43 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
ततः क्षत्ता च राजा च भीष्मश्च सह बन्धुभिः
ददुः श्राद्धं तदा पाण्डोः स्वधामृतमयं तदा
पुरोहितसहायास्ते यथान्यायम् अकुर्वत
एकपाके पृथक्चैव स्वशाखोक्तविधानतः
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ kṣattā ca rājā ca bhīṣmaśca saha bandhubhiḥ
daduḥ śrāddhaṃ tadā pāṇḍoḥ svadhāmṛtamayaṃ tadā
purohitasahāyāste yathānyāyam akurvata
ekapāke pṛthakcaiva svaśākhoktavidhānataḥ
- 2
कुरूंश्च विप्रमुख्यांश्च भोजयित्वा सहस्रशः
रत्नौघान्द्विजमुख्येभ्यो दत्त्वा ग्रामवरान् अपि
kurūṃśca vipramukhyāṃśca bhojayitvā sahasraśaḥ
ratnaughāndvijamukhyebhyo dattvā grāmavarān api
- 3
कृतशौचांस्ततस्तांस्तु पाण्डवान्भरतर्षभान्
आदाय विविशुः पौराः पुरं वारणसाह्वयम्
kṛtaśaucāṃstatastāṃstu pāṇḍavānbharatarṣabhān
ādāya viviśuḥ paurāḥ puraṃ vāraṇasāhvayam
- 4
सततं स्मान्वतप्यन्त तम् एव भरतर्षभम्
पौरजानपदाः सर्वे मृतं स्वम् इव बान्धवम्
satataṃ smānvatapyanta tam eva bharatarṣabham
paurajānapadāḥ sarve mṛtaṃ svam iva bāndhavam
- 5
श्राद्धावसाने तु तदा दृष्ट्वा तं दुःखितं जनम्
संमूढां दुःखशोकार्तां व्यासो मातरम् अब्रवीत्
śrāddhāvasāne tu tadā dṛṣṭvā taṃ duḥkhitaṃ janam
saṃmūḍhāṃ duḥkhaśokārtāṃ vyāso mātaram abravīt
- 6
अतिक्रान्तसुखाः कालाः प्रत्युपस्थितदारुणाः
श्वः श्वः पापीयदिवसाः पृथिवी गतयौवना
atikrāntasukhāḥ kālāḥ pratyupasthitadāruṇāḥ
śvaḥ śvaḥ pāpīyadivasāḥ pṛthivī gatayauvanā
- 7
बहुमायासमाकीर्णो नानादोषसमाकुलः
लुप्तधर्मक्रियाचारो घोरः कालो भविष्यति
कुरूणाम् अनयाच्चापि पृथिवी न भविष्यति
ततः पुत्राश्च पौत्राश्च राजानः सर्व एव हि
पाण्डवाः कौरवाश्चैव राज्यैश्वर्यमदान्विताः
पृथ्वीनिमित्तम् अन्योन्यं घातयिष्यन्ति निर्घृणाः
कुरुपाण्डवयोर् अर्थः पृथिवीक्षयकारणः
अन्योन्यं घोरम् आसाद्य करिष्यन्ति महीम् इमाम्
रुधिरौघनिमग्नां च बालवृद्धावशेषिताम्
घोरम् एनम् अदृष्ट्वैव कालं सर्वक्षयावहम्
दृष्ट्वानन्दसुखं प्रीत्या दृष्ट्या मातः शृणुष्व ह
bahumāyāsamākīrṇo nānādoṣasamākulaḥ
luptadharmakriyācāro ghoraḥ kālo bhaviṣyati
kurūṇām anayāccāpi pṛthivī na bhaviṣyati
tataḥ putrāśca pautrāśca rājānaḥ sarva eva hi
pāṇḍavāḥ kauravāścaiva rājyaiśvaryamadānvitāḥ
pṛthvīnimittam anyonyaṃ ghātayiṣyanti nirghṛṇāḥ
