19 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
ततः स भग्नपार्श्वाङ्गो नदित्वा भैरवं रवम्
शैलराजप्रतीकाशो गतासुर् अभवद्बकः
तेन शब्देन वित्रस्तो जनस्तस्याथ रक्षसः
निष्पपात गृहाद्राजन्सहैव परिचारिभिः
ततस्तु निहतं दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रं महाबलम्
बाकाः परमसंत्रस्ता भीमं शरणम् आययुः
बकस्य परिचारकाः
आरामोद्यानचैत्यस्थाः क्षुद्रदेवालयाश्रिताः
भीमं दृष्ट्वा शौर्यराशिं
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ sa bhagnapārśvāṅgo naditvā bhairavaṃ ravam
śailarājapratīkāśo gatāsur abhavadbakaḥ
tena śabdena vitrasto janastasyātha rakṣasaḥ
niṣpapāta gṛhādrājansahaiva paricāribhiḥ
tatastu nihataṃ dṛṣṭvā rākṣasendraṃ mahābalam
bākāḥ paramasaṃtrastā bhīmaṃ śaraṇam āyayuḥ
bakasya paricārakāḥ
ārāmodyānacaityasthāḥ kṣudradevālayāśritāḥ
bhīmaṃ dṛṣṭvā śauryarāśiṃ
- 2
तान्भीतान्विगतज्ञानान्भीमः प्रहरतां वरः
सान्त्वयामास बलवान्समये च न्यवेशयत्
tānbhītānvigatajñānānbhīmaḥ praharatāṃ varaḥ
sāntvayāmāsa balavānsamaye ca nyaveśayat
- 3
न हिंस्या मानुषा भूयो युष्माभिर् इह कर्हिचित्
हिंसतां हि वधः शीघ्रम् एवम् एव भवेद् इति
na hiṃsyā mānuṣā bhūyo yuṣmābhir iha karhicit
hiṃsatāṃ hi vadhaḥ śīghram evam eva bhaved iti
- 4
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तानि रक्षांसि भारत
एवम् अस्त्विति तं प्राहुर्जगृहुः समयं च तम्
सगणस्तु बकभ्राता प्राणमत्पाण्डवं तदा
तत्पुरोपवनोद्यानचैत्यारामान्विसृज्य ते
बिभीतककपित्थार्कप्लक्षशाल्मलिकाननम्
प्रपेदिरे भयत्रस्ता भीमसाध्वसकातराः
यमुनातीरम् उत्सृज्य प्रपेदे पितृकाननम्
tasya tadvacanaṃ śrutvā tāni rakṣāṃsi bhārata
evam astviti taṃ prāhurjagṛhuḥ samayaṃ ca tam
sagaṇastu bakabhrātā prāṇamatpāṇḍavaṃ tadā
tatpuropavanodyānacaityārāmānvisṛjya te
bibhītakakapitthārkaplakṣaśālmalikānanam
prapedire bhayatrastā bhīmasādhvasakātarāḥ
yamunātīram utsṛjya prapede pitṛkānanam
- 5
ततः प्रभृति रक्षांसि तत्र सौम्यानि भारत
नगरे प्रत्यदृश्यन्त नरैर्नगरवासिभिः
tataḥ prabhṛti rakṣāṃsi tatra saumyāni bhārata
nagare pratyadṛśyanta narairnagaravāsibhiḥ
- 6
ततो भीमस्तम् आदाय गतासुं पुरुषादकम्
निष्कर्णनेत्रं निर्जिह्वं निःसंज्ञं कण्ठपीडनात्
कुर्वन्तं बहुधा चेष्टां स नरादम् अकर्षत
स एव राक्षसो नूनं पुनर् आयाति नः पुरीम्
सबालवृद्धाः पुरुषा इति भीताः प्रदुद्रुवुः
आच्छिद्य बाहू पादौ च शिरश्च स वृकोदरः
द्वारेषु चतुर्षु क्षिप्त्वा पुनर् आगात्स मारुतिः
द्वारदेशे विनिक्षिप्य जगामानुपलक्षितः
दृष्ट्वा भीमबलोद्धूतं बकं विनिहतं तदा
ज्ञातयो ऽस्य भयोद्विग्नाः प्रतिजग्मुस्ततस्ततः
tato bhīmastam ādāya gatāsuṃ puruṣādakam
niṣkarṇanetraṃ nirjihvaṃ niḥsaṃjñaṃ kaṇṭhapīḍanāt
kurvantaṃ bahudhā ceṣṭāṃ sa narādam akarṣata
