47 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
ततो द्रुपदम् आसाद्य भारद्वाजः प्रतापवान्
अब्रवीत्पार्षतं राजन्सखायं विद्धि माम् इति
इत्येवम् उक्तः सख्या स प्रीतिपूर्वं जनेश्वरः
भारद्वाजेन पाञ्चाल्यो नामृष्यत वचो ऽस्य तत्
स क्रोधामर्षजिह्मभ्रूः कषायीकृतलोचनः
ऐश्वर्यमदसम्पन्नो द्रोणं राजाब्रवीद् इदम्
vaiśaṃpāyana uvāca
tato drupadam āsādya bhāradvājaḥ pratāpavān
abravītpārṣataṃ rājansakhāyaṃ viddhi mām iti
ityevam uktaḥ sakhyā sa prītipūrvaṃ janeśvaraḥ
bhāradvājena pāñcālyo nāmṛṣyata vaco 'sya tat
sa krodhāmarṣajihmabhrūḥ kaṣāyīkṛtalocanaḥ
aiśvaryamadasampanno droṇaṃ rājābravīd idam
- 2
द्रुपद उवाच
अकृतेयं तव प्रज्ञा ब्रह्मन्नातिसमञ्जसी
यन्मां ब्रवीषि प्रसभं सखा ते ऽहम् इति द्विज
drupada uvāca
akṛteyaṃ tava prajñā brahmannātisamañjasī
yanmāṃ bravīṣi prasabhaṃ sakhā te 'ham iti dvija
- 3
न हि राज्ञाम् उदीर्णानाम् एवं भूतैर्नरैः क्वचित्
सख्यं भवति मन्दात्मञ्श्रिया हीनैर्धनच्युतैः
na hi rājñām udīrṇānām evaṃ bhūtairnaraiḥ kvacit
sakhyaṃ bhavati mandātmañśriyā hīnairdhanacyutaiḥ
- 4
सौहृदान्यपि जीर्यन्ते कालेन परिजीर्यताम्
सौहृदं मे त्वया ह्यासीत्पूर्वं सामर्थ्यबन्धनम्
sauhṛdānyapi jīryante kālena parijīryatām
sauhṛdaṃ me tvayā hyāsītpūrvaṃ sāmarthyabandhanam
- 5
न सख्यम् अजरं लोके जातु दृश्येत कर्हिचित्
कामो वैनं विहरति क्रोधश्चैनं प्रवृश्चति
कालेन संविहरति कालेनैव प्रणश्यति
na sakhyam ajaraṃ loke jātu dṛśyeta karhicit
kāmo vainaṃ viharati krodhaścainaṃ pravṛścati
kālena saṃviharati kālenaiva praṇaśyati
- 6
मैवं जीर्णम् उपासिष्ठाः सख्यं नवम् उपाकुरु
आसीत्सख्यं द्विजश्रेष्ठ त्वया मे ऽर्थनिबन्धनम्
maivaṃ jīrṇam upāsiṣṭhāḥ sakhyaṃ navam upākuru
āsītsakhyaṃ dvijaśreṣṭha tvayā me 'rthanibandhanam
- 7
न दरिद्रो वसुमतो नाविद्वान्विदुषः सखा
शूरस्य न सखा क्लीबः सखिपूर्वं किम् इष्यते
na daridro vasumato nāvidvānviduṣaḥ sakhā
śūrasya na sakhā klībaḥ sakhipūrvaṃ kim iṣyate
- 8
ययोर् एव समं वित्तं ययोर् एव समं कुलम्
तयोः सख्यं विवाहश्च न तु पुष्टविपुष्टयोः
yayor eva samaṃ vittaṃ yayor eva samaṃ kulam
tayoḥ sakhyaṃ vivāhaśca na tu puṣṭavipuṣṭayoḥ
- 9
नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखा
नाराज्ञा संगतं राज्ञः सखिपूर्वं किम् इष्यते
