27 shlokas
- 1
सूत उवाच
एवम् उक्तः स तेजस्वी शृङ्गी कोपसमन्वितः
मृतधारं गुरुं श्रुत्वा पर्यतप्यत मन्युना
sūta uvāca
evam uktaḥ sa tejasvī śṛṅgī kopasamanvitaḥ
mṛtadhāraṃ guruṃ śrutvā paryatapyata manyunā
- 2
स तं कृशम् अभिप्रेक्ष्य सूनृतां वाचम् उत्सृजन्
अपृच्छत कथं तातः स मे ऽद्य मृतधारकः
अनन्यचेताः सततं विष्णुं देवम् अतोषयत्
वन्यान्नभोजी सततं मुनिर्मौनव्रते स्थितः
एवंभूतः स तेजस्वी स मे ऽद्य मृतधारकः
sa taṃ kṛśam abhiprekṣya sūnṛtāṃ vācam utsṛjan
apṛcchata kathaṃ tātaḥ sa me 'dya mṛtadhārakaḥ
ananyacetāḥ satataṃ viṣṇuṃ devam atoṣayat
vanyānnabhojī satataṃ munirmaunavrate sthitaḥ
evaṃbhūtaḥ sa tejasvī sa me 'dya mṛtadhārakaḥ
- 3
कृश उवाच
राज्ञा परिक्षिता तात मृगयां परिधावता
अवसक्तः पितुस्ते ऽद्य मृतः स्कन्धे भुजंगमः
kṛśa uvāca
rājñā parikṣitā tāta mṛgayāṃ paridhāvatā
avasaktaḥ pituste 'dya mṛtaḥ skandhe bhujaṃgamaḥ
- 4
शृङ्ग्युवाच
किं मे पित्रा कृतं तस्य राज्ञो ऽनिष्टं दुरात्मनः
ब्रूहि त्वं कृश तत्त्वेन पश्य मे तपसो बलम्
śṛṅgyuvāca
kiṃ me pitrā kṛtaṃ tasya rājño 'niṣṭaṃ durātmanaḥ
brūhi tvaṃ kṛśa tattvena paśya me tapaso balam
- 5
कृश उवाच
स राजा मृगयां यातः परिक्षिद् अभिमन्युजः
ससार मृगम् एकाकी विद्ध्वा बाणेन पत्रिणा
kṛśa uvāca
sa rājā mṛgayāṃ yātaḥ parikṣid abhimanyujaḥ
sasāra mṛgam ekākī viddhvā bāṇena patriṇā
- 6
न चापश्यन्मृगं राजा चरंस्तस्मिन्महावने
पितरं ते स दृष्ट्वैव पप्रच्छानभिभाषिणम्
na cāpaśyanmṛgaṃ rājā caraṃstasminmahāvane
pitaraṃ te sa dṛṣṭvaiva papracchānabhibhāṣiṇam
- 7
तं स्थाणुभूतं तिष्ठन्तं क्षुत्पिपासाश्रमातुरः
पुनः पुनर्मृगं नष्टं पप्रच्छ पितरं तव
taṃ sthāṇubhūtaṃ tiṣṭhantaṃ kṣutpipāsāśramāturaḥ
punaḥ punarmṛgaṃ naṣṭaṃ papraccha pitaraṃ tava
- 8
स च मौनव्रतोपेतो नैव तं प्रत्यभाषत
तस्य राजा धनुष्कोट्या सर्पं स्कन्धे समासृजत्
sa ca maunavratopeto naiva taṃ pratyabhāṣata
tasya rājā dhanuṣkoṭyā sarpaṃ skandhe samāsṛjat
- 9
शृङ्गिंस्तव पिताद्यासौ तथैवास्ते यतव्रतः
सो ऽपि राजा स्वनगरं प्रतियातो गजाह्वयम्
śṛṅgiṃstava pitādyāsau tathaivāste yatavrataḥ
so 'pi rājā svanagaraṃ pratiyāto gajāhvayam
- 10
सूत उवाच
श्रुत्वैवम् ऋषिपुत्रस्तु दिवं स्तब्ध्वेव विष्ठितः
कोपसंरक्तनयनः प्रज्वलन्न् इव मन्युना
sūta uvāca
śrutvaivam ṛṣiputrastu divaṃ stabdhveva viṣṭhitaḥ
kopasaṃraktanayanaḥ prajvalann iva manyunā
- 11
आविष्टः स तु कोपेन शशाप नृपतिं तदा
वार्युपस्पृश्य तेजस्वी क्रोधवेगबलात्कृतः
āviṣṭaḥ sa tu kopena śaśāpa nṛpatiṃ tadā
vāryupaspṛśya tejasvī krodhavegabalātkṛtaḥ
- 12
शृङ्ग्युवाच
यो ऽसौ वृद्धस्य तातस्य तथा कृच्छ्रगतस्य च
