26 shlokas
- 1
शौनक उवाच
जरत्कारुर् इति प्रोक्तं यत्त्वया सूतनन्दन
इच्छाम्येतद् अहं तस्य ऋषेः श्रोतुं महात्मनः
śaunaka uvāca
jaratkārur iti proktaṃ yattvayā sūtanandana
icchāmyetad ahaṃ tasya ṛṣeḥ śrotuṃ mahātmanaḥ
- 2
किं कारणं जरत्कारोर्नामैतत्प्रथितं भुवि
जरत्कारुनिरुक्तं त्वं यथावद्वक्तुम् अर्हसि
तत्तस्य वचनं श्रुत्वा प्रोवाच स महाद्युतिः
kiṃ kāraṇaṃ jaratkārornāmaitatprathitaṃ bhuvi
jaratkāruniruktaṃ tvaṃ yathāvadvaktum arhasi
tattasya vacanaṃ śrutvā provāca sa mahādyutiḥ
- 3
सूत उवाच
जरेति क्षयम् आहुर्वै दारुणं कारुसंज्ञितम्
शरीरं कारु तस्यासीत्तत्स धीमाञ्शनैः शनैः
sūta uvāca
jareti kṣayam āhurvai dāruṇaṃ kārusaṃjñitam
śarīraṃ kāru tasyāsīttatsa dhīmāñśanaiḥ śanaiḥ
- 4
क्षपयामास तीव्रेण तपसेत्यत उच्यते
जरत्कारुर् इति ब्रह्मन्वासुकेर्भगिनी तथा
kṣapayāmāsa tīvreṇa tapasetyata ucyate
jaratkārur iti brahmanvāsukerbhaginī tathā
- 5
एवम् उक्तस्तु धर्मात्मा शौनकः प्राहसत्तदा
उग्रश्रवसम् आमन्त्र्य उपपन्नम् इति ब्रुवन्
शौनक उवाच
उक्तं नाम यथापूर्वं सर्वं तच्छ्रुतवान् अहम्
यथा तु जातो ह्यास्तीक एतद् इच्छामि वेदितुम्
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सूतः प्रोवाच शास्त्रतः
evam uktastu dharmātmā śaunakaḥ prāhasattadā
ugraśravasam āmantrya upapannam iti bruvan
śaunaka uvāca
uktaṃ nāma yathāpūrvaṃ sarvaṃ tacchrutavān aham
yathā tu jāto hyāstīka etad icchāmi veditum
tacchrutvā vacanaṃ tasya sūtaḥ provāca śāstrataḥ
- 6
सूत उवाच
संदिश्य पन्नगान्सर्वान्वासुकिः सुसमाहितः
स्वसारम् उद्यम्य तदा जरत्कारुम् ऋषिं प्रति
अथ कालस्य महतः स मुनिः संशितव्रतः
तपस्यभिरतो धीमान्न दारान् अभ्यकाङ्क्षत
sūta uvāca
saṃdiśya pannagānsarvānvāsukiḥ susamāhitaḥ
svasāram udyamya tadā jaratkārum ṛṣiṃ prati
atha kālasya mahataḥ sa muniḥ saṃśitavrataḥ
tapasyabhirato dhīmānna dārān abhyakāṅkṣata
- 7
स ऊर्ध्वरेतास्तपसि प्रसक्तः स्वाध्यायवान्वीतभयक्लमः सन्
चचार सर्वां पृथिवीं महात्मा न चापि दारान्मनसाप्यकाङ्क्षत्
sa ūrdhvaretāstapasi prasaktaḥ svādhyāyavānvītabhayaklamaḥ san
cacāra sarvāṃ pṛthivīṃ mahātmā na cāpi dārānmanasāpyakāṅkṣat
- 8
ततो ऽपरस्मिन्सम्प्राप्ते काले कस्मिंश्चिद् एव तु
परिक्षिद् इति विख्यातो राजा कौरववंशभृत्
tato 'parasminsamprāpte kāle kasmiṃścid eva tu
