45 shlokas
- 1
शौनक उवाच
किमर्थं राजशार्दूलः स राजा जनमेजयः
सर्पसत्रेण सर्पाणां गतो ऽन्तं तद्वदस्व मे
निखिलेन यथातत्त्वं सौते सर्वम् अशेषतः
śaunaka uvāca
kimarthaṃ rājaśārdūlaḥ sa rājā janamejayaḥ
sarpasatreṇa sarpāṇāṃ gato 'ntaṃ tadvadasva me
nikhilena yathātattvaṃ saute sarvam aśeṣataḥ
- 2
आस्तीकश्च द्विजश्रेष्ठः किमर्थं जपतां वरः
मोक्षयामास भुजगान्दीप्तात्तस्माद्धुताशनात्
āstīkaśca dvijaśreṣṭhaḥ kimarthaṃ japatāṃ varaḥ
mokṣayāmāsa bhujagāndīptāttasmāddhutāśanāt
- 3
कस्य पुत्रः स राजासीत्सर्पसत्रं य आहरत्
स च द्विजातिप्रवरः कस्य पुत्रो वदस्व मे
kasya putraḥ sa rājāsītsarpasatraṃ ya āharat
sa ca dvijātipravaraḥ kasya putro vadasva me
- 4
सूत उवाच
महद् आख्यानम् आस्तीकं यत्रैतत्प्रोच्यते द्विज
सर्वम् एतद् अशेषेण शृणु मे वदतां वर
sūta uvāca
mahad ākhyānam āstīkaṃ yatraitatprocyate dvija
sarvam etad aśeṣeṇa śṛṇu me vadatāṃ vara
- 5
शौनक उवाच
श्रोतुम् इच्छाम्यशेषेण कथाम् एतां मनोरमाम्
आस्तीकस्य पुराणस्य ब्राह्मणस्य यशस्विनः
śaunaka uvāca
śrotum icchāmyaśeṣeṇa kathām etāṃ manoramām
āstīkasya purāṇasya brāhmaṇasya yaśasvinaḥ
- 6
सूत उवाच
इतिहासम् इमं वृद्धाः पुराणं परिचक्षते
कृष्णद्वैपायनप्रोक्तं नैमिषारण्यवासिनः
sūta uvāca
itihāsam imaṃ vṛddhāḥ purāṇaṃ paricakṣate
kṛṣṇadvaipāyanaproktaṃ naimiṣāraṇyavāsinaḥ
- 7
पूर्वं प्रचोदितः सूतः पिता मे लोमहर्षणः
शिष्यो व्यासस्य मेधावी ब्राह्मणैर् इदम् उक्तवान्
pūrvaṃ pracoditaḥ sūtaḥ pitā me lomaharṣaṇaḥ
śiṣyo vyāsasya medhāvī brāhmaṇair idam uktavān
- 8
तस्माद् अहम् उपश्रुत्य प्रवक्ष्यामि यथातथम्
इदम् आस्तीकम् आख्यानं तुभ्यं शौनक पृच्छते
कथयिष्याम्यशेषेण सर्वपापप्रणाशनम्
tasmād aham upaśrutya pravakṣyāmi yathātatham
idam āstīkam ākhyānaṃ tubhyaṃ śaunaka pṛcchate
kathayiṣyāmyaśeṣeṇa sarvapāpapraṇāśanam
- 9
आस्तीकस्य पिता ह्यासीत्प्रजापतिसमः प्रभुः
ब्रह्मचारी यताहारस्तपस्युग्रे रतः सदा
āstīkasya pitā hyāsītprajāpatisamaḥ prabhuḥ
brahmacārī yatāhārastapasyugre rataḥ sadā
- 10
जरत्कारुर् इति ख्यात ऊर्ध्वरेता महान् ऋषिः
यायावराणां धर्मज्ञः प्रवरः संशितव्रतः
स कदाचिन्महाभागस्तपोबलसमन्वितः
चचार पृथिवीं सर्वां यत्र सायंगृहो मुनिः
तीर्थेषु च समाप्लावं कुर्वन्न् अटति सर्वशः
चरन्दीक्षां महातेजा दुश्चराम् अकृतात्मभिः
वायुभक्षो निराहारः शुष्यन्न् अनिमिषो मुनिः
इतस्ततः परिचरन्दीप्तपावकसप्रभः
jaratkārur iti khyāta ūrdhvaretā mahān ṛṣiḥ