kurupāṇḍavayor arthaḥ pṛthivīkṣayakāraṇaḥ
anyonyaṃ ghoram āsādya kariṣyanti mahīm imām
rudhiraughanimagnāṃ ca bālavṛddhāvaśeṣitām
ghoram enam adṛṣṭvaiva kālaṃ sarvakṣayāvaham
dṛṣṭvānandasukhaṃ prītyā dṛṣṭyā mātaḥ śṛṇuṣva ha
- 8
गच्छ त्वं त्यागम् आस्थाय युक्ता वस तपोवने
मा द्रक्ष्यसि कुलस्यास्य घोरं संक्षयम् आत्मनः
gaccha tvaṃ tyāgam āsthāya yuktā vasa tapovane
mā drakṣyasi kulasyāsya ghoraṃ saṃkṣayam ātmanaḥ
- 9
तथेति समनुज्ञाय सा प्रविश्याब्रवीत्स्नुषाम्
अम्बिके तव पुत्रस्य दुर्नयात्किल भारताः
सानुबन्धा विनङ्क्ष्यन्ति पौत्राश्चैवेति नः श्रुतम्
tatheti samanujñāya sā praviśyābravītsnuṣām
ambike tava putrasya durnayātkila bhāratāḥ
sānubandhā vinaṅkṣyanti pautrāścaiveti naḥ śrutam
- 10
तत्कौसल्याम् इमाम् आर्तां पुत्रशोकाभिपीडिताम्
वनम् आदाय भद्रं ते गच्छावो यदि मन्यसे
tatkausalyām imām ārtāṃ putraśokābhipīḍitām
vanam ādāya bhadraṃ te gacchāvo yadi manyase
- 11
तथेत्युक्ते अम्बिकया भीष्मम् आमन्त्र्य सुव्रता
वनं ययौ सत्यवती स्नुषाभ्यां सह भारत
tathetyukte ambikayā bhīṣmam āmantrya suvratā
vanaṃ yayau satyavatī snuṣābhyāṃ saha bhārata
- 12
ताः सुघोरं तपः कृत्वा देव्यो भरतसत्तम
देहं त्यक्त्वा महाराज गतिम् इष्टां ययुस्तदा
tāḥ sughoraṃ tapaḥ kṛtvā devyo bharatasattama
dehaṃ tyaktvā mahārāja gatim iṣṭāṃ yayustadā
- 13
अवाप्नुवन्त वेदोक्तान्संस्कारान्पाण्डवास्तदा
अवर्धन्त च भोगांस्ते भुञ्जानाः पितृवेश्मनि
avāpnuvanta vedoktānsaṃskārānpāṇḍavāstadā
avardhanta ca bhogāṃste bhuñjānāḥ pitṛveśmani
- 14
धार्तराष्ट्रैश्च सहिताः क्रीडन्तः पितृवेश्मनि
बालक्रीडासु सर्वासु विशिष्टाः पाण्डवाभवन्
dhārtarāṣṭraiśca sahitāḥ krīḍantaḥ pitṛveśmani
bālakrīḍāsu sarvāsu viśiṣṭāḥ pāṇḍavābhavan
- 15
जवे लक्ष्याभिहरणे भोज्ये पांसुविकर्षणे
धार्तराष्ट्रान्भीमसेनः सर्वान्स परिमर्दति
jave lakṣyābhiharaṇe bhojye pāṃsuvikarṣaṇe
dhārtarāṣṭrānbhīmasenaḥ sarvānsa parimardati
- 16
हर्षाद् एतान्क्रीडमानान्गृह्य काकनिलीयने
शिरःसु च निगृह्यैनान्योधयामास पाण्डवः
harṣād etānkrīḍamānāngṛhya kākanilīyane
śiraḥsu ca nigṛhyainānyodhayāmāsa pāṇḍavaḥ
- 17
शतम् एकोत्तरं तेषां कुमाराणां महौजसाम्
एक एव विमृद्नाति नातिकृच्छ्राद्वृकोदरः
śatam ekottaraṃ teṣāṃ kumārāṇāṃ mahaujasām
eka eva vimṛdnāti nātikṛcchrādvṛkodaraḥ
