevaṃ bhīmasenaṃ yudhiṣṭhiraḥ
jighransomya vasāgandhaṃ sarpirjatuvimiśritam
- 14
कृतं हि व्यक्तम् आग्नेयम् इदं वेश्म परंतप
मृद् एषा व्यक्तम् आग्नेयैर्द्रव्यैर्मिश्रस्य वेश्मनः
शणसर्जरसं व्यक्तम् आनीतं गृहकर्मणि
मुञ्जबल्वजवंशादि द्रव्यं सर्वं घृतोक्षितम्
शणबल्वजकार्पासवंशदारुकटान्यपि
आग्नेयान्यत्र क्षिप्तानि परितो वेश्मनस्तथा
kṛtaṃ hi vyaktam āgneyam idaṃ veśma paraṃtapa
mṛd eṣā vyaktam āgneyairdravyairmiśrasya veśmanaḥ
śaṇasarjarasaṃ vyaktam ānītaṃ gṛhakarmaṇi
muñjabalvajavaṃśādi dravyaṃ sarvaṃ ghṛtokṣitam
śaṇabalvajakārpāsavaṃśadārukaṭānyapi
āgneyānyatra kṣiptāni parito veśmanastathā
- 15
शिल्पिभिः सुकृतं ह्याप्तैर्विनीतैर्वेश्मकर्मणि
विश्वस्तं माम् अयं पापो दग्धुकामः पुरोचनः
तथा हि वर्तते मन्दः सुयोधनवशे स्थितः
śilpibhiḥ sukṛtaṃ hyāptairvinītairveśmakarmaṇi
viśvastaṃ mām ayaṃ pāpo dagdhukāmaḥ purocanaḥ
tathā hi vartate mandaḥ suyodhanavaśe sthitaḥ
- 16
इमां तु तां महाबुद्धिर्विदुरो दृष्टवांस्तदा
आपदं तेन मां पार्थ स संबोधितवान्पुरा
आग्नेयं रुचिरं वेश्म कारितं दृश्यते शुभम्
अस्माकं भागधेयेन विदुरेण महात्मना
imāṃ tu tāṃ mahābuddhirviduro dṛṣṭavāṃstadā
āpadaṃ tena māṃ pārtha sa saṃbodhitavānpurā
āgneyaṃ ruciraṃ veśma kāritaṃ dṛśyate śubham
asmākaṃ bhāgadheyena vidureṇa mahātmanā
- 17
ते वयं बोधितास्तेन बुद्धवन्तो ऽशिवं गृहम्
नित्यम् अस्मद्धितैषिणा
पित्रा कनीयसा स्नेहात्
आचार्यैः सुकृतं गूढैर्दुर्योधनवशानुगैः
te vayaṃ bodhitāstena buddhavanto 'śivaṃ gṛham
nityam asmaddhitaiṣiṇā
pitrā kanīyasā snehāt
ācāryaiḥ sukṛtaṃ gūḍhairduryodhanavaśānugaiḥ
- 18
भीम उवाच
यद् इदं गृहम् आग्नेयं विहितं मन्यते भवान्
पुरोचनम् इमं दग्ध्वा गम्यते वारणावतान्
तत्रैव साधु गच्छामो यत्र पूर्वोषिता वयम्
दर्शयित्वा पृथग्गन्तुं न कार्यं प्रतिभाति मे
अशुभं वा शुभं वापि तैर्वसाम सहैव तु
अद्य प्रभृति चास्मासु गतेषु भयविह्वलः
रूढमूलो भवेद्राज्ये धार्तराष्ट्रो जनेश्वरः
तदीयं च भवेद्राज्यं तदीयाः स्युः प्रजा इमाः
तस्मात्सहैव वत्स्यामो गलन्यस्तपदा वयम्
अस्माकं कालम् आसाद्य राज्यम् आच्छिद्य शत्रुतः
अर्धं पैतृकम् अस्माकं सुखं भोक्ष्याम शाश्वतम्
धृतराष्ट्रवचो ऽस्माभिः किमर्थम् अनुमन्यते
तेभ्यो भीत्यान्यथा गन्तुं दौर्बल्यं ते कुतो नृप
आपत्सु रक्षितास्माकं विदुरो ऽस्ति महामतिः
मध्यस्थ एव गाङ्गेयो राज्यभोगपराङ्मुखः
बाह्लिकप्रमुखा वृद्धा मध्यस्था एव सर्वदा
अस्मदीयो भवेद्द्रोणः फल्गुनप्रेमसंयुतः
तस्मात्सहैव वस्तव्यं न गन्तव्यं पृथङ्नृप
अथवास्मासु ते कुर्युः किम् अशक्ताः पराक्रमैः
क्षुद्राः कपटिनो धूर्ता जाग्रत्सु मनुजेश्वर
किं न कुर्युः पुरा मह्यं किं न दत्तं पुरा विषम्
