Sanskrit

29 shlokas

  1. 1
  2. 2
  3. 3
  4. 4
  5. 5
  6. 6
  7. 7

    धिक्कुर्वन्तस्तदा भीष्मं धृतराष्ट्रं च कौरवम्

    कर्मणा सुनृशंसेन पुरोचनकृतेन वै

    वैशंपायनः

    शकुनिः

    वैशंपायनः

    वैशंपायनः

    धार्मिकान्वृत्तसम्पन्नान्मातुः प्रियहिते रतान्

    यदा तान् ईदृशान्पार्थान् उत्सादयितुम् अर्हति

    ततः स्वयंवरे वृत्ते धार्तराष्ट्राः स्म भारत

    मन्त्रयन्ते ततः सर्वे कर्णसौबलदूषिताः

    कश्चिच्छत्रुः कर्शनीयः पीडनीयस्तथा परः

    उत्सादनीयाः कौन्तेयाः सर्वे क्षत्रस्य मे मताः

    एवं पराजिताः सर्वे यदि यूयं गमिष्यथ

    अकृत्वा संविदं कांचित्तद्वस्तप्स्यत्यसंशयम्

    अयं देशश्च कालश्च पाण्डवोद्धरणाय नः

    न चेद् एवं करिष्यध्वं लोके हास्या भविष्यथ

    यम् एते संश्रिता वस्तुं कामयन्ते च भूमिपम्

    सो ऽल्पवीर्यबलो राजा द्रुपदो वै मतो मम

    यावद् एतान्न जानन्ति जीवतो वृष्णिपुंगवाः

    चैद्यश्च पुरुषव्याघ्रः शिशुपालः प्रतापवान्

    एकीभावं गता राज्ञा द्रुपदेन महात्मना

    दुराधर्षतरा राजन्भविष्यन्ति न संशयः

    यावत्त्वचलतां सर्वे प्राप्नुवन्ति नराधिपाः

    तावद् एव व्यवस्यामः पाण्डवानां वधं प्रति

    मुक्ता जतुगृहाद्भीमाद् आशीविषमुखाद् इव

    पुनर्यद् इह मुच्यन्ते महन्नो भयम् आविशेत्

    तेषाम् इहोपयातानाम् एषां च पुरवासिनाम्

    अन्तरे दुष्करं स्थातुं मेषयोर्महतोर् इव

    हलधृक्प्रगृहीतानि बलानि बलिनां स्वयम्

    यावन्न कुरुसेनायां पतन्ति पतगा इव

    तावत्सर्वाभिसारेण पुरम् एतद्विनाश्यताम्

    एतद् अत्र परं मन्ये प्राप्तकालं नरर्षभाः

    शकुनेर्वचनं श्रुत्वा भाषमाणस्य दुर्मतेः

    सौमदत्तिर् इदं वाक्यं जगाद परमं ततः

    प्रकृतीः सप्त वै ज्ञात्वा आत्मनश्च परस्य च

    तथा देशं च कालं च षड्विधांश्च नयेद्गुणान्

    स्थानं वृद्धिं क्षयं चैव भूमिं मित्राणि विक्रमम्

    समीक्ष्याथाभियुञ्जीत परं व्यसनपीडितम्

    ततो ऽहं पाण्डवान्मन्ये मित्रकोशसमन्वितान्

    बलस्थान्विक्रमस्थांश्च स्वकृतैः प्रकृतिप्रियान्

    वपुषा भुवि भूतानां नेत्राणि च मनांसि च

    श्रोत्रं मधुरया वाचा रमयत्यर्जुनो नृणाम्

    न तु केवलदैवेन प्रजा भावेन भेजिरे

    यद्बभूव मनःकान्तं कर्मणा स चकार तत्

    न ह्य् अयुक्तं न चासक्तं नामृतं न च विप्रियम्

    भाषितं चारुभाषस्य जज्ञे पार्थस्य भारती

    तान् एवं गुणसम्पन्नान्सम्पन्नान्राजलक्षणैः

    न तान्पश्यामि ये शक्ताः समुच्छेत्तुं यथाबलात्

    प्रभावशक्तिर्विपुला मन्त्रशक्तिश्च पुष्कला

    तथैवोत्साहशक्तिश्च पार्थेष्वभ्यधिका सदा

    मौलमित्रबलानां च कालज्ञो वै युधिष्ठिरः

    साम्ना दानेन भेदेन दण्डेनेति युधिष्ठिरः

    अमित्रं यतते जेतुं न रोषेणेति मे मतिः

    परिक्रीय धनैः शत्रून्मित्राणि च धनानि च

    मूलं च सुदृढं कृत्वा हन्त्यरीन्पाण्डवस्ततः

    अशक्यान्पाण्डवान्मन्ये देवैर् अपि सवासवैः

    एषाम् अर्थे सदा युक्तौ कृष्णसंकर्षणावुभौ

    श्रेयश्च यदि मन्यध्वं मन्मतं यदि वो मतम्

    संविदं पाण्डवैः सार्धं कृत्वा याम यथागतम्

    गोपुराट्टालकैर् उच्चैर् उपतल्पशतैर् अपि

    गुप्तं पुरवरं श्रेष्ठम् एतद् अद्भिश्च संवृतम्

    तृणधान्येन्धनरसैस्तथा यन्त्रायुधौषधैः

    युक्तं ह्युरुकवाटैश्च द्रव्यागारतुषादिकैः

    भीमोच्छ्रितमहाचक्रं बृहदट्टालसंवृतम्

    दृढप्राकारनिर्यूहं शतघ्नीजालसंवृतम्

    ऐष्टको दारवो वप्रो मानुषश्चेति यः स्मृतः

    प्राकारकर्तृभिर्वीरैर्नृगर्भस्तत्र पूजितः

    तद् एतन्नरगर्भेण पाण्डरेण विराजते

    सालेनानेकतालेन सर्वतः संवृतं पुरम्

    अनुरक्ताः प्रकृतयो द्रुपदस्य महात्मनः

    दानमानार्चिताः सर्वे बाह्याश्चाभ्यन्तराश्च ये

    प्रतिरुद्धान् इमाञ्ज्ञात्वा राजभिर्भीमविक्रमैः

    उपयास्यन्ति दाशार्हाः समुदग्रोच्छ्रितायुधाः

    तस्मात्संधिं वयं कृत्वा धार्तराष्ट्रस्य पाण्डवैः

    स्वराष्ट्रम् एव गच्छामो यद्याप्तं वचनं मम

    एतन्मम मतं सर्वैः क्रियतां यदि रोचते

    एतच्च सुकृतं मन्ये क्षेमं चापि महीक्षिताम्

