41 shlokas
- 1
अर्जुन उवाच
तापत्य इति यद्वाक्यम् उक्तवान् असि माम् इह
तद् अहं ज्ञातुम् इच्छामि तापत्यार्थविनिश्चयम्
arjuna uvāca
tāpatya iti yadvākyam uktavān asi mām iha
tad ahaṃ jñātum icchāmi tāpatyārthaviniścayam
- 2
तपती नाम का चैषा तापत्या यत्कृते वयम्
कौन्तेया हि वयं साधो तत्त्वम् इच्छामि वेदितुम्
तत्सर्वं त्वम् अशेषेण तद्ब्रूह्यङ्गारपर्णक
tapatī nāma kā caiṣā tāpatyā yatkṛte vayam
kaunteyā hi vayaṃ sādho tattvam icchāmi veditum
tatsarvaṃ tvam aśeṣeṇa tadbrūhyaṅgāraparṇaka
- 3
वैशंपायन उवाच
एवम् उक्तः स गन्धर्वः कुन्तीपुत्रं धनंजयम्
विश्रुतां त्रिषु लोकेषु श्रावयामास वै कथाम्
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktaḥ sa gandharvaḥ kuntīputraṃ dhanaṃjayam
viśrutāṃ triṣu lokeṣu śrāvayāmāsa vai kathām
- 4
गन्धर्व उवाच
हन्त ते कथयिष्यामि कथाम् एतां मनोरमाम्
यथावद् अखिलां पार्थ धर्म्यां धर्मभृतां वर
gandharva uvāca
hanta te kathayiṣyāmi kathām etāṃ manoramām
yathāvad akhilāṃ pārtha dharmyāṃ dharmabhṛtāṃ vara
- 5
उक्तवान् अस्मि येन त्वां तापत्य इति यद्वचः
तत्ते ऽहं कथयिष्यामि शृणुष्वैकमना मम
uktavān asmi yena tvāṃ tāpatya iti yadvacaḥ
tatte 'haṃ kathayiṣyāmi śṛṇuṣvaikamanā mama
- 6
य एष दिवि धिष्ण्येन नाकं व्याप्नोति तेजसा
एतस्य तपती नाम बभूवासदृशी सुता
ya eṣa divi dhiṣṇyena nākaṃ vyāpnoti tejasā
etasya tapatī nāma babhūvāsadṛśī sutā
- 7
विवस्वतो वै कौन्तेय सावित्र्यवरजा विभो
विश्रुता त्रिषु लोकेषु तपती तपसा युता
vivasvato vai kaunteya sāvitryavarajā vibho
viśrutā triṣu lokeṣu tapatī tapasā yutā
- 8
न देवी नासुरी चैव न यक्षी न च राक्षसी
नाप्सरा न च गन्धर्वी तथारूपेण काचन
na devī nāsurī caiva na yakṣī na ca rākṣasī
nāpsarā na ca gandharvī tathārūpeṇa kācana
- 9
सुविभक्तानवद्याङ्गी स्वसितायतलोचना
स्वाचारा चैव साध्वी च सुवेषा चैव भामिनी
suvibhaktānavadyāṅgī svasitāyatalocanā
svācārā caiva sādhvī ca suveṣā caiva bhāminī
- 10
न तस्याः सदृशं कंचित्त्रिषु लोकेषु भारत
भर्तारं सविता मेने रूपशीलकुलश्रुतैः
na tasyāḥ sadṛśaṃ kaṃcittriṣu lokeṣu bhārata
bhartāraṃ savitā mene rūpaśīlakulaśrutaiḥ
- 11
सम्प्राप्तयौवनां पश्यन्देयां दुहितरं तु ताम्
द्व्यष्टवर्षां तु तां पश्यन्सविता रूपशालिनीम्
नोपलेभे ततः शान्तिं संप्रदानं विचिन्तयन्
samprāptayauvanāṃ paśyandeyāṃ duhitaraṃ tu tām
dvyaṣṭavarṣāṃ tu tāṃ paśyansavitā rūpaśālinīm
nopalebhe tataḥ śāntiṃ saṃpradānaṃ vicintayan
- 12
अर्थर्क्षपुत्रः कौन्तेय कुरूणाम् ऋषभो बली
सूर्यम् आराधयामास नृपः संवरणः सदा
artharkṣaputraḥ kaunteya kurūṇām ṛṣabho balī
sūryam ārādhayāmāsa nṛpaḥ saṃvaraṇaḥ sadā
- 13
अर्घ्यमाल्योपहारैश्च शश्वच्च नृपतिर्यतः
नियमैर् उपवासैश्च तपोभिर्विविधैर् अपि
arghyamālyopahāraiśca śaśvacca nṛpatiryataḥ
niyamair upavāsaiśca tapobhirvividhair api
- 14
शुश्रूषुर् अनहंवादी शुचिः पौरवनन्दनः
अंशुमन्तं समुद्यन्तं पूजयामास भक्तिमान्
śuśrūṣur anahaṃvādī śuciḥ pauravanandanaḥ
aṃśumantaṃ samudyantaṃ pūjayāmāsa bhaktimān
- 15
ततः कृतज्ञं धर्मज्ञं रूपेणासदृशं भुवि
तपत्याः सदृशं मेने सूर्यः संवरणं पतिम्
tataḥ kṛtajñaṃ dharmajñaṃ rūpeṇāsadṛśaṃ bhuvi
tapatyāḥ sadṛśaṃ mene sūryaḥ saṃvaraṇaṃ patim
- 16
दातुम् ऐच्छत्ततः कन्यां तस्मै संवरणाय ताम्