स्कन्धे मृतम् अवास्राक्षीत्पन्नगं राजकिल्बिषी
śṛṅgyuvāca
yo 'sau vṛddhasya tātasya tathā kṛcchragatasya ca
skandhe mṛtam avāsrākṣītpannagaṃ rājakilbiṣī
- 13
तं पापम् अतिसंक्रुद्धस्तक्षकः पन्नगोत्तमः
आशीविषस्तिग्मतेजा मद्वाक्यबलचोदितः
taṃ pāpam atisaṃkruddhastakṣakaḥ pannagottamaḥ
āśīviṣastigmatejā madvākyabalacoditaḥ
- 14
सप्तरात्रादितो नेता यमस्य सदनं प्रति
द्विजानाम् अवमन्तारं कुरूणाम् अयशस्करम्
नो चेत्ततस्तक्षको ऽपि यास्यते यममन्दिरम्
saptarātrādito netā yamasya sadanaṃ prati
dvijānām avamantāraṃ kurūṇām ayaśaskaram
no cettatastakṣako 'pi yāsyate yamamandiram
- 15
सूत उवाच
इति शप्त्वा नृपं क्रुद्धः शृङ्गी पितरम् अभ्ययात्
आसीनं गोचरे तस्मिन्वहन्तं शवपन्नगम्
sūta uvāca
iti śaptvā nṛpaṃ kruddhaḥ śṛṅgī pitaram abhyayāt
āsīnaṃ gocare tasminvahantaṃ śavapannagam
- 16
स तम् आलक्ष्य पितरं शृङ्गी स्कन्धगतेन वै
शवेन भुजगेनासीद्भूयः क्रोधसमन्वितः
sa tam ālakṣya pitaraṃ śṛṅgī skandhagatena vai
śavena bhujagenāsīdbhūyaḥ krodhasamanvitaḥ
- 17
दुःखाच्चाश्रूणि मुमुचे पितरं चेदम् अब्रवीत्
श्रुत्वेमां धर्षणां तात तव तेन दुरात्मना
duḥkhāccāśrūṇi mumuce pitaraṃ cedam abravīt
śrutvemāṃ dharṣaṇāṃ tāta tava tena durātmanā
- 18
राज्ञा परिक्षिता कोपाद् अशपं तम् अहं नृपम्
यथार्हति स एवोग्रं शापं कुरुकुलाधमः
rājñā parikṣitā kopād aśapaṃ tam ahaṃ nṛpam
yathārhati sa evograṃ śāpaṃ kurukulādhamaḥ
- 19
सप्तमे ऽहनि तं पापं तक्षकः पन्नगोत्तमः
वैवस्वतस्य भवनं नेता परमदारुणम्
saptame 'hani taṃ pāpaṃ takṣakaḥ pannagottamaḥ
vaivasvatasya bhavanaṃ netā paramadāruṇam
- 20
तम् अब्रवीत्पिता ब्रह्मंस्तथा कोपसमन्वितम्
न मे प्रियं कृतं तात नैष धर्मस्तपस्विनाम्
कामं क्रोधं तथा लोभं यस्तपस्वी न शक्नुयात्
विजेतुम् अकृतप्रज्ञः स याति नरकं ध्रुवम्
त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनम् आत्मनः
कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्माद् एतत्त्रयं त्यजेत्
यः प्रव्रज्यां गृहीत्वा तु न भवेद्विजितेन्द्रियः
वर्षकोटिसहस्राणि स याति नरकं ध्रुवम्
tam abravītpitā brahmaṃstathā kopasamanvitam
na me priyaṃ kṛtaṃ tāta naiṣa dharmastapasvinām
kāmaṃ krodhaṃ tathā lobhaṃ yastapasvī na śaknuyāt
vijetum akṛtaprajñaḥ sa yāti narakaṃ dhruvam
trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanam ātmanaḥ
kāmaḥ krodhastathā lobhastasmād etattrayaṃ tyajet
yaḥ pravrajyāṃ gṛhītvā tu na bhavedvijitendriyaḥ
varṣakoṭisahasrāṇi sa yāti narakaṃ dhruvam
- 21
वयं तस्य नरेन्द्रस्य विषये निवसामहे
न्यायतो रक्षितास्तेन तस्य पापं न रोचये
vayaṃ tasya narendrasya viṣaye nivasāmahe