yāyāvarāṇāṃ dharmajñaḥ pravaraḥ saṃśitavrataḥ
sa kadācinmahābhāgastapobalasamanvitaḥ
cacāra pṛthivīṃ sarvāṃ yatra sāyaṃgṛho muniḥ
tīrtheṣu ca samāplāvaṃ kurvann aṭati sarvaśaḥ
carandīkṣāṃ mahātejā duścarām akṛtātmabhiḥ
vāyubhakṣo nirāhāraḥ śuṣyann animiṣo muniḥ
itastataḥ paricarandīptapāvakasaprabhaḥ
- 11
अटमानः कदाचित्स स्वान्ददर्श पितामहान्
लम्बमानान्महागर्ते पादैर् ऊर्ध्वैर् अधोमुखान्
aṭamānaḥ kadācitsa svāndadarśa pitāmahān
lambamānānmahāgarte pādair ūrdhvair adhomukhān
- 12
तान् अब्रवीत्स दृष्ट्वैव जरत्कारुः पितामहान्
के भवन्तो ऽवलम्बन्ते गर्ते ऽस्मिन्वा अधोमुखाः
tān abravītsa dṛṣṭvaiva jaratkāruḥ pitāmahān
ke bhavanto 'valambante garte 'sminvā adhomukhāḥ
- 13
वीरणस्तम्बके लग्नाः सर्वतः परिभक्षिते
मूषकेन निगूढेन गर्ते ऽस्मिन्नित्यवासिना
vīraṇastambake lagnāḥ sarvataḥ paribhakṣite
mūṣakena nigūḍhena garte 'sminnityavāsinā
- 14
पितर ऊचुः
यायावरा नाम वयम् ऋषयः संशितव्रताः
संतानप्रक्षयाद्ब्रह्मन्न् अधो गच्छाम मेदिनीम्
येषां तु संततिर्नास्ति मर्त्यलोके सुखावहा
न ते लभन्ते वसतिं स्वर्गे पुण्यव्रता अपि
pitara ūcuḥ
yāyāvarā nāma vayam ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ
saṃtānaprakṣayādbrahmann adho gacchāma medinīm
yeṣāṃ tu saṃtatirnāsti martyaloke sukhāvahā
na te labhante vasatiṃ svarge puṇyavratā api
- 15
अस्माकं संततिस्त्वेको जरत्कारुर् इति श्रुतः
मन्दभाग्यो ऽल्पभाग्यानां तप एव समास्थितः
asmākaṃ saṃtatistveko jaratkārur iti śrutaḥ
mandabhāgyo 'lpabhāgyānāṃ tapa eva samāsthitaḥ
- 16
न स पुत्राञ्जनयितुं दारान्मूढश्चिकीर्षति
तेन लम्बामहे गर्ते संतानप्रक्षयाद् इह
na sa putrāñjanayituṃ dārānmūḍhaścikīrṣati
tena lambāmahe garte saṃtānaprakṣayād iha
- 17
अनाथास्तेन नाथेन यथा दुष्कृतिनस्तथा
कस्त्वं बन्धुर् इवास्माकम् अनुशोचसि सत्तम
anāthāstena nāthena yathā duṣkṛtinastathā
kastvaṃ bandhur ivāsmākam anuśocasi sattama
- 18
ज्ञातुम् इच्छामहे ब्रह्मन्को भवान् इह धिष्ठितः
किमर्थं चैव नः शोच्यान् अनुकम्पितुम् अर्हसि
jñātum icchāmahe brahmanko bhavān iha dhiṣṭhitaḥ
kimarthaṃ caiva naḥ śocyān anukampitum arhasi
- 19
जरत्कारुर् उवाच
मम पूर्वे भवन्तो वै पितरः सपितामहाः
ब्रूत किं करवाण्यद्य जरत्कारुर् अहं स्वयम्
jaratkārur uvāca
mama pūrve bhavanto vai pitaraḥ sapitāmahāḥ
brūta kiṃ karavāṇyadya jaratkārur ahaṃ svayam
- 20
पितर ऊचुः
पितरस्ते वयं तात संतारय कुलं स्वयम्
यतस्व यत्नवांस्तात संतानाय कुलस्य नः