    सौमदत्तेर्वचः श्रुत्वा कर्णो वैकर्तनो वृषा

    उवाच वचनं काले कालज्ञः सर्वकर्मणाम्

    नीतिपूर्वम् इदं सर्वम् उक्तं वचनम् अर्थवत्

    वचनं नाभ्यसूयामि श्रूयतां मद्वचःस्थितिः

    द्वैधीभावो न गन्तव्यः सर्वकर्मसु मानवैः

    द्विधाभूतेन मनसा ह्यन्यत्कर्म न सिध्यति

    सम्प्रयाणासनाभ्यां तु कर्शनेन तथैव च

    नैतच्छक्यं पुरं हन्तुम् आक्रन्दो ऽस्याप्यशोभनः

    अवमर्दनकालो ऽत्र मतश्चिन्तयतो मम

    यावन्नो वृष्णयः पार्ष्णीं न गृह्णन्ति रणप्रियाः

    प्रभवन्तो हृष्टतुष्टाः स्वबाहुबलशालिनः

    प्राकारम् अवमृद्नन्तु परिघाः पूरयन्त्वपि

    प्रस्रावयन्तु सलिलं क्रियतां विषमं समम्

    तृणकाष्ठेन महता खातम् अस्य प्रपूर्यताम्

    घुष्यतां राजसैन्येषु परेषां यो हनिष्यति

    नागम् अश्वं पदातिं वा दानमानं स लप्स्यते

    नागे दश सहस्राणि पञ्च चाश्वपदातिषु

    रथे वै द्विगुणं नागाद्वसु दास्यन्ति पार्थिवाः

    यश्च कामसुखे सक्तो बालश्च स्थविरश्च यः

    अयुद्धमनसो ये च ते तु तिष्ठन्तु भीरवः

    प्रदरश्च न दातव्यो न गन्तव्यम् अचोदितैः

    यशो रक्षत भद्रं वो जेष्यामो वै वयं पुरम्

    अनुलोमाश्च नो वाताः सर्वतो मृगपक्षिणः

    अग्नयश्च विराजन्ते शस्त्राणि कवचानि च

    ततः कर्णवचः श्रुत्वा धार्तराष्ट्रप्रियैषिणः

    निर्ययुः पृथिवीपालाश्चालयन्तः परान्रणे

    न हि तेषां मनःसक्तिर् इन्द्रियार्थेषु सर्वशः

    यथा पुनर् अरिघ्नानां प्रसवो युद्ध एव च

    वैकर्तनपुरोवातः सैन्धवोर्मिमहास्वनः

    दुःशासनमहामत्स्यो दुर्योधनमहाग्रहः

    स राजसागरो भीमो भीमघोषप्रदर्शनः

    अभिदुद्राव वेगेन पुरं तद् अपसव्यतः

    तद् अनीकम् अनाधृष्यं शस्त्राग्निव्यालदीपितम्

    समुत्कूलितम् आज्ञाय चुक्रुशुर्द्रुपदात्मजाः

    ते मेघसमनिर्घोषैर्बलिनः स्यन्दनोत्तमैः

    निर्ययुर्नगरद्वारात्त्रासयन्तः परान्रणे

    धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च सुमित्रः प्रियदर्शनः

    चित्रकेतुः सुकेतुश्च ध्वजसेनश्च वीर्यवान्

    पुत्रा द्रुपदराजस्य बलवन्तो जयैषिणः

    द्रुपदश्च महावीर्यः पाण्डरोष्णीषकेतनः

    पाण्डरव्यजनच्छत्रः पाण्डरध्वजवाहनः

    सपुत्रगणमध्यस्थः शुशुभे राजसत्तमः

    चन्द्रमा ज्योतिषां मध्ये पौर्णमास्याम् इवोदितः

    अथोद्धूतपताकाग्रम् अजिह्मगतिम् अव्ययम्

    द्रुपदानीकम् आयान्तं कुरुसैन्यम् अभिद्रवत्

    तयोर् उभयतो जज्ञे भैरवस्तुमुलः स्वनः

    बलयोः सम्प्रहरतोः स्रवन्त्योः सरितोर् इव

    प्रकीर्णरथनागाश्वैस्तान्यनीकानि सर्वशः

    ज्योतींषि विप्रकीर्णानि सर्वतः प्रचकाशिरे

    उत्कृष्टभेरीनिनदे सम्प्रवृत्ते महारवे

    अमर्षिता महात्मानः पाण्डवा निर्ययुस्ततः

    रथान्वै मेघनिर्घोषान्युक्तान्परमवाजिभिः

    धन्विनो ध्वजिनः शुभ्रान् आस्थाय भरतर्षभाः

    ततः पाण्डुसुतान्दृष्ट्वा रथस्थान् आत्तकार्मुकान्

    नृपाणाम् अभवत्कम्पो वेपथुर्हृदयेषु च

    निर्यातेष्वथ पार्थेषु द्रौपदं तद्बलं रणे

    आविशत्परमो हर्षः प्रमोदश्च जयं प्रति

    स मुहूर्तं व्यतिकरः सैन्यानाम् अभवद्भृशम्

    ततो द्वन्द्वम् अयुध्यन्त मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्

    जघ्नतुः समरे तस्मिन्सुमित्रप्रियदर्शनौ

    जयद्रथश्च कर्णश्च पश्यतः सव्यसाचिनः

    अर्जुनः प्रेक्ष्य निहतौ सुमित्रप्रियदर्शनौ

    जयद्रथसुतं तत्र जघान पितुर् अन्तिके

    वृषसेनाद् अवरजं सुबाहुं वै धनंजयः

    कर्णपुत्रं महावीर्यं रथनीडाद् अपातयत्

    तौ सुतौ निहतौ दृष्ट्वा राजसिंहौ तरस्विनौ

    नामृष्येतां महाबाहू प्रहारम् इव सद्गजौ

    तौ जग्मतुर् असंभ्रान्तौ फल्गुनस्य रथं प्रति

    प्रतिमुक्ततलत्राणौ त्रायमाणौ परस्परम्

    संनिपातस्तयोर् आसीत्फल्गुनेन महामृधे

    वृत्रशम्बरयोः संख्ये वज्रिणेव महारणे

    त्रीन्हयाञ्जघ्नतुस्तत्र फल्गुनस्य नरर्षभौ

    ततः किलिकिलाशब्दः कुरूणाम् अभवत्तदा

    तान्हयान्निहतान्दृष्ट्वा भीमसेनः प्रतापवान्

    निमेषान्तरमात्रेण रथम् अश्वैर् अयोजयत्

    उपयातं रथं दृष्ट्वा दुर्योधनपुरःसरौ