आशीविषैर्महाघोरैः सर्पैस्तैः किं न दंशितः
प्रमाणकोट्यां संनह्य निद्रापरवशे मयि
सर्पैर्दृष्टिविषैर्घोरैर्गङ्गायां शूलसंततौ
किं तैर्न पातितो भूप तदा किं मृतवाहनम्
आपत्सु च सुघोरासु दुष्प्रयुक्तासु पापिभिः
अस्मान् अरक्षद्यो देवो जगद्यस्य वशे स्थितम्
चराचरात्मकं सो ऽद्य यातः क्व नु नृपोत्तम
यावत्सोढव्यम् अस्माभिस्तावत्सोढास्मि यत्नतः
यदा न रक्ष्यते ऽस्माभिस्तदा पश्याम नो हितम्
किं द्रष्टव्यं तदास्माभिर्विगृह्य तरसा बलात्
सान्त्ववादेन दानेन भेदेनापि यतामहे
अर्धराज्यस्य संप्राप्त्यै ततो दण्डः प्रशस्यते
तस्मात्सहैव वस्तव्यं तन्मनोऽर्पितशल्यवत्
दर्शयित्वा पृथग्वापि न गन्तव्यं सुभीतवत्
bhīma uvāca
yad idaṃ gṛham āgneyaṃ vihitaṃ manyate bhavān
purocanam imaṃ dagdhvā gamyate vāraṇāvatān
tatraiva sādhu gacchāmo yatra pūrvoṣitā vayam
darśayitvā pṛthaggantuṃ na kāryaṃ pratibhāti me
aśubhaṃ vā śubhaṃ vāpi tairvasāma sahaiva tu
adya prabhṛti cāsmāsu gateṣu bhayavihvalaḥ
rūḍhamūlo bhavedrājye dhārtarāṣṭro janeśvaraḥ
tadīyaṃ ca bhavedrājyaṃ tadīyāḥ syuḥ prajā imāḥ
tasmātsahaiva vatsyāmo galanyastapadā vayam
asmākaṃ kālam āsādya rājyam ācchidya śatrutaḥ
ardhaṃ paitṛkam asmākaṃ sukhaṃ bhokṣyāma śāśvatam
dhṛtarāṣṭravaco 'smābhiḥ kimartham anumanyate
tebhyo bhītyānyathā gantuṃ daurbalyaṃ te kuto nṛpa
āpatsu rakṣitāsmākaṃ viduro 'sti mahāmatiḥ
madhyastha eva gāṅgeyo rājyabhogaparāṅmukhaḥ
bāhlikapramukhā vṛddhā madhyasthā eva sarvadā
asmadīyo bhaveddroṇaḥ phalgunapremasaṃyutaḥ
tasmātsahaiva vastavyaṃ na gantavyaṃ pṛthaṅnṛpa
athavāsmāsu te kuryuḥ kim aśaktāḥ parākramaiḥ
kṣudrāḥ kapaṭino dhūrtā jāgratsu manujeśvara
kiṃ na kuryuḥ purā mahyaṃ kiṃ na dattaṃ purā viṣam
āśīviṣairmahāghoraiḥ sarpaistaiḥ kiṃ na daṃśitaḥ
pramāṇakoṭyāṃ saṃnahya nidrāparavaśe mayi
sarpairdṛṣṭiviṣairghorairgaṅgāyāṃ śūlasaṃtatau
kiṃ tairna pātito bhūpa tadā kiṃ mṛtavāhanam
āpatsu ca sughorāsu duṣprayuktāsu pāpibhiḥ
asmān arakṣadyo devo jagadyasya vaśe sthitam
carācarātmakaṃ so 'dya yātaḥ kva nu nṛpottama
yāvatsoḍhavyam asmābhistāvatsoḍhāsmi yatnataḥ
yadā na rakṣyate 'smābhistadā paśyāma no hitam
kiṃ draṣṭavyaṃ tadāsmābhirvigṛhya tarasā balāt
sāntvavādena dānena bhedenāpi yatāmahe
ardharājyasya saṃprāptyai tato daṇḍaḥ praśasyate
tasmātsahaiva vastavyaṃ tanmano'rpitaśalyavat
darśayitvā pṛthagvāpi na gantavyaṃ subhītavat
- 19
युधिष्ठिर उवाच
इह यत्तैर्निराकारैर्वस्तव्यम् इति रोचये
इति किं त्वयम् एतावान्किम् अतः परम् आपतत्
विचारयन्तो जाग्रन्तः प्राणिभिर्हितकाङ्क्षिभिः
