39 shlokas
- 1
सूत उवाच
वासुकिस्त्वब्रवीद्वाक्यं जरत्कारुम् ऋषिं तदा
सनामा तव कन्येयं स्वसा मे तपसान्विता
sūta uvāca
vāsukistvabravīdvākyaṃ jaratkārum ṛṣiṃ tadā
sanāmā tava kanyeyaṃ svasā me tapasānvitā
- 2
भरिष्यामि च ते भार्यां प्रतीच्छेमां द्विजोत्तम
रक्षणं च करिष्ये ऽस्याः सर्वशक्त्या तपोधन
ऋषिर् उवाच
त्वदर्थं रक्ष्यते चैषा मया मुनिवरोत्तम
न भरिष्ये ऽहम् एतां वै एष मे समयः कृतः
अप्रियं च न कर्तव्यं कृते चैनां त्यजाम्यहम्
bhariṣyāmi ca te bhāryāṃ pratīcchemāṃ dvijottama
rakṣaṇaṃ ca kariṣye 'syāḥ sarvaśaktyā tapodhana
ṛṣir uvāca
tvadarthaṃ rakṣyate caiṣā mayā munivarottama
na bhariṣye 'ham etāṃ vai eṣa me samayaḥ kṛtaḥ
apriyaṃ ca na kartavyaṃ kṛte caināṃ tyajāmyaham
- 3
प्रतिश्रुते तु नागेन भरिष्ये भगिनीम् इति
जरत्कारुस्तदा वेश्म भुजगस्य जगाम ह
pratiśrute tu nāgena bhariṣye bhaginīm iti
jaratkārustadā veśma bhujagasya jagāma ha
- 4
तत्र मन्त्रविदां श्रेष्ठस्तपोवृद्धो महाव्रतः
जग्राह पाणिं धर्मात्मा विधिमन्त्रपुरस्कृतम्
tatra mantravidāṃ śreṣṭhastapovṛddho mahāvrataḥ
jagrāha pāṇiṃ dharmātmā vidhimantrapuraskṛtam
- 5
ततो वासगृहं शुभ्रं पन्नगेन्द्रस्य संमतम्
जगाम भार्याम् आदाय स्तूयमानो महर्षिभिः
tato vāsagṛhaṃ śubhraṃ pannagendrasya saṃmatam
jagāma bhāryām ādāya stūyamāno maharṣibhiḥ
- 6
शयनं तत्र वै क्ᄆप्तं स्पर्ध्यास्तरणसंवृतम्
तत्र भार्यासहायः स जरत्कारुर् उवास ह
śayanaṃ tatra vai kᄆptaṃ spardhyāstaraṇasaṃvṛtam
tatra bhāryāsahāyaḥ sa jaratkārur uvāsa ha
- 7
स तत्र समयं चक्रे भार्यया सह सत्तमः
विप्रियं मे न कर्तव्यं न च वाच्यं कदाचन
sa tatra samayaṃ cakre bhāryayā saha sattamaḥ
vipriyaṃ me na kartavyaṃ na ca vācyaṃ kadācana
- 8
त्यजेयम् अप्रिये हि त्वां कृते वासं च ते गृहे
एतद्गृहाण वचनं मया यत्समुदीरितम्
tyajeyam apriye hi tvāṃ kṛte vāsaṃ ca te gṛhe
etadgṛhāṇa vacanaṃ mayā yatsamudīritam
- 9
ततः परमसंविग्ना स्वसा नागपतेस्तु सा
अतिदुःखान्विता वाचं तम् उवाचैवम् अस्त्विति
tataḥ paramasaṃvignā svasā nāgapatestu sā
atiduḥkhānvitā vācaṃ tam uvācaivam astviti
- 10
तथैव सा च भर्तारं दुःखशीलम् उपाचरत्
उपायैः श्वेतकाकीयैः प्रियकामा यशस्विनी
tathaiva sā ca bhartāraṃ duḥkhaśīlam upācarat