    सौबलः सौमदत्तिश्च समेयातां परंतपौ

    तैः पञ्चभिर् अदीनात्मा भीमसेनो महाबलः

    अयुध्यत बलैर्वीरैर् इन्द्रियार्थैर् इवेश्वरः

    तैर्निरुद्धो न संत्रासं जगाम समितिंजयः

    पञ्चभिर्द्विरदैर्मत्तैर्निरुद्ध इव केसरी

    तस्य ते युगपत्पञ्च पञ्चभिर्निशितैः शरैः

    सारथिं वाजिनश्चैव निन्युर्वैवस्वतक्षयम्

    हताश्वात्स्यन्दनश्रेष्ठाद् अवरुह्य महारथः

    चचार विविधान्मार्गान् असिम् उद्यम्य पाण्डवः

    अश्वस्कन्धेषु चक्रेषु युगेष्वीषासु चैव ह

    व्यचरत्पातयञ्शत्रून्सुपर्ण इव भोगिनः

    विधनुष्कं विकवचं विरथं च समीक्ष्य तम्

    अभिपेतुर्नरव्याघ्रम् अर्जुनप्रमुखा रथाः

    धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च यमौ च युधि दुर्जयौ

    तस्मिन्दाशरथे युद्धे प्रवृत्ते शरवृष्टिभिः

    रथा ध्वजाः पताकाश्च सर्वम् अन्तरधीयत

    तत्प्रवृत्तं चिरं कालं युद्धं समम् इवाभवत्

    रथेनाथ महाबाहुर् अर्जुनो ऽभ्यपतत्पुनः

    तम् आपतन्तं दृष्ट्वैव महाबाहुर्धनुर्धरः

    कर्णो ऽस्त्रविदुषां श्रेष्ठो वारयामास सायकैः

    स तेनाभिहतः पार्थो वासविर्वज्रसंनिभान्

    त्रीञ्शरान्संदधे क्रुद्धो वधे कर्णस्य पाण्डवः

    तैः शरैर् आहतं कर्णं ध्वजयष्टिम् उपाश्रितम्

    अपोवाह रथेनाशु सूतः परपुरंजयम्

    ततः पराजिते कर्णे धार्तराष्ट्रान्महद्भयम्

    विवेश समुदग्रांश्च पाञ्चालान्प्रसमीक्ष्य च

    तत्प्रकम्पितम् अत्यर्थं दृष्ट्वा वै सौबलो बलम्

    गिरा गम्भीरया वीरः समाश्वासयतासकृत्

    धार्तराष्ट्रैस्ततः सर्वैर्दुर्योधनपुरःसरैः

    धृतं तत्पुनर् एवासीद्बलं पार्थप्रकम्पितम्

    ततो दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमो भीमपराक्रमः

    अक्रुध्यत्स महाबाहुर् अगारं जातुषं स्मरन्

    ततः संग्रामशिरसि ददर्श विपुलद्रुमम्

    आयामभूतं तिष्ठन्तं स्कन्धपञ्चाशदुन्नतम्

    महास्कन्धं महोत्सेधं शक्रध्वजम् इवोच्छ्रितम्

    चित्रमाल्याम्बरधरं पताकाशतशोभितम्

    सालम् उद्यम्य पाणिभ्याम् उद्धृत्य च रणे बली

    अभिपेदे परान्संख्ये वज्रपाणिर् इवासुरान्

    भीमसेनभयार्तानि फल्गुनाभिहतानि च

    न शेकुस्तान्यनीकानि धार्तराष्ट्राभिरक्षितुम्

    तानि संभ्रान्तयोधानि श्रान्तवाजिगजानि च

    दिशः प्राकालयद्भीमो दिवीवाभ्राणि मारुतः

    तान्निवृत्तान्निरानन्दान्हतवारणवाजिनः

    नानुसस्रुर्न चाजघ्नुर्नोचुः किंचिच्च दारुणम्

    स्वम् एव शिबिरं जग्मुः क्षत्रियाः शरविक्षताः

    परे ऽप्यभिययुर्हृष्टाः पुरं पौरसुखावहाः

    मुहूर्तम् अभवद्वैरं तेषां वै पाण्डवैः सह

    यावत्तद्युद्धम् अभवन्महद्देवासुरोपमम्

    सुवृत्तं चक्रिरे सर्वे सुप्राप्ताम् अब्रुवन्वधूम्

    कृतार्थं द्रुपदं चोचुर्धृष्टद्युम्नं च पार्षतम्

    शकुनिः सिन्धुराजश्च कर्णदुर्योधनावपि

    तेषां तद् अभवद्दुःखं हृदि वाचा तु नाब्रुवन्

    ततः प्रयाता राजानः सर्व एव यथागतम्

    धार्तराष्ट्रा हि ते सर्वे गता नागपुरं तदा

    प्राग् एव पुररोधात्तु पाण्डवैर् अश्वसादिनः

    प्रेषिता गच्छतारिष्टान् अस्मान् आख्यात शौरये

    ते त्व् अदीर्घेण कालेन गत्वा द्वारवतीं पुरीम्

    ऊचुः संकर्षणोपेन्द्रौ वचनं वचनक्षमौ

    कुशलं पाण्डवाः सर्वान् आहुः स्मान्धकवृष्णयः

    आत्मनश्चाक्षतान् आहुर्विमुक्ताञ्जातुषाद्गृहात्

    समाजे द्रौपदीं स्माहुर्लब्धां राजीवलोचनाम्

    आत्मनः सदृशीं सर्वे शीलवृत्तसमाधिभिः

    तच्छ्रुत्वा वचनं कृष्णस्तान् उवाचोत्तरं वचः

    सर्वम् एतद् अहं जाने वधात्तस्य तु रक्षसः

    तत उद्योजयामास केशवश्चतुरङ्गिणीम्

    सेवां समुपयात्तूर्णं पाञ्चालनगरं प्रति

    ततः संकर्षणश्चैव केशवश्च महाबलः

    यादवैः सह सर्वैश्च पाण्डवान् अभिजग्मतुः

    पितृष्वसारं सम्पूज्य द्रुपदं च यथाविधि

    द्रौपदीं भूषणैः शुभ्रैर्भूषयित्वा महाधनैः

    न्यायतः पूजिता राज्ञा द्रुपदेन महात्मना

    रेमिरे पाण्डवैः सार्धं पाञ्चालनगरे तदा

    dhikkurvantastadā bhīṣmaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca kauravam