इहैव वस्तव्यम् इति मन्मनो रोचते ऽनुज
नष्टैर् इव विचिन्वद्भिर्गतिम् इष्टां ध्रुवाम् इतः
इतः परं ते किं कुर्युर्जिज्ञासद्भिर् अभीतवत्
yudhiṣṭhira uvāca
iha yattairnirākārairvastavyam iti rocaye
iti kiṃ tvayam etāvānkim ataḥ param āpatat
vicārayanto jāgrantaḥ prāṇibhirhitakāṅkṣibhiḥ
ihaiva vastavyam iti manmano rocate 'nuja
naṣṭair iva vicinvadbhirgatim iṣṭāṃ dhruvām itaḥ
itaḥ paraṃ te kiṃ kuryurjijñāsadbhir abhītavat
- 20
यदि विन्देत चाकारम् अस्माकं हि पुरोचनः
शीघ्रकारी ततो भूत्वा प्रसह्यापि दहेत नः
yadi vindeta cākāram asmākaṃ hi purocanaḥ
śīghrakārī tato bhūtvā prasahyāpi daheta naḥ
- 21
नायं बिभेत्युपक्रोशाद् अधर्माद्वा पुरोचनः
तथा हि वर्तते मन्दः सुयोधनमते स्थितः
nāyaṃ bibhetyupakrośād adharmādvā purocanaḥ
tathā hi vartate mandaḥ suyodhanamate sthitaḥ
- 22
अपि चेह प्रदग्धेषु भीष्मो ऽस्मासु पितामहः
कोपं कुर्यात्किमर्थं वा कौरवान्कोपयेत सः
अथवापीह दग्धेषु भीष्मो ऽस्माकं पितामहः
धर्म इत्येव कुप्येत तथान्ये कुरुपुंगवाः
उपपन्नं तु दग्धेषु कुलवंशानुकीर्तिताः
कुप्येरन्यदि धर्मज्ञास्तथान्ये कुरुपुंगवाः
api ceha pradagdheṣu bhīṣmo 'smāsu pitāmahaḥ
kopaṃ kuryātkimarthaṃ vā kauravānkopayeta saḥ
athavāpīha dagdheṣu bhīṣmo 'smākaṃ pitāmahaḥ
dharma ityeva kupyeta tathānye kurupuṃgavāḥ
upapannaṃ tu dagdheṣu kulavaṃśānukīrtitāḥ
kupyeranyadi dharmajñāstathānye kurupuṃgavāḥ
- 23
वयं तु यदि दाहस्य बिभ्यतः प्रद्रवेम हि
स्पशैर्नो घातयेत्सर्वान्राज्यलुब्धः सुयोधनः
vayaṃ tu yadi dāhasya bibhyataḥ pradravema hi
spaśairno ghātayetsarvānrājyalubdhaḥ suyodhanaḥ
- 24
अपदस्थान्पदे तिष्ठन्न् अपक्षान्पक्षसंस्थितः
हीनकोशान्महाकोशः प्रयोगैर्घातयेद्ध्रुवम्
apadasthānpade tiṣṭhann apakṣānpakṣasaṃsthitaḥ
hīnakośānmahākośaḥ prayogairghātayeddhruvam
- 25
तद् अस्माभिर् इमं पापं तं च पापं सुयोधनम्
वञ्चयद्भिर्निवस्तव्यं छन्नवासं क्वचित्क्वचित्
tad asmābhir imaṃ pāpaṃ taṃ ca pāpaṃ suyodhanam
vañcayadbhirnivastavyaṃ channavāsaṃ kvacitkvacit
- 26
ते वयं मृगयाशीलाश्चराम वसुधाम् इमाम्
तथा नो विदिता मार्गा भविष्यन्ति पलायताम्
te vayaṃ mṛgayāśīlāścarāma vasudhām imām
tathā no viditā mārgā bhaviṣyanti palāyatām
- 27
भौमं च बिलम् अद्यैव करवाम सुसंवृतम्
गूढोच्छ्वसान्न नस्तत्र हुताशः सम्प्रधक्ष्यति
bhaumaṃ ca bilam adyaiva karavāma susaṃvṛtam
gūḍhocchvasānna nastatra hutāśaḥ sampradhakṣyati
- 28
वसतो ऽत्र यथा चास्मान्न बुध्येत पुरोचनः
पौरो वापि जनः कश्चित्तथा कार्यम् अतन्द्रितैः
vasato 'tra yathā cāsmānna budhyeta purocanaḥ
pauro vāpi janaḥ kaścittathā kāryam atandritaiḥ