आत्मनो ऽर्थे ऽस्मदर्थे च धर्म इत्येव चाभिभो
pitara ūcuḥ
pitaraste vayaṃ tāta saṃtāraya kulaṃ svayam
yatasva yatnavāṃstāta saṃtānāya kulasya naḥ
ātmano 'rthe 'smadarthe ca dharma ityeva cābhibho
- 21
न हि धर्मफलैस्तात न तपोभिः सुसंचितैः
तां गतिं प्राप्नुवन्तीह पुत्रिणो यां व्रजन्ति ह
na hi dharmaphalaistāta na tapobhiḥ susaṃcitaiḥ
tāṃ gatiṃ prāpnuvantīha putriṇo yāṃ vrajanti ha
- 22
तद्दारग्रहणे यत्नं संतत्यां च मनः कुरु
पुत्रकास्मन्नियोगात्त्वम् एतन्नः परमं हितम्
taddāragrahaṇe yatnaṃ saṃtatyāṃ ca manaḥ kuru
putrakāsmanniyogāttvam etannaḥ paramaṃ hitam
- 23
जरत्कारुर् उवाच
न दारान्वै करिष्यामि सदा मे भावितं मनः
भवतां तु हितार्थाय करिष्ये दारसंग्रहम्
jaratkārur uvāca
na dārānvai kariṣyāmi sadā me bhāvitaṃ manaḥ
bhavatāṃ tu hitārthāya kariṣye dārasaṃgraham
- 24
समयेन च कर्ताहम् अनेन विधिपूर्वकम्
तथा यद्युपलप्स्यामि करिष्ये नान्यथा त्वहम्
samayena ca kartāham anena vidhipūrvakam
tathā yadyupalapsyāmi kariṣye nānyathā tvaham
- 25
सनाम्नी या भवित्री मे दित्सिता चैव बन्धुभिः
भैक्षवत्ताम् अहं कन्याम् उपयंस्ये विधानतः
sanāmnī yā bhavitrī me ditsitā caiva bandhubhiḥ
bhaikṣavattām ahaṃ kanyām upayaṃsye vidhānataḥ
- 26
दरिद्राय हि मे भार्यां को दास्यति विशेषतः
प्रतिग्रहीष्ये भिक्षां तु यदि कश्चित्प्रदास्यति
daridrāya hi me bhāryāṃ ko dāsyati viśeṣataḥ
pratigrahīṣye bhikṣāṃ tu yadi kaścitpradāsyati
- 27
एवं दारक्रियाहेतोः प्रयतिष्ये पितामहाः
अनेन विधिना शश्वन्न करिष्ये ऽहम् अन्यथा
evaṃ dārakriyāhetoḥ prayatiṣye pitāmahāḥ
anena vidhinā śaśvanna kariṣye 'ham anyathā
- 28
तत्र चोत्पत्स्यते जन्तुर्भवतां तारणाय वै
शाश्वतं स्थानम् आसाद्य मोदन्तां पितरो मम
tatra cotpatsyate janturbhavatāṃ tāraṇāya vai
śāśvataṃ sthānam āsādya modantāṃ pitaro mama
- 29
सूत उवाच
इत्युक्तमात्रे वचने तथेत्युक्त्वा पितामहाः
अन्तर्धानं गताः सर्वे विस्मयं स ययौ मुनिः
ततो निवेशाय तदा स विप्रः संशितव्रतः
महीं चचार दारार्थी न च दारान् अविन्दत
sūta uvāca
ityuktamātre vacane tathetyuktvā pitāmahāḥ
antardhānaṃ gatāḥ sarve vismayaṃ sa yayau muniḥ
tato niveśāya tadā sa vipraḥ saṃśitavrataḥ
mahīṃ cacāra dārārthī na ca dārān avindata
- 30
स कदाचिद्वनं गत्वा विप्रः पितृवचः स्मरन्
चुक्रोश कन्याभिक्षार्थी तिस्रो वाचः शनैर् इव
sa kadācidvanaṃ gatvā vipraḥ pitṛvacaḥ smaran
cukrośa kanyābhikṣārthī tisro vācaḥ śanair iva