    karmaṇā sunṛśaṃsena purocanakṛtena vai

    vaiśaṃpāyanaḥ

    śakuniḥ

    vaiśaṃpāyanaḥ

    vaiśaṃpāyanaḥ

    dhārmikānvṛttasampannānmātuḥ priyahite ratān

    yadā tān īdṛśānpārthān utsādayitum arhati

    tataḥ svayaṃvare vṛtte dhārtarāṣṭrāḥ sma bhārata

    mantrayante tataḥ sarve karṇasaubaladūṣitāḥ

    kaścicchatruḥ karśanīyaḥ pīḍanīyastathā paraḥ

    utsādanīyāḥ kaunteyāḥ sarve kṣatrasya me matāḥ

    evaṃ parājitāḥ sarve yadi yūyaṃ gamiṣyatha

    akṛtvā saṃvidaṃ kāṃcittadvastapsyatyasaṃśayam

    ayaṃ deśaśca kālaśca pāṇḍavoddharaṇāya naḥ

    na ced evaṃ kariṣyadhvaṃ loke hāsyā bhaviṣyatha

    yam ete saṃśritā vastuṃ kāmayante ca bhūmipam

    so 'lpavīryabalo rājā drupado vai mato mama

    yāvad etānna jānanti jīvato vṛṣṇipuṃgavāḥ

    caidyaśca puruṣavyāghraḥ śiśupālaḥ pratāpavān

    ekībhāvaṃ gatā rājñā drupadena mahātmanā

    durādharṣatarā rājanbhaviṣyanti na saṃśayaḥ

    yāvattvacalatāṃ sarve prāpnuvanti narādhipāḥ

    tāvad eva vyavasyāmaḥ pāṇḍavānāṃ vadhaṃ prati

    muktā jatugṛhādbhīmād āśīviṣamukhād iva

    punaryad iha mucyante mahanno bhayam āviśet

    teṣām ihopayātānām eṣāṃ ca puravāsinām

    antare duṣkaraṃ sthātuṃ meṣayormahator iva

    haladhṛkpragṛhītāni balāni balināṃ svayam

    yāvanna kurusenāyāṃ patanti patagā iva

    tāvatsarvābhisāreṇa puram etadvināśyatām

    etad atra paraṃ manye prāptakālaṃ nararṣabhāḥ

    śakunervacanaṃ śrutvā bhāṣamāṇasya durmateḥ

    saumadattir idaṃ vākyaṃ jagāda paramaṃ tataḥ

    prakṛtīḥ sapta vai jñātvā ātmanaśca parasya ca

    tathā deśaṃ ca kālaṃ ca ṣaḍvidhāṃśca nayedguṇān

    sthānaṃ vṛddhiṃ kṣayaṃ caiva bhūmiṃ mitrāṇi vikramam

    samīkṣyāthābhiyuñjīta paraṃ vyasanapīḍitam

    tato 'haṃ pāṇḍavānmanye mitrakośasamanvitān

    balasthānvikramasthāṃśca svakṛtaiḥ prakṛtipriyān

    vapuṣā bhuvi bhūtānāṃ netrāṇi ca manāṃsi ca

    śrotraṃ madhurayā vācā ramayatyarjuno nṛṇām

    na tu kevaladaivena prajā bhāvena bhejire

    yadbabhūva manaḥkāntaṃ karmaṇā sa cakāra tat

    na hy ayuktaṃ na cāsaktaṃ nāmṛtaṃ na ca vipriyam

    bhāṣitaṃ cārubhāṣasya jajñe pārthasya bhāratī

    tān evaṃ guṇasampannānsampannānrājalakṣaṇaiḥ

    na tānpaśyāmi ye śaktāḥ samucchettuṃ yathābalāt

    prabhāvaśaktirvipulā mantraśaktiśca puṣkalā

    tathaivotsāhaśaktiśca pārtheṣvabhyadhikā sadā

    maulamitrabalānāṃ ca kālajño vai yudhiṣṭhiraḥ

    sāmnā dānena bhedena daṇḍeneti yudhiṣṭhiraḥ

    amitraṃ yatate jetuṃ na roṣeṇeti me matiḥ

    parikrīya dhanaiḥ śatrūnmitrāṇi ca dhanāni ca

    mūlaṃ ca sudṛḍhaṃ kṛtvā hantyarīnpāṇḍavastataḥ

    aśakyānpāṇḍavānmanye devair api savāsavaiḥ

    eṣām arthe sadā yuktau kṛṣṇasaṃkarṣaṇāvubhau

    śreyaśca yadi manyadhvaṃ manmataṃ yadi vo matam

    saṃvidaṃ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ kṛtvā yāma yathāgatam