sa eva rākṣaso nūnaṃ punar āyāti naḥ purīm
sabālavṛddhāḥ puruṣā iti bhītāḥ pradudruvuḥ
ācchidya bāhū pādau ca śiraśca sa vṛkodaraḥ
dvāreṣu caturṣu kṣiptvā punar āgātsa mārutiḥ
dvāradeśe vinikṣipya jagāmānupalakṣitaḥ
dṛṣṭvā bhīmabaloddhūtaṃ bakaṃ vinihataṃ tadā
jñātayo 'sya bhayodvignāḥ pratijagmustatastataḥ
- 7
ततः स भीमस्तं हत्वा गत्वा ब्राह्मणवेश्म तत्
बलीवर्दौ च शकटं ब्राह्मणाय न्यवेदयत्
तूष्णीम् अन्तर्गृहं गच्छेत्यभिधाय द्विजोत्तमम्
मातृभ्रातृसमक्षं च गत्वा शयनम् एत्य च
आचचक्षे यथावृत्तं राज्ञः सर्वम् अशेषतः
अशितो ऽस्म्यद्य जननि तृप्तिर्मे दशवार्षिकी
tataḥ sa bhīmastaṃ hatvā gatvā brāhmaṇaveśma tat
balīvardau ca śakaṭaṃ brāhmaṇāya nyavedayat
tūṣṇīm antargṛhaṃ gacchetyabhidhāya dvijottamam
mātṛbhrātṛsamakṣaṃ ca gatvā śayanam etya ca
ācacakṣe yathāvṛttaṃ rājñaḥ sarvam aśeṣataḥ
aśito 'smyadya janani tṛptirme daśavārṣikī
- 8
ततो नरा विनिष्क्रान्ता नगरात्काल्यम् एव तु
ददृशुर्निहतं भूमौ राक्षसं रुधिरोक्षितम्
tato narā viniṣkrāntā nagarātkālyam eva tu
dadṛśurnihataṃ bhūmau rākṣasaṃ rudhirokṣitam
- 9
तम् अद्रिकूटसदृशं विनिकीर्णं भयावहम्
दृष्ट्वा संहृष्टरोमाणो बभूवुस्तत्र नागराः
एकचक्रां ततो गत्वा प्रवृत्तिं प्रददुः परे
tam adrikūṭasadṛśaṃ vinikīrṇaṃ bhayāvaham
dṛṣṭvā saṃhṛṣṭaromāṇo babhūvustatra nāgarāḥ
ekacakrāṃ tato gatvā pravṛttiṃ pradaduḥ pare
- 10
ततः सहस्रशो राजन्नरा नगरवासिनः
तत्राजग्मुर्बकं द्रष्टुं सस्त्रीवृद्धकुमारकाः
ददृशुस्ते बकं सर्वे विशिरःपाणिपादकम्
निःशृङ्गवृक्षं निर्गुल्मं विनिकीर्णं गिरिं यथा
tataḥ sahasraśo rājannarā nagaravāsinaḥ
tatrājagmurbakaṃ draṣṭuṃ sastrīvṛddhakumārakāḥ
dadṛśuste bakaṃ sarve viśiraḥpāṇipādakam
niḥśṛṅgavṛkṣaṃ nirgulmaṃ vinikīrṇaṃ giriṃ yathā
- 11
ततस्ते विस्मिताः सर्वे कर्म दृष्ट्वातिमानुषम्
विस्मयोत्फुल्लनयनास्तर्जन्यासक्तनासिकाः
दैवतान्यर्चयांचक्रुः सर्व एव विशां पते
tataste vismitāḥ sarve karma dṛṣṭvātimānuṣam
vismayotphullanayanāstarjanyāsaktanāsikāḥ
daivatānyarcayāṃcakruḥ sarva eva viśāṃ pate
- 12
ततः प्रगणयामासुः कस्य वारो ऽद्य भोजने
ज्ञात्वा चागम्य तं विप्रं पप्रच्छुः सर्व एव तत्
tataḥ pragaṇayāmāsuḥ kasya vāro 'dya bhojane
jñātvā cāgamya taṃ vipraṃ papracchuḥ sarva eva tat
- 13
एवं पृष्टस्तु बहुशो रक्षमाणश्च पाण्डवान्
उवाच नागरान्सर्वान् इदं विप्रर्षभस्तदा
evaṃ pṛṣṭastu bahuśo rakṣamāṇaśca pāṇḍavān
uvāca nāgarānsarvān idaṃ viprarṣabhastadā
- 14
आज्ञापितं माम् अशने रुदन्तं सह बन्धुभिः
ददर्श ब्राह्मणः कश्चिन्मन्त्रसिद्धो महाबलः
अद्य ते राक्षसो वारः पूर्वेद्युर्ज्ञापितो मम
ग्रामसाधारणेनैव सूचकेन पुरौकसः
ājñāpitaṃ mām aśane rudantaṃ saha bandhubhiḥ
dadarśa brāhmaṇaḥ kaścinmantrasiddho mahābalaḥ