नृपोत्तमाय कौरव्य विश्रुताभिजनाय वै
dātum aicchattataḥ kanyāṃ tasmai saṃvaraṇāya tām
nṛpottamāya kauravya viśrutābhijanāya vai
- 17
यथा हि दिवि दीप्तांशुः प्रभासयति तेजसा
तथा भुवि महीपालो दीप्त्या संवरणो ऽभवत्
yathā hi divi dīptāṃśuḥ prabhāsayati tejasā
tathā bhuvi mahīpālo dīptyā saṃvaraṇo 'bhavat
- 18
यथार्चयन्ति चादित्यम् उद्यन्तं ब्रह्मवादिनः
तथा संवरणं पार्थ ब्राह्मणावरजाः प्रजाः
yathārcayanti cādityam udyantaṃ brahmavādinaḥ
tathā saṃvaraṇaṃ pārtha brāhmaṇāvarajāḥ prajāḥ
- 19
स सोमम् अति कान्तत्वाद् आदित्यम् अति तेजसा
बभूव नृपतिः श्रीमान्सुहृदां दुर्हृदाम् अपि
sa somam ati kāntatvād ādityam ati tejasā
babhūva nṛpatiḥ śrīmānsuhṛdāṃ durhṛdām api
- 20
एवंगुणस्य नृपतेस्तथावृत्तस्य कौरव
तस्मै दातुं मनश्चक्रे तपतीं तपनः स्वयम्
evaṃguṇasya nṛpatestathāvṛttasya kaurava
tasmai dātuṃ manaścakre tapatīṃ tapanaḥ svayam
- 21
स कदाचिद् अथो राजा श्रीमान् उरुयशा भुवि
चचार मृगयां पार्थ पर्वतोपवने किल
sa kadācid atho rājā śrīmān uruyaśā bhuvi
cacāra mṛgayāṃ pārtha parvatopavane kila
- 22
चरतो मृगयां तस्य क्षुत्पिपासाश्रमान्वितः
ममार राज्ञः कौन्तेय गिरावप्रतिमो हयः
carato mṛgayāṃ tasya kṣutpipāsāśramānvitaḥ
mamāra rājñaḥ kaunteya girāvapratimo hayaḥ
- 23
स मृताश्वश्चरन्पार्थ पद्भ्याम् एव गिरौ नृपः
ददर्शासदृशीं लोके कन्याम् आयतलोचनाम्
sa mṛtāśvaścaranpārtha padbhyām eva girau nṛpaḥ
dadarśāsadṛśīṃ loke kanyām āyatalocanām
- 24
स एक एकाम् आसाद्य कन्यां ताम् अरिमर्दनः
तस्थौ नृपतिशार्दूलः पश्यन्न् अविचलेक्षणः
sa eka ekām āsādya kanyāṃ tām arimardanaḥ
tasthau nṛpatiśārdūlaḥ paśyann avicalekṣaṇaḥ
- 25
स हि तां तर्कयामास रूपतो नृपतिः श्रियम्
पुनः संतर्कयामास रवेर्भ्रष्टाम् इव प्रभाम्
वपुषा वर्चसा चैव शिखाम् इव विभावसोः
प्रसन्नत्वेन कान्त्या च चन्द्ररेखाम् इवामलाम्
sa hi tāṃ tarkayāmāsa rūpato nṛpatiḥ śriyam
punaḥ saṃtarkayāmāsa raverbhraṣṭām iva prabhām
vapuṣā varcasā caiva śikhām iva vibhāvasoḥ
prasannatvena kāntyā ca candrarekhām ivāmalām
- 26
गिरिप्रस्थे तु सा यस्मिन्स्थिता स्वसितलोचना
विभ्राजमाना शुशुभे प्रतिमेव हिरण्मयी
तस्या रूपेण स गिरिर्वेषेण च विशेषतः
स सवृक्षक्षुपलतो हिरण्मय इवाभवत्
तां तु दृष्ट्वा स चार्वङ्गीं राजा राजीवलोचनाम्
giriprasthe tu sā yasminsthitā svasitalocanā
vibhrājamānā śuśubhe pratimeva hiraṇmayī
tasyā rūpeṇa sa girirveṣeṇa ca viśeṣataḥ
sa savṛkṣakṣupalato hiraṇmaya ivābhavat
tāṃ tu dṛṣṭvā sa cārvaṅgīṃ rājā rājīvalocanām
- 27
अवमेने च तां दृष्ट्वा सर्वप्राणभृतां वपुः
अवाप्तं चात्मनो मेने स राजा चक्षुषः फलम्
avamene ca tāṃ dṛṣṭvā sarvaprāṇabhṛtāṃ vapuḥ
avāptaṃ cātmano mene sa rājā cakṣuṣaḥ phalam
- 28
जन्मप्रभृति यत्किंचिद्दृष्टवान्स महीपतिः
रूपं न सदृशं तस्यास्तर्कयामास किंचन
janmaprabhṛti yatkiṃciddṛṣṭavānsa mahīpatiḥ
rūpaṃ na sadṛśaṃ tasyāstarkayāmāsa kiṃcana
- 29
तया बद्धमनश्चक्षुः पाशैर्गुणमयैस्तदा
न चचाल ततो देशाद्बुबुधे न च किंचन
tayā baddhamanaścakṣuḥ pāśairguṇamayaistadā
na cacāla tato deśādbubudhe na ca kiṃcana
- 30
अस्या नूनं विशालाक्ष्याः सदेवासुरमानुषम्
लोकं निर्मथ्य धात्रेदं रूपम् आविष्कृतं कृतम्
asyā nūnaṃ viśālākṣyāḥ sadevāsuramānuṣam
lokaṃ nirmathya dhātredaṃ rūpam āviṣkṛtaṃ kṛtam