nyāyato rakṣitāstena tasya pāpaṃ na rocaye
- 22
सर्वथा वर्तमानस्य राज्ञो ह्यस्मद्विधैः सदा
क्षन्तव्यं पुत्र धर्मो हि हतो हन्ति न संशयः
sarvathā vartamānasya rājño hyasmadvidhaiḥ sadā
kṣantavyaṃ putra dharmo hi hato hanti na saṃśayaḥ
- 23
यदि राजा न रक्षेत पीडा वै नः परा भवेत्
न शक्नुयाम चरितुं धर्मं पुत्र यथासुखम्
yadi rājā na rakṣeta pīḍā vai naḥ parā bhavet
na śaknuyāma carituṃ dharmaṃ putra yathāsukham
- 24
रक्ष्यमाणा वयं तात राजभिः शास्त्रदृष्टिभिः
चरामो विपुलं धर्मं तेषां चांशो ऽस्ति धर्मतः
सर्वथा वर्तमानस्य राज्ञः क्षन्तव्यम् एव हि
rakṣyamāṇā vayaṃ tāta rājabhiḥ śāstradṛṣṭibhiḥ
carāmo vipulaṃ dharmaṃ teṣāṃ cāṃśo 'sti dharmataḥ
sarvathā vartamānasya rājñaḥ kṣantavyam eva hi
- 25
परिक्षित्तु विशेषेण यथास्य प्रपितामहः
रक्षत्यस्मान्यथा राज्ञा रक्षितव्याः प्रजास्तथा
parikṣittu viśeṣeṇa yathāsya prapitāmahaḥ
rakṣatyasmānyathā rājñā rakṣitavyāḥ prajāstathā
- 26
तेनेह क्षुधितेनाद्य श्रान्तेन च तपस्विना
अजानता व्रतम् इदं कृतम् एतद् असंशयम्
अराजके जनपदे दोषा जायन्ति वै सदा
उद्वृत्तं सततं लोकं राजा दण्डेन शास्ति वै
दण्डात्प्रतिभयं भूयः शान्तिर् उत्पद्यते तदा
नोद्विग्नश्चरते धर्मं नोद्विग्नश्चरते क्रियाम्
राज्ञा प्रतिष्ठितो धर्मो धर्मात्स्वर्गः प्रतिष्ठितः
राज्ञो यज्ञक्रियाः सर्वा यज्ञाद्देवाः प्रतिष्ठिताः
ओषधिभ्यो मनुष्याणां धारयन्सततं हितम्
मनुष्याणां च यो धाता राजा राज्यकरः पुनः
दशश्रोत्रियसमो राजा इत्येवं मनुर् अब्रवीत्
teneha kṣudhitenādya śrāntena ca tapasvinā
ajānatā vratam idaṃ kṛtam etad asaṃśayam
arājake janapade doṣā jāyanti vai sadā
udvṛttaṃ satataṃ lokaṃ rājā daṇḍena śāsti vai
daṇḍātpratibhayaṃ bhūyaḥ śāntir utpadyate tadā
nodvignaścarate dharmaṃ nodvignaścarate kriyām
rājñā pratiṣṭhito dharmo dharmātsvargaḥ pratiṣṭhitaḥ
rājño yajñakriyāḥ sarvā yajñāddevāḥ pratiṣṭhitāḥ
oṣadhibhyo manuṣyāṇāṃ dhārayansatataṃ hitam
manuṣyāṇāṃ ca yo dhātā rājā rājyakaraḥ punaḥ
daśaśrotriyasamo rājā ityevaṃ manur abravīt
- 27
तस्माद् इदं त्वया बाल्यात्सहसा दुष्कृतं कृतम्
न ह्यर्हति नृपः शापम् अस्मत्तः पुत्र सर्वथा
क्रोधात्शापम् उत्सृजता तपोहानिर् अनुत्तमा
कृतात्मनस्त्वया तात विप्रेणेव प्रतिग्रहात्
अतो ऽहं त्वां प्रब्रवीमि शापो ऽस्य न भवेद्यथा
परिक्षितो महाभाग तथा कुरु यतव्रत
tasmād idaṃ tvayā bālyātsahasā duṣkṛtaṃ kṛtam
na hyarhati nṛpaḥ śāpam asmattaḥ putra sarvathā
krodhātśāpam utsṛjatā tapohānir anuttamā
kṛtātmanastvayā tāta vipreṇeva pratigrahāt
ato 'haṃ tvāṃ prabravīmi śāpo 'sya na bhavedyathā
parikṣito mahābhāga tathā kuru yatavrata