    gopurāṭṭālakair uccair upatalpaśatair api

    guptaṃ puravaraṃ śreṣṭham etad adbhiśca saṃvṛtam

    tṛṇadhānyendhanarasaistathā yantrāyudhauṣadhaiḥ

    yuktaṃ hyurukavāṭaiśca dravyāgāratuṣādikaiḥ

    bhīmocchritamahācakraṃ bṛhadaṭṭālasaṃvṛtam

    dṛḍhaprākāraniryūhaṃ śataghnījālasaṃvṛtam

    aiṣṭako dāravo vapro mānuṣaśceti yaḥ smṛtaḥ

    prākārakartṛbhirvīrairnṛgarbhastatra pūjitaḥ

    tad etannaragarbheṇa pāṇḍareṇa virājate

    sālenānekatālena sarvataḥ saṃvṛtaṃ puram

    anuraktāḥ prakṛtayo drupadasya mahātmanaḥ

    dānamānārcitāḥ sarve bāhyāścābhyantarāśca ye

    pratiruddhān imāñjñātvā rājabhirbhīmavikramaiḥ

    upayāsyanti dāśārhāḥ samudagrocchritāyudhāḥ

    tasmātsaṃdhiṃ vayaṃ kṛtvā dhārtarāṣṭrasya pāṇḍavaiḥ

    svarāṣṭram eva gacchāmo yadyāptaṃ vacanaṃ mama

    etanmama mataṃ sarvaiḥ kriyatāṃ yadi rocate

    etacca sukṛtaṃ manye kṣemaṃ cāpi mahīkṣitām

    saumadattervacaḥ śrutvā karṇo vaikartano vṛṣā

    uvāca vacanaṃ kāle kālajñaḥ sarvakarmaṇām

    nītipūrvam idaṃ sarvam uktaṃ vacanam arthavat

    vacanaṃ nābhyasūyāmi śrūyatāṃ madvacaḥsthitiḥ

    dvaidhībhāvo na gantavyaḥ sarvakarmasu mānavaiḥ

    dvidhābhūtena manasā hyanyatkarma na sidhyati

    samprayāṇāsanābhyāṃ tu karśanena tathaiva ca

    naitacchakyaṃ puraṃ hantum ākrando 'syāpyaśobhanaḥ

    avamardanakālo 'tra mataścintayato mama

    yāvanno vṛṣṇayaḥ pārṣṇīṃ na gṛhṇanti raṇapriyāḥ

    prabhavanto hṛṣṭatuṣṭāḥ svabāhubalaśālinaḥ

    prākāram avamṛdnantu parighāḥ pūrayantvapi

    prasrāvayantu salilaṃ kriyatāṃ viṣamaṃ samam

    tṛṇakāṣṭhena mahatā khātam asya prapūryatām

    ghuṣyatāṃ rājasainyeṣu pareṣāṃ yo haniṣyati

    nāgam aśvaṃ padātiṃ vā dānamānaṃ sa lapsyate

    nāge daśa sahasrāṇi pañca cāśvapadātiṣu

    rathe vai dviguṇaṃ nāgādvasu dāsyanti pārthivāḥ

    yaśca kāmasukhe sakto bālaśca sthaviraśca yaḥ

    ayuddhamanaso ye ca te tu tiṣṭhantu bhīravaḥ

    pradaraśca na dātavyo na gantavyam acoditaiḥ

    yaśo rakṣata bhadraṃ vo jeṣyāmo vai vayaṃ puram

    anulomāśca no vātāḥ sarvato mṛgapakṣiṇaḥ

    agnayaśca virājante śastrāṇi kavacāni ca

    tataḥ karṇavacaḥ śrutvā dhārtarāṣṭrapriyaiṣiṇaḥ

    niryayuḥ pṛthivīpālāścālayantaḥ parānraṇe

    na hi teṣāṃ manaḥsaktir indriyārtheṣu sarvaśaḥ

    yathā punar arighnānāṃ prasavo yuddha eva ca

    vaikartanapurovātaḥ saindhavormimahāsvanaḥ

    duḥśāsanamahāmatsyo duryodhanamahāgrahaḥ

    sa rājasāgaro bhīmo bhīmaghoṣapradarśanaḥ

    abhidudrāva vegena puraṃ tad apasavyataḥ

    tad anīkam anādhṛṣyaṃ śastrāgnivyāladīpitam

    samutkūlitam ājñāya cukruśurdrupadātmajāḥ

    te meghasamanirghoṣairbalinaḥ syandanottamaiḥ

    niryayurnagaradvārāttrāsayantaḥ parānraṇe

    dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca sumitraḥ priyadarśanaḥ

    citraketuḥ suketuśca dhvajasenaśca vīryavān

    putrā drupadarājasya balavanto jayaiṣiṇaḥ

    drupadaśca mahāvīryaḥ pāṇḍaroṣṇīṣaketanaḥ

    pāṇḍaravyajanacchatraḥ pāṇḍaradhvajavāhanaḥ

    saputragaṇamadhyasthaḥ śuśubhe rājasattamaḥ

    candramā jyotiṣāṃ madhye paurṇamāsyām ivoditaḥ

    athoddhūtapatākāgram ajihmagatim avyayam

    drupadānīkam āyāntaṃ kurusainyam abhidravat

    tayor ubhayato jajñe bhairavastumulaḥ svanaḥ

    balayoḥ sampraharatoḥ sravantyoḥ saritor iva

    prakīrṇarathanāgāśvaistānyanīkāni sarvaśaḥ

    jyotīṃṣi viprakīrṇāni sarvataḥ pracakāśire

    utkṛṣṭabherīninade sampravṛtte mahārave

    amarṣitā mahātmānaḥ pāṇḍavā niryayustataḥ

    rathānvai meghanirghoṣānyuktānparamavājibhiḥ

    dhanvino dhvajinaḥ śubhrān āsthāya bharatarṣabhāḥ

    tataḥ pāṇḍusutāndṛṣṭvā rathasthān āttakārmukān

    nṛpāṇām abhavatkampo vepathurhṛdayeṣu ca

    niryāteṣvatha pārtheṣu draupadaṃ tadbalaṃ raṇe

    āviśatparamo harṣaḥ pramodaśca jayaṃ prati

    sa muhūrtaṃ vyatikaraḥ sainyānām abhavadbhṛśam

    tato dvandvam ayudhyanta mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam

    jaghnatuḥ samare tasminsumitrapriyadarśanau

    jayadrathaśca karṇaśca paśyataḥ savyasācinaḥ

    arjunaḥ prekṣya nihatau sumitrapriyadarśanau

    jayadrathasutaṃ tatra jaghāna pitur antike

    vṛṣasenād avarajaṃ subāhuṃ vai dhanaṃjayaḥ

    karṇaputraṃ mahāvīryaṃ rathanīḍād apātayat

    tau sutau nihatau dṛṣṭvā rājasiṃhau tarasvinau

    nāmṛṣyetāṃ mahābāhū prahāram iva sadgajau

    tau jagmatur asaṃbhrāntau phalgunasya rathaṃ prati

    pratimuktatalatrāṇau trāyamāṇau parasparam

    saṃnipātastayor āsītphalgunena mahāmṛdhe

    vṛtraśambarayoḥ saṃkhye vajriṇeva mahāraṇe

    trīnhayāñjaghnatustatra phalgunasya nararṣabhau

    tataḥ kilikilāśabdaḥ kurūṇām abhavattadā

    tānhayānnihatāndṛṣṭvā bhīmasenaḥ pratāpavān

    nimeṣāntaramātreṇa ratham aśvair ayojayat

    upayātaṃ rathaṃ dṛṣṭvā duryodhanapuraḥsarau

    saubalaḥ saumadattiśca sameyātāṃ paraṃtapau

    taiḥ pañcabhir adīnātmā bhīmaseno mahābalaḥ

    ayudhyata balairvīrair indriyārthair iveśvaraḥ

    tairniruddho na saṃtrāsaṃ jagāma samitiṃjayaḥ

    pañcabhirdviradairmattairniruddha iva kesarī

    tasya te yugapatpañca pañcabhirniśitaiḥ śaraiḥ

    sārathiṃ vājinaścaiva ninyurvaivasvatakṣayam

    hatāśvātsyandanaśreṣṭhād avaruhya mahārathaḥ

    cacāra vividhānmārgān asim udyamya pāṇḍavaḥ

    aśvaskandheṣu cakreṣu yugeṣvīṣāsu caiva ha

    vyacaratpātayañśatrūnsuparṇa iva bhoginaḥ

    vidhanuṣkaṃ vikavacaṃ virathaṃ ca samīkṣya tam

    abhipeturnaravyāghram arjunapramukhā rathāḥ

    dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca yamau ca yudhi durjayau

    tasmindāśarathe yuddhe pravṛtte śaravṛṣṭibhiḥ

    rathā dhvajāḥ patākāśca sarvam antaradhīyata

    tatpravṛttaṃ ciraṃ kālaṃ yuddhaṃ samam ivābhavat

    rathenātha mahābāhur arjuno 'bhyapatatpunaḥ

    tam āpatantaṃ dṛṣṭvaiva mahābāhurdhanurdharaḥ

    karṇo 'straviduṣāṃ śreṣṭho vārayāmāsa sāyakaiḥ

    sa tenābhihataḥ pārtho vāsavirvajrasaṃnibhān

    trīñśarānsaṃdadhe kruddho vadhe karṇasya pāṇḍavaḥ

    taiḥ śarair āhataṃ karṇaṃ dhvajayaṣṭim upāśritam

    apovāha rathenāśu sūtaḥ parapuraṃjayam

    tataḥ parājite karṇe dhārtarāṣṭrānmahadbhayam

    viveśa samudagrāṃśca pāñcālānprasamīkṣya ca

    tatprakampitam atyarthaṃ dṛṣṭvā vai saubalo balam

    girā gambhīrayā vīraḥ samāśvāsayatāsakṛt

    dhārtarāṣṭraistataḥ sarvairduryodhanapuraḥsaraiḥ

    dhṛtaṃ tatpunar evāsīdbalaṃ pārthaprakampitam

    tato duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhīmo bhīmaparākramaḥ

    akrudhyatsa mahābāhur agāraṃ jātuṣaṃ smaran

    tataḥ saṃgrāmaśirasi dadarśa vipuladrumam

    āyāmabhūtaṃ tiṣṭhantaṃ skandhapañcāśadunnatam

    mahāskandhaṃ mahotsedhaṃ śakradhvajam ivocchritam

    citramālyāmbaradharaṃ patākāśataśobhitam

    sālam udyamya pāṇibhyām uddhṛtya ca raṇe balī

    abhipede parānsaṃkhye vajrapāṇir ivāsurān

    bhīmasenabhayārtāni phalgunābhihatāni ca

    na śekustānyanīkāni dhārtarāṣṭrābhirakṣitum

    tāni saṃbhrāntayodhāni śrāntavājigajāni ca

    diśaḥ prākālayadbhīmo divīvābhrāṇi mārutaḥ

    tānnivṛttānnirānandānhatavāraṇavājinaḥ

    nānusasrurna cājaghnurnocuḥ kiṃcicca dāruṇam

    svam eva śibiraṃ jagmuḥ kṣatriyāḥ śaravikṣatāḥ

    pare 'pyabhiyayurhṛṣṭāḥ puraṃ paurasukhāvahāḥ

    muhūrtam abhavadvairaṃ teṣāṃ vai pāṇḍavaiḥ saha

    yāvattadyuddham abhavanmahaddevāsuropamam

    suvṛttaṃ cakrire sarve suprāptām abruvanvadhūm

    kṛtārthaṃ drupadaṃ cocurdhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam

    śakuniḥ sindhurājaśca karṇaduryodhanāvapi

    teṣāṃ tad abhavadduḥkhaṃ hṛdi vācā tu nābruvan

    tataḥ prayātā rājānaḥ sarva eva yathāgatam

    dhārtarāṣṭrā hi te sarve gatā nāgapuraṃ tadā

    prāg eva purarodhāttu pāṇḍavair aśvasādinaḥ

    preṣitā gacchatāriṣṭān asmān ākhyāta śauraye

    te tv adīrgheṇa kālena gatvā dvāravatīṃ purīm

    ūcuḥ saṃkarṣaṇopendrau vacanaṃ vacanakṣamau

    kuśalaṃ pāṇḍavāḥ sarvān āhuḥ smāndhakavṛṣṇayaḥ

    ātmanaścākṣatān āhurvimuktāñjātuṣādgṛhāt

    samāje draupadīṃ smāhurlabdhāṃ rājīvalocanām

    ātmanaḥ sadṛśīṃ sarve śīlavṛttasamādhibhiḥ

    tacchrutvā vacanaṃ kṛṣṇastān uvācottaraṃ vacaḥ

    sarvam etad ahaṃ jāne vadhāttasya tu rakṣasaḥ

    tata udyojayāmāsa keśavaścaturaṅgiṇīm

    sevāṃ samupayāttūrṇaṃ pāñcālanagaraṃ prati

    tataḥ saṃkarṣaṇaścaiva keśavaśca mahābalaḥ

    yādavaiḥ saha sarvaiśca pāṇḍavān abhijagmatuḥ

    pitṛṣvasāraṃ sampūjya drupadaṃ ca yathāvidhi

    draupadīṃ bhūṣaṇaiḥ śubhrairbhūṣayitvā mahādhanaiḥ

    nyāyataḥ pūjitā rājñā drupadena mahātmanā

    remire pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ pāñcālanagare tadā

  8. 8
  9. 9
  10. 10
  11. 11
  12. 12

    दैवं तु परमं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम्

    धिग् अस्मत्पौरुषं तात यद्धरन्तीह पाण्डवाः

    बद्ध्वा चक्षूंषि नः पार्था राज्ञां च द्रुपदात्मजाम्

    उद्वाह्य राज्ञां तैर्न्यस्तं पादं वामं पृथासुतैः

    विमुक्ताः कथम् एतेन जतुवेश्महविर्भुजा

    अस्माकं पौरुषं सत्त्वं बुद्धिश्चापि गता कुतः

    वयं हता मातुलाद्य विश्वस्य च पुरोचनम्

    अदग्ध्वा पाण्डवान्दग्ध्वा स्वयं दग्धो हुताशने

    मत्तो मातुल मन्ये ऽहं पाण्डवा बुद्धिमत्तराः

    तेषां नास्ति भयं मृत्योर्मुक्तानां जतुवेश्मनः

    daivaṃ tu paramaṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam

    dhig asmatpauruṣaṃ tāta yaddharantīha pāṇḍavāḥ

    baddhvā cakṣūṃṣi naḥ pārthā rājñāṃ ca drupadātmajām

    udvāhya rājñāṃ tairnyastaṃ pādaṃ vāmaṃ pṛthāsutaiḥ

    vimuktāḥ katham etena jatuveśmahavirbhujā

    asmākaṃ pauruṣaṃ sattvaṃ buddhiścāpi gatā kutaḥ

    vayaṃ hatā mātulādya viśvasya ca purocanam

    adagdhvā pāṇḍavāndagdhvā svayaṃ dagdho hutāśane

    matto mātula manye 'haṃ pāṇḍavā buddhimattarāḥ

    teṣāṃ nāsti bhayaṃ mṛtyormuktānāṃ jatuveśmanaḥ

  13. 13
  14. 14
  15. 15
  16. 16
  17. 17
  18. 18
  19. 19
  20. 20
  21. 21

    अथास्य पश्चाद्विदुर आचख्यौ पाण्डवान्वृतान्

    पुत्राभिवृद्धिसंतोषश्रवणानन्दनिर्भरम्

    कौरवा इति सामान्यान्न मन्येथास्तवात्मजान्

    वर्धिता इति मद्वाक्याद्वर्धिताः पाण्डुनन्दनाः

    कृष्णया संवृताः पार्था विमुक्ता राजसंगरात्

    सर्वान्कुशलिनो वीरान्पूजितान्द्रुपदेन च

    संकर्षणेन कृष्णेन सत्कृतान्पाण्डुनन्दनान्

    एतच्छ्रुत्वा तु वचनं विदुरस्य नराधिपः

    आकारच्छादनार्थं तु दिष्ट्या दिष्ट्येति चाब्रवीत्

    एवं विदुर भद्रं ते यदि जीवन्ति पाण्डवाः

    साध्वाचारा तथा कुन्ती संबन्धो द्रुपदेन च

    अन्ववाये वसोर्जातः प्रवरो मात्स्यके कुले

    वृत्तविद्यातपोवृद्धः पार्थिवानां धुरंधरः