त्वद्विधैर्मद्विधानां हि विहीनार्थैर्न जातुचित्
सख्यं भवति मन्दात्मन्सखिपूर्वं किम् इष्यते
एवम् एव कृतप्रज्ञ न राज्ञा विप्र ते क्वचित्
नैव तीर्णम् उपातिष्ठ सख्यं नवम् उपाकृधि
सखा राज्ञः कथं विप्र त्वद्विधश्च भविष्यति
nāśrotriyaḥ śrotriyasya nārathī rathinaḥ sakhā
nārājñā saṃgataṃ rājñaḥ sakhipūrvaṃ kim iṣyate
tvadvidhairmadvidhānāṃ hi vihīnārthairna jātucit
sakhyaṃ bhavati mandātmansakhipūrvaṃ kim iṣyate
evam eva kṛtaprajña na rājñā vipra te kvacit
naiva tīrṇam upātiṣṭha sakhyaṃ navam upākṛdhi
sakhā rājñaḥ kathaṃ vipra tvadvidhaśca bhaviṣyati
- 10
वैशंपायन उवाच
द्रुपदेनैवम् उक्तस्तु भारद्वाजः प्रतापवान्
मुहूर्तं चिन्तयामास मन्युनाभिपरिप्लुतः
vaiśaṃpāyana uvāca
drupadenaivam uktastu bhāradvājaḥ pratāpavān
muhūrtaṃ cintayāmāsa manyunābhipariplutaḥ
- 11
स विनिश्चित्य मनसा पाञ्चालं प्रति बुद्धिमान्
तां प्रतिज्ञां प्रतिज्ञाय यां कर्ता नचिराद् अपि
शिष्यैः परिवृतः श्रीमान्पुत्रेणानुगतस्तदा
जगाम कुरुमुख्यानां नगरं नागसाह्वयम्
द्रोणः समुदितान्दृष्ट्वा कुरून्वृत्तिपरीप्सया
आजगाम महातेजा विप्रो नागपुरं प्रति
स तथोक्तस्तदा तेन सदारः प्राद्रवत्कुरून्
स्यालस्यैव गृहं द्रोणः सदारः प्रत्युपस्थितः
अश्वत्थाम्ना च पुत्रेण महाबलवता सह
स नागपुरम् आगम्य गौतमस्य निवेशने
भारद्वाजो ऽवसत्तत्र प्रच्छन्नं द्विजसत्तमः
ततो ऽस्य तनुजः पार्थान्कृपस्यानन्तरं प्रभुः
अस्त्राणि शिक्षयामास नाबुध्यन्त च तं जनाः
एवं स तत्र गूढात्मा कंचित्कालम् उवास ह
sa viniścitya manasā pāñcālaṃ prati buddhimān
tāṃ pratijñāṃ pratijñāya yāṃ kartā nacirād api
śiṣyaiḥ parivṛtaḥ śrīmānputreṇānugatastadā
jagāma kurumukhyānāṃ nagaraṃ nāgasāhvayam
droṇaḥ samuditāndṛṣṭvā kurūnvṛttiparīpsayā
ājagāma mahātejā vipro nāgapuraṃ prati
sa tathoktastadā tena sadāraḥ prādravatkurūn
syālasyaiva gṛhaṃ droṇaḥ sadāraḥ pratyupasthitaḥ
aśvatthāmnā ca putreṇa mahābalavatā saha
sa nāgapuram āgamya gautamasya niveśane
bhāradvājo 'vasattatra pracchannaṃ dvijasattamaḥ
tato 'sya tanujaḥ pārthānkṛpasyānantaraṃ prabhuḥ
astrāṇi śikṣayāmāsa nābudhyanta ca taṃ janāḥ
evaṃ sa tatra gūḍhātmā kaṃcitkālam uvāsa ha
- 12
कुमारास्त्वथ निष्क्रम्य समेता गजसाह्वयात्
क्रीडन्तो वीटया तत्र वीराः पर्यचरन्मुदा
तेषां संक्रीडमानानाम् उदपाने ऽङ्गुलीयकम्
kumārāstvatha niṣkramya sametā gajasāhvayāt