- 18
पादेषु च निगृह्यैनान्विनिहत्य बलाद्बली
चकर्ष क्रोशतो भूमौ घृष्टजानुशिरोऽक्षिकान्
pādeṣu ca nigṛhyainānvinihatya balādbalī
cakarṣa krośato bhūmau ghṛṣṭajānuśiro'kṣikān
- 19
दश बालाञ्जले क्रीडन्भुजाभ्यां परिगृह्य सः
आस्ते स्म सलिले मग्नः प्रमृतांश्च विमुञ्चति
daśa bālāñjale krīḍanbhujābhyāṃ parigṛhya saḥ
āste sma salile magnaḥ pramṛtāṃśca vimuñcati
- 20
फलानि वृक्षम् आरुह्य प्रचिन्वन्ति च ते यदा
तदा पादप्रहारेण भीमः कम्पयते द्रुमम्
प्रगृह्य वृक्षमूलं च पाणिभ्यां कम्पयन्द्रुमम्
अग्रशाखाग्रसंलीनान्पातयामास भूतले
भग्नपादोरुपृष्ठाश्च भिन्नमस्तकपार्श्वकाः
phalāni vṛkṣam āruhya pracinvanti ca te yadā
tadā pādaprahāreṇa bhīmaḥ kampayate drumam
pragṛhya vṛkṣamūlaṃ ca pāṇibhyāṃ kampayandrumam
agraśākhāgrasaṃlīnānpātayāmāsa bhūtale
bhagnapādorupṛṣṭhāśca bhinnamastakapārśvakāḥ
- 21
प्रहारवेगाभिहताद्द्रुमाद्व्याघूर्णितास्ततः
सफलाः प्रपतन्ति स्म द्रुतं स्रस्ताः कुमारकाः
केचिद्भग्नशिरोरस्काः केचिद्भग्नकटीतटाः
निपेतुर्भ्रातरः सर्वे भीमसेनभुजार्दिताः
prahāravegābhihatāddrumādvyāghūrṇitāstataḥ
saphalāḥ prapatanti sma drutaṃ srastāḥ kumārakāḥ
kecidbhagnaśiroraskāḥ kecidbhagnakaṭītaṭāḥ
nipeturbhrātaraḥ sarve bhīmasenabhujārditāḥ
- 22
न ते नियुद्धे न जवे न योग्यासु कदाचन
कुमारा उत्तरं चक्रुः स्पर्धमाना वृकोदरम्
na te niyuddhe na jave na yogyāsu kadācana
kumārā uttaraṃ cakruḥ spardhamānā vṛkodaram
- 23
एवं स धार्तराष्ट्राणां स्पर्धमानो वृकोदरः
अप्रिये ऽतिष्ठद् अत्यन्तं बाल्यान्न द्रोहचेतसा
evaṃ sa dhārtarāṣṭrāṇāṃ spardhamāno vṛkodaraḥ
apriye 'tiṣṭhad atyantaṃ bālyānna drohacetasā
- 24
ततो बलम् अतिख्यातं धार्तराष्ट्रः प्रतापवान्
भीमसेनस्य तज्ज्ञात्वा दुष्टभावम् अदर्शयत्
tato balam atikhyātaṃ dhārtarāṣṭraḥ pratāpavān
bhīmasenasya tajjñātvā duṣṭabhāvam adarśayat
- 25
तस्य धर्माद् अपेतस्य पापानि परिपश्यतः
मोहाद् ऐश्वर्यलोभाच्च पापा मतिर् अजायत
tasya dharmād apetasya pāpāni paripaśyataḥ
mohād aiśvaryalobhācca pāpā matir ajāyata
- 26
अयं बलवतां श्रेष्ठः कुन्तीपुत्रो वृकोदरः
मध्यमः पाण्डुपुत्राणां निकृत्या संनिहन्यताम्
प्राणवान्विक्रमी चैव शौर्येण महतान्वितः
स्पर्धते चापि सहितान् अस्मान् एको वृकोदरः
तं तु सुप्तं पुरोद्याने गङ्गायां प्रक्षिपामहे