adya te rākṣaso vāraḥ pūrvedyurjñāpito mama
grāmasādhāraṇenaiva sūcakena puraukasaḥ
- 15
परिपृच्छ्य स मां पूर्वं परिक्लेशं पुरस्य च
अब्रवीद्ब्राह्मणश्रेष्ठ आश्वास्य प्रहसन्न् इव
paripṛcchya sa māṃ pūrvaṃ parikleśaṃ purasya ca
abravīdbrāhmaṇaśreṣṭha āśvāsya prahasann iva
- 16
प्रापयिष्याम्यहं तस्मै इदम् अन्नं दुरात्मने
मन्निमित्तं भयं चापि न कार्यम् इति वीर्यवान्
prāpayiṣyāmyahaṃ tasmai idam annaṃ durātmane
mannimittaṃ bhayaṃ cāpi na kāryam iti vīryavān
- 17
स तदन्नम् उपादाय गतो बकवनं प्रति
तेन नूनं भवेद् एतत्कर्म लोकहितं कृतम्
sa tadannam upādāya gato bakavanaṃ prati
tena nūnaṃ bhaved etatkarma lokahitaṃ kṛtam
- 18
ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे क्षत्रियाश्च सुविस्मिताः
वैश्याः शूद्राश्च मुदिताश्चक्रुर्ब्रह्ममहं तदा
tataste brāhmaṇāḥ sarve kṣatriyāśca suvismitāḥ
vaiśyāḥ śūdrāśca muditāścakrurbrahmamahaṃ tadā
- 19
ततो जानपदाः सर्वे आजग्मुर्नगरं प्रति
तद् अद्भुततमं द्रष्टुं पार्थास्तत्रैव चावसन्
श्रुत्वा बकवधं यस्तु वाचकं पूजयेन्नरः
तस्य वंशे ऽपि राजेन्द्र न राक्षसभयं भवेत्
नश्यन्ति शत्रवस्तस्य उपसर्गास्तथैव च
महत्पुण्यम् अवाप्नोति श्रुत्वा भीमपराक्रमम्
वेत्रकीयगृहे सर्वे परिवार्य वृकोदरम्
विस्मयाद् अभ्यगच्छन्त भीमं भीमपराक्रमम्
न वै न सम्भवेत्सर्वं ब्राह्मणेषु महात्मसु
इति सत्कृत्य तं पौराः परिवव्रुः समन्ततः
अयं त्राता हि नः सर्वान्पितेव परमार्थतः
अस्य शुश्रूषवः पादौ परिचर्य उपास्महे
पशुमद्दधिमच्चान्नं परं भक्तम् उपाहरन्
तस्मिन्हते ते पुरुषा भीताः समनुबोधनाः
ततः सम्प्राद्रवन्पार्थाः सह मात्रा परंतपाः
आगच्छन्न् एकचक्रां ते पाण्डवाः संशितव्रताः
वैदिकाध्ययने युक्ता जटिला ब्रह्मचारिणः
अवसंस्ते च तत्रापि ब्राह्मणस्य निवेशने
मात्रा सहैकचक्रायां दीर्घकालं सहोषिताः
tato jānapadāḥ sarve ājagmurnagaraṃ prati
tad adbhutatamaṃ draṣṭuṃ pārthāstatraiva cāvasan
śrutvā bakavadhaṃ yastu vācakaṃ pūjayennaraḥ
tasya vaṃśe 'pi rājendra na rākṣasabhayaṃ bhavet
naśyanti śatravastasya upasargāstathaiva ca
mahatpuṇyam avāpnoti śrutvā bhīmaparākramam
vetrakīyagṛhe sarve parivārya vṛkodaram
vismayād abhyagacchanta bhīmaṃ bhīmaparākramam
na vai na sambhavetsarvaṃ brāhmaṇeṣu mahātmasu
iti satkṛtya taṃ paurāḥ parivavruḥ samantataḥ
ayaṃ trātā hi naḥ sarvānpiteva paramārthataḥ
asya śuśrūṣavaḥ pādau paricarya upāsmahe
paśumaddadhimaccānnaṃ paraṃ bhaktam upāharan
tasminhate te puruṣā bhītāḥ samanubodhanāḥ
tataḥ samprādravanpārthāḥ saha mātrā paraṃtapāḥ
āgacchann ekacakrāṃ te pāṇḍavāḥ saṃśitavratāḥ
vaidikādhyayane yuktā jaṭilā brahmacāriṇaḥ
avasaṃste ca tatrāpi brāhmaṇasya niveśane
mātrā sahaikacakrāyāṃ dīrghakālaṃ sahoṣitāḥ