krīḍanto vīṭayā tatra vīrāḥ paryacaranmudā
teṣāṃ saṃkrīḍamānānām udapāne 'ṅgulīyakam
- 13
पपात कूपे सा वीटा तेषां वै क्रीडतां तदा
ततस्ते यत्नम् आतिष्ठन्वीटाम् उद्धर्तुम् आदृताः
तत्त्वम्बुना प्रतिच्छन्नं तारारूपम् इवाम्बरे
दृष्ट्वा ते वै कुमाराश्च तं यत्नात्पर्यवारयन्
न च ते प्रत्यपद्यन्त कर्म वीटोपलब्धये
ततो ऽन्योन्यम् अवैक्षन्त व्रीडयावनताननाः
तस्या योगम् अविन्दन्तो भृशं चोत्कण्ठिताभवन्
ते ऽपश्यन्ब्राह्मणं श्यामम् आपन्नं पलितं कृशम्
कृत्यवन्तम् अदूरस्थम् अग्निहोत्रपुरस्कृतम्
ते तं दृष्ट्वा महात्मानम् उपगम्य कुमारकाः
भग्नोत्साहक्रियात्मानो ब्राह्मणं पर्यवारयन्
papāta kūpe sā vīṭā teṣāṃ vai krīḍatāṃ tadā
tataste yatnam ātiṣṭhanvīṭām uddhartum ādṛtāḥ
tattvambunā praticchannaṃ tārārūpam ivāmbare
dṛṣṭvā te vai kumārāśca taṃ yatnātparyavārayan
na ca te pratyapadyanta karma vīṭopalabdhaye
tato 'nyonyam avaikṣanta vrīḍayāvanatānanāḥ
tasyā yogam avindanto bhṛśaṃ cotkaṇṭhitābhavan
te 'paśyanbrāhmaṇaṃ śyāmam āpannaṃ palitaṃ kṛśam
kṛtyavantam adūrastham agnihotrapuraskṛtam
te taṃ dṛṣṭvā mahātmānam upagamya kumārakāḥ
bhagnotsāhakriyātmāno brāhmaṇaṃ paryavārayan
- 14
अथ द्रोणः कुमारांस्तान्दृष्ट्वा कृत्यवतस्तदा
प्रहस्य मन्दं पैशल्याद् अभ्यभाषत वीर्यवान्
स तान्कृत्यवतो दृष्ट्वा कुमारांस्तु विचेतसः
ब्राह्मणः प्रहसन्मन्दं कौशलेनाभ्यभाषत
atha droṇaḥ kumārāṃstāndṛṣṭvā kṛtyavatastadā
prahasya mandaṃ paiśalyād abhyabhāṣata vīryavān
sa tānkṛtyavato dṛṣṭvā kumārāṃstu vicetasaḥ
brāhmaṇaḥ prahasanmandaṃ kauśalenābhyabhāṣata
- 15
अहो नु धिग्बलं क्षात्रं धिग् एतां वः कृतास्त्रताम्
भरतस्यान्वये जाता ये वीटां नाधिगच्छत
वीटां च मुद्रिकां चैव ह्यहम् एतद् अपि द्वयम्
उद्धरेयम् इषीकाभिर्भोजनं मे प्रदीयताम्
एवम् उक्त्वा कुमारांस्तान्द्रोणः स्वाङ्गुलिवेष्टनम्
कूपे निरुदके तस्मिन्न् अपातयद् अरिंदमः
ततो ऽब्रवीत्तदा द्रोणं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
कृपस्यानुमते ब्रह्मन्भिक्षाम् आप्नुहि शाश्वतीम्
एवम् उक्तः प्रत्युवाच प्रहस्य भरतान् इदम्
aho nu dhigbalaṃ kṣātraṃ dhig etāṃ vaḥ kṛtāstratām
bharatasyānvaye jātā ye vīṭāṃ nādhigacchata
vīṭāṃ ca mudrikāṃ caiva hyaham etad api dvayam
uddhareyam iṣīkābhirbhojanaṃ me pradīyatām
evam uktvā kumārāṃstāndroṇaḥ svāṅguliveṣṭanam