ayaṃ balavatāṃ śreṣṭhaḥ kuntīputro vṛkodaraḥ
madhyamaḥ pāṇḍuputrāṇāṃ nikṛtyā saṃnihanyatām
prāṇavānvikramī caiva śauryeṇa mahatānvitaḥ
spardhate cāpi sahitān asmān eko vṛkodaraḥ
taṃ tu suptaṃ purodyāne gaṅgāyāṃ prakṣipāmahe
- 27
अथ तस्माद् अवरजं ज्येष्ठं चैव युधिष्ठिरम्
प्रसह्य बन्धने बद्ध्वा प्रशासिष्ये वसुंधराम्
atha tasmād avarajaṃ jyeṣṭhaṃ caiva yudhiṣṭhiram
prasahya bandhane baddhvā praśāsiṣye vasuṃdharām
- 28
एवं स निश्चयं पापः कृत्वा दुर्योधनस्तदा
नित्यम् एवान्तरप्रेक्षी भीमस्यासीन्महात्मनः
evaṃ sa niścayaṃ pāpaḥ kṛtvā duryodhanastadā
nityam evāntaraprekṣī bhīmasyāsīnmahātmanaḥ
- 29
ततो जलविहारार्थं कारयामास भारत
चेलकम्बलवेश्मानि विचित्राणि महान्ति च
सर्वकामैः सुपूर्णानि पताकोच्छ्रयवन्ति च
तत्र संजनयामास नानागाराण्यनेकशः
उदकक्रीडनं नाम कारयामास भारत
tato jalavihārārthaṃ kārayāmāsa bhārata
celakambalaveśmāni vicitrāṇi mahānti ca
sarvakāmaiḥ supūrṇāni patākocchrayavanti ca
tatra saṃjanayāmāsa nānāgārāṇyanekaśaḥ
udakakrīḍanaṃ nāma kārayāmāsa bhārata
- 30
प्रमाणकोट्याम् उद्देशं स्थलं किंचिद् उपेत्य च
भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च चोष्यं लेह्यम् अथापि च
उपाहृतं नरैस्तत्र कुशलैः सूदकर्मणि
न्यवेदयंस्तत्पुरुषा धार्तराष्ट्राय वै तदा
ततो दुर्योधनस्तत्र पाण्डवान् आह दुर्मतिः
गङ्गां चैवानुयास्याम उद्यानवनशोभिताम्
सहिता भ्रातरः सर्वे जलक्रीडाम् अवाप्नुमः
एवम् अस्त्विति तं चापि प्रत्युवाच युधिष्ठिरः
ते रथैर्नगराकारैर्देशजैश्च गजोत्तमैः
निर्ययुर्नगराच्छूराः कौरवाः पाण्डवैः सह
उद्यानवनम् आसाद्य विसृज्य च महाजनम्
विशन्ति स्म तदा वीराः सिंहा इव गिरेर्गुहाम्
उद्यानम् अभिपश्यन्तो भ्रातरः सर्व एव ते
उपस्थानगृहैः शुभ्रैर्वलभीभिश्च शोभितम्
गवाक्षकैस्तथा जालैर्जलैः सांचारिकैर् अपि
संमार्जितं सौधकारैश्चित्रकारैश्च चित्रितम्
दीर्घिकाभिश्च पूर्णाभिस्तथा पुष्करिणीभिर्हि
जलं तच्छुशुभे छन्नं फुल्लैर्जलरुहैस्तथा
उपच्छन्ना वसुमती तथा पुष्पैर्यथर्तुकैः
तत्रोपविष्टास्ते सर्वे पाण्डवाः कौरवाश्च ह
उपच्छन्नान्बहून्कामांस्ते भुञ्जन्ति ततस्ततः
अथोद्यानवरे तस्मिंस्तथा क्रीडागताश्च ते
परस्परस्य वक्त्रेभ्यो ददुर्भक्ष्यांस्ततस्ततः
ततो दुर्योधनः पापस्तद्भक्ष्ये कालकूटकम्
विषं प्रक्षेपयामास भीमसेनजिघांसया
स्वयम् उत्थाय चैवाथ हृदयेन क्षुरोपमः