parikṣid iti vikhyāto rājā kauravavaṃśabhṛt
- 9
यथा पाण्डुर्महाबाहुर्धनुर्धरवरो भुवि
बभूव मृगयाशीलः पुरास्य प्रपितामहः
तथा विख्यातवांल्लोके परिक्षिद् अभिमन्युजः
yathā pāṇḍurmahābāhurdhanurdharavaro bhuvi
babhūva mṛgayāśīlaḥ purāsya prapitāmahaḥ
tathā vikhyātavāṃlloke parikṣid abhimanyujaḥ
- 10
मृगान्विध्यन्वराहांश्च तरक्षून्महिषांस्तथा
अन्यांश्च विविधान्वन्यांश्चचार पृथिवीपतिः
mṛgānvidhyanvarāhāṃśca tarakṣūnmahiṣāṃstathā
anyāṃśca vividhānvanyāṃścacāra pṛthivīpatiḥ
- 11
स कदाचिन्मृगं विद्ध्वा बाणेन नतपर्वणा
पृष्ठतो धनुर् आदाय ससार गहने वने
sa kadācinmṛgaṃ viddhvā bāṇena nataparvaṇā
pṛṣṭhato dhanur ādāya sasāra gahane vane
- 12
यथा हि भगवान्रुद्रो विद्ध्वा यज्ञमृगं दिवि
अन्वगच्छद्धनुष्पाणिः पर्यन्वेषंस्ततस्ततः
yathā hi bhagavānrudro viddhvā yajñamṛgaṃ divi
anvagacchaddhanuṣpāṇiḥ paryanveṣaṃstatastataḥ
- 13
न हि तेन मृगो विद्धो जीवन्गच्छति वै वनम्
पूर्वरूपं तु तन्नूनम् आसीत्स्वर्गगतिं प्रति
परिक्षितस्तस्य राज्ञो विद्धो यन्नष्टवान्मृगः
na hi tena mṛgo viddho jīvangacchati vai vanam
pūrvarūpaṃ tu tannūnam āsītsvargagatiṃ prati
parikṣitastasya rājño viddho yannaṣṭavānmṛgaḥ
- 14
दूरं चापहृतस्तेन मृगेण स महीपतिः
परिश्रान्तः पिपासार्त आससाद मुनिं वने
dūraṃ cāpahṛtastena mṛgeṇa sa mahīpatiḥ
pariśrāntaḥ pipāsārta āsasāda muniṃ vane
- 15
गवां प्रचारेष्वासीनं वत्सानां मुखनिःसृतम्
भूयिष्ठम् उपयुञ्जानं फेनम् आपिबतां पयः
gavāṃ pracāreṣvāsīnaṃ vatsānāṃ mukhaniḥsṛtam
bhūyiṣṭham upayuñjānaṃ phenam āpibatāṃ payaḥ
- 16
तम् अभिद्रुत्य वेगेन स राजा संशितव्रतम्
अपृच्छद्धनुर् उद्यम्य तं मुनिं क्षुच्छ्रमान्वितः
tam abhidrutya vegena sa rājā saṃśitavratam
apṛcchaddhanur udyamya taṃ muniṃ kṣucchramānvitaḥ
- 17
भो भो ब्रह्मन्न् अहं राजा परिक्षिद् अभिमन्युजः
मया विद्धो मृगो नष्टः कच्चित्त्वं दृष्टवान् असि
bho bho brahmann ahaṃ rājā parikṣid abhimanyujaḥ
mayā viddho mṛgo naṣṭaḥ kaccittvaṃ dṛṣṭavān asi
- 18
स मुनिस्तस्य नोवाच किंचिन्मौनव्रते स्थितः
तस्य स्कन्धे मृतं सर्पं क्रुद्धो राजा समासजत्
sa munistasya novāca kiṃcinmaunavrate sthitaḥ
tasya skandhe mṛtaṃ sarpaṃ kruddho rājā samāsajat
- 19
धनुष्कोट्या समुत्क्षिप्य स चैनं समुदैक्षत
न च किंचिद् उवाचैनं शुभं वा यदि वाशुभम्