kūpe nirudake tasminn apātayad ariṃdamaḥ
tato 'bravīttadā droṇaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
kṛpasyānumate brahmanbhikṣām āpnuhi śāśvatīm
evam uktaḥ pratyuvāca prahasya bharatān idam
- 16
एष मुष्टिर् इषीकाणां मयास्त्रेणाभिमन्त्रितः
अस्य वीर्यं निरीक्षध्वं यद् अन्यस्य न विद्यते
eṣa muṣṭir iṣīkāṇāṃ mayāstreṇābhimantritaḥ
asya vīryaṃ nirīkṣadhvaṃ yad anyasya na vidyate
- 17
वेत्स्यामीषीकया वीटां ताम् इषीकाम् अथान्यया
ताम् अपीषीकया चैव अन्याम् अप्यन्यया पुनः
ताम् अन्यया समायोगो वीटाया ग्रहणे मम
ततो यथोक्तं द्रोणेन तत्सर्वं कृतम् अञ्जसा
vetsyāmīṣīkayā vīṭāṃ tām iṣīkām athānyayā
tām apīṣīkayā caiva anyām apyanyayā punaḥ
tām anyayā samāyogo vīṭāyā grahaṇe mama
tato yathoktaṃ droṇena tatsarvaṃ kṛtam añjasā
- 18
तद् अपश्यन्कुमारास्ते विस्मयोत्फुल्ललोचनाः
अवेक्ष्य चोद्धृतां वीटां वीटावेद्धारम् अब्रुवन्
मुद्रिकाम् अपि विप्रर्षे शीघ्रम् एतां समुद्धर
ततः स शरम् आदाय धनुर्द्रोणो महायशाः
शरेण विद्ध्वा मुद्रां ताम् ऊर्ध्वम् आवाहयत्प्रभुः
स शरं समुपादाय कूपाद् अङ्गुलिवेष्टनम्
ददौ ततः कुमाराणां विस्मितानाम् अविस्मितः
मुद्रिकाम् उद्धृतां दृष्ट्वा तम् आहुस्ते कुमारकाः
tad apaśyankumārāste vismayotphullalocanāḥ
avekṣya coddhṛtāṃ vīṭāṃ vīṭāveddhāram abruvan
mudrikām api viprarṣe śīghram etāṃ samuddhara
tataḥ sa śaram ādāya dhanurdroṇo mahāyaśāḥ
śareṇa viddhvā mudrāṃ tām ūrdhvam āvāhayatprabhuḥ
sa śaraṃ samupādāya kūpād aṅguliveṣṭanam
dadau tataḥ kumārāṇāṃ vismitānām avismitaḥ
mudrikām uddhṛtāṃ dṛṣṭvā tam āhuste kumārakāḥ
- 19
अभिवादयामहे ब्रह्मन्नैतद् अन्येषु विद्यते
को ऽसि कं त्वाभिजानीमो वयं किं करवामहे
एवम् उक्तस्ततो द्रोणः प्रत्युवाच कुमारकान्
abhivādayāmahe brahmannaitad anyeṣu vidyate
ko 'si kaṃ tvābhijānīmo vayaṃ kiṃ karavāmahe
evam uktastato droṇaḥ pratyuvāca kumārakān
- 20
द्रोण उवाच
आचक्षध्वं च भीष्माय रूपेण च गुणैश्च माम्
स एव सुमहाबुद्धिः सांप्रतं प्रतिपत्स्यते
droṇa uvāca
ācakṣadhvaṃ ca bhīṣmāya rūpeṇa ca guṇaiśca mām
sa eva sumahābuddhiḥ sāṃprataṃ pratipatsyate
- 21
वैशंपायन उवाच
तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे भीष्मम् ऊचुः पितामहम्
ब्राह्मणस्य वचस्तथ्यं तच्च कर्मविशेषवत्
vaiśaṃpāyana uvāca
tathetyuktvā tu te sarve bhīṣmam ūcuḥ pitāmaham