स वाचामृतकल्पश्च भ्रातृवच्च सुहृद्यथा
स्वयं प्रक्षिपते भक्ष्यं वक्त्रे भीमस्य पापकृत्
प्रतीच्छितं च भीमेन तं वै दोषम् अजानता
ततो दुर्योधनस्तत्र हृदयेन हसन्न् इव
कृतकृत्यम् इवात्मानं मन्यते पुरुषाधमः
ततस्ते सहिताः सर्वे जलक्रीडाम् अकुर्वत
पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च तदा मुदितमानसाः
क्रीडावसाने सर्वे ते शुचिवस्त्राः स्वलंकृताः
सर्वकामसमृद्धं तद् अन्नं बुभुजिरे शनैः
pramāṇakoṭyām uddeśaṃ sthalaṃ kiṃcid upetya ca
bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca coṣyaṃ lehyam athāpi ca
upāhṛtaṃ naraistatra kuśalaiḥ sūdakarmaṇi
nyavedayaṃstatpuruṣā dhārtarāṣṭrāya vai tadā
tato duryodhanastatra pāṇḍavān āha durmatiḥ
gaṅgāṃ caivānuyāsyāma udyānavanaśobhitām
sahitā bhrātaraḥ sarve jalakrīḍām avāpnumaḥ
evam astviti taṃ cāpi pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ
te rathairnagarākārairdeśajaiśca gajottamaiḥ
niryayurnagarācchūrāḥ kauravāḥ pāṇḍavaiḥ saha
udyānavanam āsādya visṛjya ca mahājanam
viśanti sma tadā vīrāḥ siṃhā iva girerguhām
udyānam abhipaśyanto bhrātaraḥ sarva eva te
upasthānagṛhaiḥ śubhrairvalabhībhiśca śobhitam
gavākṣakaistathā jālairjalaiḥ sāṃcārikair api
saṃmārjitaṃ saudhakāraiścitrakāraiśca citritam
dīrghikābhiśca pūrṇābhistathā puṣkariṇībhirhi
jalaṃ tacchuśubhe channaṃ phullairjalaruhaistathā
upacchannā vasumatī tathā puṣpairyathartukaiḥ
tatropaviṣṭāste sarve pāṇḍavāḥ kauravāśca ha
upacchannānbahūnkāmāṃste bhuñjanti tatastataḥ
athodyānavare tasmiṃstathā krīḍāgatāśca te
parasparasya vaktrebhyo dadurbhakṣyāṃstatastataḥ
tato duryodhanaḥ pāpastadbhakṣye kālakūṭakam
viṣaṃ prakṣepayāmāsa bhīmasenajighāṃsayā
svayam utthāya caivātha hṛdayena kṣuropamaḥ
sa vācāmṛtakalpaśca bhrātṛvacca suhṛdyathā
svayaṃ prakṣipate bhakṣyaṃ vaktre bhīmasya pāpakṛt
pratīcchitaṃ ca bhīmena taṃ vai doṣam ajānatā
tato duryodhanastatra hṛdayena hasann iva
kṛtakṛtyam ivātmānaṃ manyate puruṣādhamaḥ
tataste sahitāḥ sarve jalakrīḍām akurvata
pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāśca tadā muditamānasāḥ
krīḍāvasāne sarve te śucivastrāḥ svalaṃkṛtāḥ
sarvakāmasamṛddhaṃ tad annaṃ bubhujire śanaiḥ