upāyaiḥ śvetakākīyaiḥ priyakāmā yaśasvinī
- 11
ऋतुकाले ततः स्नाता कदाचिद्वासुकेः स्वसा
भर्तारं तं यथान्यायम् उपतस्थे महामुनिम्
ṛtukāle tataḥ snātā kadācidvāsukeḥ svasā
bhartāraṃ taṃ yathānyāyam upatasthe mahāmunim
- 12
तत्र तस्याः समभवद्गर्भो ज्वलनसंनिभः
अतीव तपसा युक्तो वैश्वानरसमद्युतिः
शुक्लपक्षे यथा सोमो व्यवर्धत तथैव सः
tatra tasyāḥ samabhavadgarbho jvalanasaṃnibhaḥ
atīva tapasā yukto vaiśvānarasamadyutiḥ
śuklapakṣe yathā somo vyavardhata tathaiva saḥ
- 13
ततः कतिपयाहस्य जरत्कारुर्महातपाः
उत्सङ्गे ऽस्याः शिरः कृत्वा सुष्वाप परिखिन्नवत्
tataḥ katipayāhasya jaratkārurmahātapāḥ
utsaṅge 'syāḥ śiraḥ kṛtvā suṣvāpa parikhinnavat
- 14
तस्मिंश्च सुप्ते विप्रेन्द्रे सवितास्तम् इयाद्गिरिम्
अह्नः परिक्षये ब्रह्मंस्ततः साचिन्तयत्तदा
वासुकेर्भगिनी भीता धर्मलोपान्मनस्विनी
tasmiṃśca supte viprendre savitāstam iyādgirim
ahnaḥ parikṣaye brahmaṃstataḥ sācintayattadā
vāsukerbhaginī bhītā dharmalopānmanasvinī
- 15
किं नु मे सुकृतं भूयाद्भर्तुर् उत्थापनं न वा
दुःखशीलो हि धर्मात्मा कथं नास्यापराध्नुयाम्
kiṃ nu me sukṛtaṃ bhūyādbhartur utthāpanaṃ na vā
duḥkhaśīlo hi dharmātmā kathaṃ nāsyāparādhnuyām
- 16
कोपो वा धर्मशीलस्य धर्मलोपो ऽथवा पुनः
धर्मलोपो गरीयान्वै स्याद् अत्रेत्यकरोन्मनः
kopo vā dharmaśīlasya dharmalopo 'thavā punaḥ
dharmalopo garīyānvai syād atretyakaronmanaḥ
- 17
उत्थापयिष्ये यद्येनं ध्रुवं कोपं करिष्यति
धर्मलोपो भवेद् अस्य संध्यातिक्रमणे ध्रुवम्
utthāpayiṣye yadyenaṃ dhruvaṃ kopaṃ kariṣyati
dharmalopo bhaved asya saṃdhyātikramaṇe dhruvam
- 18
इति निश्चित्य मनसा जरत्कारुर्भुजंगमा
तम् ऋषिं दीप्ततपसं शयानम् अनलोपमम्
उवाचेदं वचः श्लक्ष्णं ततो मधुरभाषिणी
iti niścitya manasā jaratkārurbhujaṃgamā
tam ṛṣiṃ dīptatapasaṃ śayānam analopamam
uvācedaṃ vacaḥ ślakṣṇaṃ tato madhurabhāṣiṇī
- 19
उत्तिष्ठ त्वं महाभाग सूर्यो ऽस्तम् उपगच्छति
संध्याम् उपास्स्व भगवन्न् अपः स्पृष्ट्वा यतव्रतः
uttiṣṭha tvaṃ mahābhāga sūryo 'stam upagacchati
saṃdhyām upāssva bhagavann apaḥ spṛṣṭvā yatavrataḥ
- 20
प्रादुष्कृताग्निहोत्रो ऽयं मुहूर्तो रम्यदारुणः
संध्या प्रवर्तते चेयं पश्चिमायां दिशि प्रभो