brāhmaṇasya vacastathyaṃ tacca karmaviśeṣavat
- 22
भीष्मः श्रुत्वा कुमाराणां द्रोणं तं प्रत्यजानत
युक्तरूपः स हि गुरुर् इत्येवम् अनुचिन्त्य च
bhīṣmaḥ śrutvā kumārāṇāṃ droṇaṃ taṃ pratyajānata
yuktarūpaḥ sa hi gurur ityevam anucintya ca
- 23
अथैनम् आनीय तदा स्वयम् एव सुसत्कृतम्
अर्हणीयेन कामैश्च यथान्यायम् अपूजयत्
परिपप्रच्छ निपुणं भीष्मः शस्त्रभृतां वरः
हेतुम् आगमने तस्य द्रोणः सर्वं न्यवेदयत्
athainam ānīya tadā svayam eva susatkṛtam
arhaṇīyena kāmaiśca yathānyāyam apūjayat
paripapraccha nipuṇaṃ bhīṣmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ
hetum āgamane tasya droṇaḥ sarvaṃ nyavedayat
- 24
महर्षेर् अग्निवेश्यस्य सकाशम् अहम् अच्युत
अस्त्रार्थम् अगमं पूर्वं धनुर्वेदजिघृक्षया
maharṣer agniveśyasya sakāśam aham acyuta
astrārtham agamaṃ pūrvaṃ dhanurvedajighṛkṣayā
- 25
ब्रह्मचारी विनीतात्मा जटिलो बहुलाः समाः
अवसं तत्र सुचिरं धनुर्वेदचिकीर्षया
brahmacārī vinītātmā jaṭilo bahulāḥ samāḥ
avasaṃ tatra suciraṃ dhanurvedacikīrṣayā
- 26
पाञ्चालराजपुत्रस्तु यज्ञसेनो महाबलः
मया सहाकरोद्विद्यां गुरोः श्राम्यन्समाहितः
pāñcālarājaputrastu yajñaseno mahābalaḥ
mayā sahākarodvidyāṃ guroḥ śrāmyansamāhitaḥ
- 27
स मे तत्र सखा चासीद् उपकारी प्रियश्च मे
तेनाहं सह संगम्य रतवान्सुचिरं बत
बाल्यात्प्रभृति कौरव्य सहाध्ययनम् एव च
sa me tatra sakhā cāsīd upakārī priyaśca me
tenāhaṃ saha saṃgamya ratavānsuciraṃ bata
bālyātprabhṛti kauravya sahādhyayanam eva ca
- 28
स समासाद्य मां तत्र प्रियकारी प्रियंवदः
अब्रवीद् इति मां भीष्म वचनं प्रीतिवर्धनम्
sa samāsādya māṃ tatra priyakārī priyaṃvadaḥ
abravīd iti māṃ bhīṣma vacanaṃ prītivardhanam
- 29
अहं प्रियतमः पुत्रः पितुर्द्रोण महात्मनः
अभिषेक्ष्यति मां राज्ये स पाञ्चाल्यो यदा तदा
भविष्यति च ते भोज्यं सख्युः सखि धनं यथा
ahaṃ priyatamaḥ putraḥ piturdroṇa mahātmanaḥ
abhiṣekṣyati māṃ rājye sa pāñcālyo yadā tadā
bhaviṣyati ca te bhojyaṃ sakhyuḥ sakhi dhanaṃ yathā
- 30
त्वद्भोज्यं भविता राज्यं सखे सत्येन ते शपे
मम भोगाश्च वित्तं च त्वदधीनं सुखानि च
मम राज्यं महाभाग त्वया भोक्तव्यम् इच्छता
tvadbhojyaṃ bhavitā rājyaṃ sakhe satyena te śape
mama bhogāśca vittaṃ ca tvadadhīnaṃ sukhāni ca
mama rājyaṃ mahābhāga tvayā bhoktavyam icchatā

