22 shlokas
- 1
सूत उवाच
स चापि च्यवनो ब्रह्मन्भार्गवो ऽजनयत्सुतम्
सुकन्यायां महात्मानं प्रमतिं दीप्ततेजसम्
sūta uvāca
sa cāpi cyavano brahmanbhārgavo 'janayatsutam
sukanyāyāṃ mahātmānaṃ pramatiṃ dīptatejasam
- 2
प्रमतिस्तु रुरुं नाम घृताच्यां समजीजनत्
रुरुः प्रमद्वरायां तु शुनकं समजीजनत्
शौनकस्तु महाभागः शुनकस्य सुतो ऽभवत्
शौनकस्तु महासत्त्वः सर्वभार्गवनन्दनः
जातस्तपसि तीव्रे च स्थितः स्थिरयशास्ततः
pramatistu ruruṃ nāma ghṛtācyāṃ samajījanat
ruruḥ pramadvarāyāṃ tu śunakaṃ samajījanat
śaunakastu mahābhāgaḥ śunakasya suto 'bhavat
śaunakastu mahāsattvaḥ sarvabhārgavanandanaḥ
jātastapasi tīvre ca sthitaḥ sthirayaśāstataḥ
- 3
तस्य ब्रह्मन्रुरोः सर्वं चरितं भूरितेजसः
विस्तरेण प्रवक्ष्यामि तच्छृणु त्वम् अशेषतः
tasya brahmanruroḥ sarvaṃ caritaṃ bhūritejasaḥ
vistareṇa pravakṣyāmi tacchṛṇu tvam aśeṣataḥ
- 4
ऋषिर् आसीन्महान्पूर्वं तपोविद्यासमन्वितः
स्थूलकेश इति ख्यातः सर्वभूतहिते रतः
ṛṣir āsīnmahānpūrvaṃ tapovidyāsamanvitaḥ
sthūlakeśa iti khyātaḥ sarvabhūtahite rataḥ
- 5
एतस्मिन्न् एव काले तु मेनकायां प्रजज्ञिवान्
गन्धर्वराजो विप्रर्षे विश्वावसुर् इति श्रुतः
etasminn eva kāle tu menakāyāṃ prajajñivān
gandharvarājo viprarṣe viśvāvasur iti śrutaḥ
- 6
अथाप्सरा मेनका सा तं गर्भं भृगुनन्दन
उत्ससर्ज यथाकालं स्थूलकेशाश्रमं प्रति
athāpsarā menakā sā taṃ garbhaṃ bhṛgunandana
utsasarja yathākālaṃ sthūlakeśāśramaṃ prati
- 7
उत्सृज्य चैव तं गर्भं नद्यास्तीरे जगाम ह
अप्सरा मेनका ब्रह्मन्निर्दया निरपत्रपा
कन्याम् अमरगर्भाभां ज्वलन्तीम् इव च श्रिया
utsṛjya caiva taṃ garbhaṃ nadyāstīre jagāma ha
apsarā menakā brahmannirdayā nirapatrapā
kanyām amaragarbhābhāṃ jvalantīm iva ca śriyā
- 8
तां ददर्श समुत्सृष्टां नदीतीरे महान् ऋषिः
स्थूलकेशः स तेजस्वी विजने बन्धुवर्जिताम्
tāṃ dadarśa samutsṛṣṭāṃ nadītīre mahān ṛṣiḥ
sthūlakeśaḥ sa tejasvī vijane bandhuvarjitām
- 9
स तां दृष्ट्वा तदा कन्यां स्थूलकेशो द्विजोत्तमः
जग्राहाथ मुनिश्रेष्ठः कृपाविष्टः पुपोष च
ववृधे सा वरारोहा तस्याश्रमपदे शुभा
जातकर्म क्रियाश्चास्या विधिपूर्वं यथाक्रमम्
स्थूलकेशो महाभागश्चकार सुमहान् ऋषिः
sa tāṃ dṛṣṭvā tadā kanyāṃ sthūlakeśo dvijottamaḥ
jagrāhātha muniśreṣṭhaḥ kṛpāviṣṭaḥ pupoṣa ca
vavṛdhe sā varārohā tasyāśramapade śubhā
jātakarma kriyāścāsyā vidhipūrvaṃ yathākramam
sthūlakeśo mahābhāgaścakāra sumahān ṛṣiḥ
- 10
प्रमदाभ्यो वरा सा तु सर्वरूपगुणान्विता
ततः प्रमद्वरेत्यस्या नाम चक्रे महान् ऋषिः
pramadābhyo varā sā tu sarvarūpaguṇānvitā
tataḥ pramadvaretyasyā nāma cakre mahān ṛṣiḥ
- 11
ताम् आश्रमपदे तस्य रुरुर्दृष्ट्वा प्रमद्वराम्
बभूव किल धर्मात्मा मदनानुगतात्मवान्