prāduṣkṛtāgnihotro 'yaṃ muhūrto ramyadāruṇaḥ
saṃdhyā pravartate ceyaṃ paścimāyāṃ diśi prabho
- 21
एवम् उक्तः स भगवाञ्जरत्कारुर्महातपाः
भार्यां प्रस्फुरमाणोष्ठ इदं वचनम् अब्रवीत्
evam uktaḥ sa bhagavāñjaratkārurmahātapāḥ
bhāryāṃ prasphuramāṇoṣṭha idaṃ vacanam abravīt
- 22
अवमानः प्रयुक्तो ऽयं त्वया मम भुजंगमे
समीपे ते न वत्स्यामि गमिष्यामि यथागतम्
avamānaḥ prayukto 'yaṃ tvayā mama bhujaṃgame
samīpe te na vatsyāmi gamiṣyāmi yathāgatam
- 23
न हि तेजो ऽस्ति वामोरु मयि सुप्ते विभावसोः
अस्तं गन्तुं यथाकालम् इति मे हृदि वर्तते
na hi tejo 'sti vāmoru mayi supte vibhāvasoḥ
astaṃ gantuṃ yathākālam iti me hṛdi vartate
- 24
न चाप्यवमतस्येह वस्तुं रोचेत कस्यचित्
किं पुनर्धर्मशीलस्य मम वा मद्विधस्य वा
नावमानात्कृतवती दिवसो ऽस्तम् उपेयिवान्
na cāpyavamatasyeha vastuṃ roceta kasyacit
kiṃ punardharmaśīlasya mama vā madvidhasya vā
nāvamānātkṛtavatī divaso 'stam upeyivān
- 25
एवम् उक्ता जरत्कारुर्भर्त्रा हृदयकम्पनम्
अब्रवीद्भगिनी तत्र वासुकेः संनिवेशने
evam uktā jaratkārurbhartrā hṛdayakampanam
abravīdbhaginī tatra vāsukeḥ saṃniveśane
- 26
नावमानात्कृतवती तवाहं प्रतिबोधनम्
धर्मलोपो न ते विप्र स्याद् इत्येतत्कृतं मया
nāvamānātkṛtavatī tavāhaṃ pratibodhanam
dharmalopo na te vipra syād ityetatkṛtaṃ mayā
- 27
उवाच भार्याम् इत्युक्तो जरत्कारुर्महातपाः
ऋषिः कोपसमाविष्टस्त्यक्तुकामो भुजंगमाम्
uvāca bhāryām ityukto jaratkārurmahātapāḥ
ṛṣiḥ kopasamāviṣṭastyaktukāmo bhujaṃgamām
- 28
न मे वाग् अनृतं प्राह गमिष्ये ऽहं भुजंगमे
समयो ह्येष मे पूर्वं त्वया सह मिथः कृतः
na me vāg anṛtaṃ prāha gamiṣye 'haṃ bhujaṃgame
samayo hyeṣa me pūrvaṃ tvayā saha mithaḥ kṛtaḥ
- 29
सुखम् अस्म्युषितो भद्रे ब्रूयास्त्वं भ्रातरं शुभे
इतो मयि गते भीरु गतः स भगवान् इति
त्वं चापि मयि निष्क्रान्ते न शोकं कर्तुम् अर्हसि
sukham asmyuṣito bhadre brūyāstvaṃ bhrātaraṃ śubhe
ito mayi gate bhīru gataḥ sa bhagavān iti
tvaṃ cāpi mayi niṣkrānte na śokaṃ kartum arhasi
- 30
इत्युक्ता सानवद्याङ्गी प्रत्युवाच पतिं तदा
जरत्कारुं जरत्कारुश्चिन्ताशोकपरायणा
ityuktā sānavadyāṅgī pratyuvāca patiṃ tadā
jaratkāruṃ jaratkāruścintāśokaparāyaṇā