    पुत्राश्चास्य तथा पौत्राः सर्वे सुचरितव्रताः

    न ममौ मे तनौ प्रीतिस्त्वद्वाक्यामृतसंभवा

    आलिङ्गस्वेति मां क्षत्तः पुनः पुनर् अभाषत

    दुर्भावगोपनार्थाय बाहू विस्तार्य दूरतः

    एह्येहि विदुर प्राज्ञ माम् आलिङ्गितुम् अर्हसि

    इत्युक्त्वाकृष्य विदुरं ज्ञात्वान्तर्भावम् आत्मनः

    आलिलिङ्गे दृढं दोर्भ्यां निरुच्छ्वासं दुरात्मवान्

    तेषां संबन्धिनश्चान्यान्बहून्बलसमन्वितान्

    समागतान्पाण्डवेयैस्तस्मिन्न् एव स्वयंवरे

    athāsya paścādvidura ācakhyau pāṇḍavānvṛtān

    putrābhivṛddhisaṃtoṣaśravaṇānandanirbharam

    kauravā iti sāmānyānna manyethāstavātmajān

    vardhitā iti madvākyādvardhitāḥ pāṇḍunandanāḥ

    kṛṣṇayā saṃvṛtāḥ pārthā vimuktā rājasaṃgarāt

    sarvānkuśalino vīrānpūjitāndrupadena ca

    saṃkarṣaṇena kṛṣṇena satkṛtānpāṇḍunandanān

    etacchrutvā tu vacanaṃ vidurasya narādhipaḥ

    ākāracchādanārthaṃ tu diṣṭyā diṣṭyeti cābravīt

    evaṃ vidura bhadraṃ te yadi jīvanti pāṇḍavāḥ

    sādhvācārā tathā kuntī saṃbandho drupadena ca

    anvavāye vasorjātaḥ pravaro mātsyake kule

    vṛttavidyātapovṛddhaḥ pārthivānāṃ dhuraṃdharaḥ

    putrāścāsya tathā pautrāḥ sarve sucaritavratāḥ

    na mamau me tanau prītistvadvākyāmṛtasaṃbhavā

    āliṅgasveti māṃ kṣattaḥ punaḥ punar abhāṣata

    durbhāvagopanārthāya bāhū vistārya dūrataḥ

    ehyehi vidura prājña mām āliṅgitum arhasi

    ityuktvākṛṣya viduraṃ jñātvāntarbhāvam ātmanaḥ

    āliliṅge dṛḍhaṃ dorbhyāṃ nirucchvāsaṃ durātmavān

    teṣāṃ saṃbandhinaścānyānbahūnbalasamanvitān

    samāgatānpāṇḍaveyaistasminn eva svayaṃvare

  22. 22

    धृतराष्ट्र उवाच

    यथैव पाण्डोः पुत्रास्ते तथैवाभ्यधिका मम

    सेयम् अभ्यधिका प्रीतिर्वृद्धिर्विदुर मे मता

    या प्रीतिः पाण्डुपुत्रेषु न सान्यत्र ममाभिभो

    नित्यो ऽयं निश्चितः क्षत्तः सत्यं सत्येन ते शपे

    तेषां संबन्धिनश्चान्ये बहवः सुमहाबलाः

    तन्मे पुत्रा दुरात्मानो विनष्टा इति मे मतिः

    यत्ते कुशलिनो वीरा मित्रवन्तश्च पाण्डवाः

    मित्रवन्तो ऽभवन्पुत्रा दुर्योधनमुखाः सदा

    मया श्रुता यदा वह्नेर्दग्धाः पाण्डुसुता इति

    तदादह्यं दिवारात्रं न भोक्ष्ये न स्वपामि च

    असहायाश्च मे पुत्रा लूनपक्षा इव द्विजाः

    तत्त्वतः शृणु मे क्षत्तः सुसहायाः सुता मम

    अद्य मे स्थिरसाम्राज्यम् आ चन्द्रार्कं ममाभवत्

    dhṛtarāṣṭra uvāca

    yathaiva pāṇḍoḥ putrāste tathaivābhyadhikā mama

    seyam abhyadhikā prītirvṛddhirvidura me matā

    yā prītiḥ pāṇḍuputreṣu na sānyatra mamābhibho

    nityo 'yaṃ niścitaḥ kṣattaḥ satyaṃ satyena te śape

    teṣāṃ saṃbandhinaścānye bahavaḥ sumahābalāḥ

    tanme putrā durātmāno vinaṣṭā iti me matiḥ

    yatte kuśalino vīrā mitravantaśca pāṇḍavāḥ

    mitravanto 'bhavanputrā duryodhanamukhāḥ sadā

    mayā śrutā yadā vahnerdagdhāḥ pāṇḍusutā iti

    tadādahyaṃ divārātraṃ na bhokṣye na svapāmi ca

    asahāyāśca me putrā lūnapakṣā iva dvijāḥ

    tattvataḥ śṛṇu me kṣattaḥ susahāyāḥ sutā mama

    adya me sthirasāmrājyam ā candrārkaṃ mamābhavat

  23. 23
  24. 24
  25. 25
  26. 26
  27. 27
  28. 28
  29. 29