tām āśramapade tasya rururdṛṣṭvā pramadvarām
babhūva kila dharmātmā madanānugatātmavān
- 12
पितरं सखिभिः सो ऽथ वाचयामास भार्गवः
प्रमतिश्चाभ्ययाच्छ्रुत्वा स्थूलकेशं यशस्विनम्
याचयामास तां कन्यां पुत्रार्थे वरवर्णिनीम्
pitaraṃ sakhibhiḥ so 'tha vācayāmāsa bhārgavaḥ
pramatiścābhyayācchrutvā sthūlakeśaṃ yaśasvinam
yācayāmāsa tāṃ kanyāṃ putrārthe varavarṇinīm
- 13
ततः प्रादात्पिता कन्यां रुरवे तां प्रमद्वराम्
विवाहं स्थापयित्वाग्रे नक्षत्रे भगदैवते
tataḥ prādātpitā kanyāṃ rurave tāṃ pramadvarām
vivāhaṃ sthāpayitvāgre nakṣatre bhagadaivate
- 14
ततः कतिपयाहस्य विवाहे समुपस्थिते
सखीभिः क्रीडती सार्धं सा कन्या वरवर्णिनी
tataḥ katipayāhasya vivāhe samupasthite
sakhībhiḥ krīḍatī sārdhaṃ sā kanyā varavarṇinī
- 15
नापश्यत प्रसुप्तं वै भुजगं तिर्यग् आयतम्
पदा चैनं समाक्रामन्मुमूर्षुः कालचोदिता
nāpaśyata prasuptaṃ vai bhujagaṃ tiryag āyatam
padā cainaṃ samākrāmanmumūrṣuḥ kālacoditā
- 16
स तस्याः संप्रमत्तायाश्चोदितः कालधर्मणा
विषोपलिप्तान्दशनान्भृशम् अङ्गे न्यपातयत्
sa tasyāḥ saṃpramattāyāścoditaḥ kāladharmaṇā
viṣopaliptāndaśanānbhṛśam aṅge nyapātayat
- 17
सा दष्टा सहसा भूमौ पतिता गतचेतना
विवर्णा विगतश्रीका भ्रष्टाभरणचेतना
निरानन्दकरी तेषां बन्धूनां मुक्तमूर्धजा
व्यसुर् अप्रेक्षणीयापि प्रेक्षणीयतमाकृतिः
sā daṣṭā sahasā bhūmau patitā gatacetanā
vivarṇā vigataśrīkā bhraṣṭābharaṇacetanā
nirānandakarī teṣāṃ bandhūnāṃ muktamūrdhajā
vyasur aprekṣaṇīyāpi prekṣaṇīyatamākṛtiḥ
- 18
प्रसुप्तेवाभवच्चापि भुवि सर्पविषार्दिता
भूयो मनोहरतरा बभूव तनुमध्यमा
prasuptevābhavaccāpi bhuvi sarpaviṣārditā
bhūyo manoharatarā babhūva tanumadhyamā
- 19
ददर्श तां पिता चैव ते चैवान्ये तपस्विनः
विचेष्टमानां पतितां भूतले पद्मवर्चसम्
dadarśa tāṃ pitā caiva te caivānye tapasvinaḥ
viceṣṭamānāṃ patitāṃ bhūtale padmavarcasam
- 20
ततः सर्वे द्विजवराः समाजग्मुः कृपान्विताः
स्वस्त्यात्रेयो महाजानुः कुशिकः शङ्खमेखलः
उद्दालकः कठश्चैव श्वेतकेतुस्तथैव च
tataḥ sarve dvijavarāḥ samājagmuḥ kṛpānvitāḥ
svastyātreyo mahājānuḥ kuśikaḥ śaṅkhamekhalaḥ
uddālakaḥ kaṭhaścaiva śvetaketustathaiva ca
- 21
भारद्वाजः कौणकुत्स आर्ष्टिषेणो ऽथ गौतमः
प्रमतिः सह पुत्रेण तथान्ये वनवासिनः
bhāradvājaḥ kauṇakutsa ārṣṭiṣeṇo 'tha gautamaḥ
pramatiḥ saha putreṇa tathānye vanavāsinaḥ
- 22
तां ते कन्यां व्यसुं दृष्ट्वा भुजगस्य विषार्दिताम्
रुरुदुः कृपयाविष्टा रुरुस्त्वार्तो बहिर्ययौ
ते च सर्वे द्विजश्रेष्ठास्तत्रैवोपाविशंस्तदा
tāṃ te kanyāṃ vyasuṃ dṛṣṭvā bhujagasya viṣārditām
ruruduḥ kṛpayāviṣṭā rurustvārto bahiryayau
te ca sarve dvijaśreṣṭhāstatraivopāviśaṃstadā