dhanuṣkoṭyā samutkṣipya sa cainaṃ samudaikṣata
na ca kiṃcid uvācainaṃ śubhaṃ vā yadi vāśubham
- 20
स राजा क्रोधम् उत्सृज्य व्यथितस्तं तथागतम्
दृष्ट्वा जगाम नगरम् ऋषिस्त्वास्ते तथैव सः
न हि तं राजशार्दूलं क्षमाशीलो महामुनिः
स्वधर्मनिरतं भूपं समाक्षिप्तो ऽप्यधर्षयत्
न हि तं राजशार्दूलस्तथा धर्मपरायणम्
जानाति भरतश्रेष्ठस्तत एनम् अधर्षयत्
sa rājā krodham utsṛjya vyathitastaṃ tathāgatam
dṛṣṭvā jagāma nagaram ṛṣistvāste tathaiva saḥ
na hi taṃ rājaśārdūlaṃ kṣamāśīlo mahāmuniḥ
svadharmanirataṃ bhūpaṃ samākṣipto 'pyadharṣayat
na hi taṃ rājaśārdūlastathā dharmaparāyaṇam
jānāti bharataśreṣṭhastata enam adharṣayat
- 21
तरुणस्तस्य पुत्रो ऽभूत्तिग्मतेजा महातपाः
शृङ्गी नाम महाक्रोधो दुष्प्रसादो महाव्रतः
taruṇastasya putro 'bhūttigmatejā mahātapāḥ
śṛṅgī nāma mahākrodho duṣprasādo mahāvrataḥ
- 22
स देवं परम् ईशानं सर्वभूतहिते रतम्
ब्रह्माणम् उपतस्थे वै काले काले सुसंयतः
स तेन समनुज्ञातो ब्रह्मणा गृहम् एयिवान्
sa devaṃ param īśānaṃ sarvabhūtahite ratam
brahmāṇam upatasthe vai kāle kāle susaṃyataḥ
sa tena samanujñāto brahmaṇā gṛham eyivān
- 23
सख्योक्तः क्रीडमानेन स तत्र हसता किल
संरम्भी कोपनो ऽतीव विषकल्प ऋषेः सुतः
उद्दिश्य पितरं तस्य यच्छ्रुत्वा रोषम् आहरत्
ऋषिपुत्रेण नर्मार्थं कृशेन द्विजसत्तम
sakhyoktaḥ krīḍamānena sa tatra hasatā kila
saṃrambhī kopano 'tīva viṣakalpa ṛṣeḥ sutaḥ
uddiśya pitaraṃ tasya yacchrutvā roṣam āharat
ṛṣiputreṇa narmārthaṃ kṛśena dvijasattama
- 24
तेजस्विनस्तव पिता तथैव च तपस्विनः
शवं स्कन्धेन वहति मा शृङ्गिन्गर्वितो भव
tejasvinastava pitā tathaiva ca tapasvinaḥ
śavaṃ skandhena vahati mā śṛṅgingarvito bhava
- 25
व्याहरत्स्वृषिपुत्रेषु मा स्म किंचिद्वचो वदीः
अस्मद्विधेषु सिद्धेषु ब्रह्मवित्सु तपस्विषु
vyāharatsvṛṣiputreṣu mā sma kiṃcidvaco vadīḥ
asmadvidheṣu siddheṣu brahmavitsu tapasviṣu
- 26
क्व ते पुरुषमानित्वं क्व ते वाचस्तथाविधाः
दर्पजाः पितरं यस्त्वं द्रष्टा शवधरं तथा
पित्रा च तव तत्कर्म नानुरूपम् इवात्मनः
कृतं मुनिजनश्रेष्ठ येनाहं भृशदुःखितः
kva te puruṣamānitvaṃ kva te vācastathāvidhāḥ
darpajāḥ pitaraṃ yastvaṃ draṣṭā śavadharaṃ tathā
pitrā ca tava tatkarma nānurūpam ivātmanaḥ
kṛtaṃ munijanaśreṣṭha yenāhaṃ bhṛśaduḥkhitaḥ

