45 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
तं व्यतीतम् अतिक्रम्य राजा स्वम् इव बान्धवम्
सभार्यः शोकदुःखार्तः पर्यदेवयद् आतुरः
vaiśaṃpāyana uvāca
taṃ vyatītam atikramya rājā svam iva bāndhavam
sabhāryaḥ śokaduḥkhārtaḥ paryadevayad āturaḥ
- 2
पाण्डुर् उवाच
सताम् अपि कुले जाताः कर्मणा बत दुर्गतिम्
प्राप्नुवन्त्यकृतात्मानः कामजालविमोहिताः
pāṇḍur uvāca
satām api kule jātāḥ karmaṇā bata durgatim
prāpnuvantyakṛtātmānaḥ kāmajālavimohitāḥ
- 3
शश्वद्धर्मात्मना जातो बाल एव पिता मम
जीवितान्तम् अनुप्राप्तः कामात्मैवेति नः श्रुतम्
śaśvaddharmātmanā jāto bāla eva pitā mama
jīvitāntam anuprāptaḥ kāmātmaiveti naḥ śrutam
- 4
तस्य कामात्मनः क्षेत्रे राज्ञः संयतवाग् ऋषिः
कृष्णद्वैपायनः साक्षाद्भगवान्माम् अजीजनत्
tasya kāmātmanaḥ kṣetre rājñaḥ saṃyatavāg ṛṣiḥ
kṛṣṇadvaipāyanaḥ sākṣādbhagavānmām ajījanat
- 5
तस्याद्य व्यसने बुद्धिः संजातेयं ममाधमा
त्यक्तस्य देवैर् अनयान्मृगयायां दुरात्मनः
tasyādya vyasane buddhiḥ saṃjāteyaṃ mamādhamā
tyaktasya devair anayānmṛgayāyāṃ durātmanaḥ
- 6
मोक्षम् एव व्यवस्यामि बन्धो हि व्यसनं महत्
सुवृत्तिम् अनुवर्तिष्ये ताम् अहं पितुर् अव्ययाम्
अतीव तपसात्मानं योजयिष्याम्यसंशयम्
mokṣam eva vyavasyāmi bandho hi vyasanaṃ mahat
suvṛttim anuvartiṣye tām ahaṃ pitur avyayām
atīva tapasātmānaṃ yojayiṣyāmyasaṃśayam
- 7
तस्माद् एको ऽहम् एकाहम् एकैकस्मिन्वनस्पतौ
चरन्भैक्षं मुनिर्मुण्डश्चरिष्यामि महीम् इमाम्
tasmād eko 'ham ekāham ekaikasminvanaspatau
caranbhaikṣaṃ munirmuṇḍaścariṣyāmi mahīm imām
- 8
पांसुना समवच्छन्नः शून्यागारप्रतिश्रयः
वृक्षमूलनिकेतो वा त्यक्तसर्वप्रियाप्रियः
pāṃsunā samavacchannaḥ śūnyāgārapratiśrayaḥ
vṛkṣamūlaniketo vā tyaktasarvapriyāpriyaḥ
- 9
न शोचन्न प्रहृष्यंश्च तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः
निराशीर्निर्नमस्कारो निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः
na śocanna prahṛṣyaṃśca tulyanindātmasaṃstutiḥ
nirāśīrnirnamaskāro nirdvandvo niṣparigrahaḥ
- 10
न चाप्यवहसन्कंचिन्न कुर्वन्भ्रुकुटीं क्वचित्
प्रसन्नवदनो नित्यं सर्वभूतहिते रतः
na cāpyavahasankaṃcinna kurvanbhrukuṭīṃ kvacit
prasannavadano nityaṃ sarvabhūtahite rataḥ
- 11
जङ्गमाजङ्गमं सर्वम् अविहिंसंश्चतुर्विधम्
स्वासु प्रजास्विव सदा समः प्राणभृतां प्रति
jaṅgamājaṅgamaṃ sarvam avihiṃsaṃścaturvidham
svāsu prajāsviva sadā samaḥ prāṇabhṛtāṃ prati
- 12
एककालं चरन्भैक्षं कुलानि द्वे च पञ्च च
असंभवे वा भैक्षस्य चरन्न् अनशनान्यपि
ekakālaṃ caranbhaikṣaṃ kulāni dve ca pañca ca
asaṃbhave vā bhaikṣasya carann anaśanānyapi
- 13
अल्पम् अल्पं यथाभोज्यं पूर्वलाभेन जातुचित्
नित्यं नातिचरंल्लाभे अलाभे सप्त पूरयन्
अलाभे यदि वा लाभे समदर्शी महातपाः
alpam alpaṃ yathābhojyaṃ pūrvalābhena jātucit
nityaṃ nāticaraṃllābhe alābhe sapta pūrayan
alābhe yadi vā lābhe samadarśī mahātapāḥ
- 14
वास्यैकं तक्षतो बाहुं चन्दनेनैकम् उक्षतः
नाकल्याणं न कल्याणं प्रध्यायन्न् उभयोस्तयोः
vāsyaikaṃ takṣato bāhuṃ candanenaikam ukṣataḥ
nākalyāṇaṃ na kalyāṇaṃ pradhyāyann ubhayostayoḥ
- 15
न जिजीविषुवत्किंचिन्न मुमूर्षुवद् आचरन्
मरणं जीवितं चैव नाभिनन्दन्न च द्विषन्
na jijīviṣuvatkiṃcinna mumūrṣuvad ācaran
maraṇaṃ jīvitaṃ caiva nābhinandanna ca dviṣan
- 16
याः काश्चिज्जीवता शक्याः कर्तुम् अभ्युदयक्रियाः
ताः सर्वाः समतिक्रम्य निमेषादिष्ववस्थितः
yāḥ kāścijjīvatā śakyāḥ kartum abhyudayakriyāḥ
tāḥ sarvāḥ samatikramya nimeṣādiṣvavasthitaḥ
- 17
तासु सर्वास्ववस्थासु त्यक्तसर्वेन्द्रियक्रियः
सम्परित्यक्तधर्मात्मा सुनिर्णिक्तात्मकल्मषः
tāsu sarvāsvavasthāsu tyaktasarvendriyakriyaḥ
samparityaktadharmātmā sunirṇiktātmakalmaṣaḥ
- 18
निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यो व्यतीतः सर्ववागुराः
न वशे कस्यचित्तिष्ठन्सधर्मा मातरिश्वनः
nirmuktaḥ sarvapāpebhyo vyatītaḥ sarvavāgurāḥ
na vaśe kasyacittiṣṭhansadharmā mātariśvanaḥ
- 19
एतया सततं वृत्त्या चरन्न् एवंप्रकारया
देहं संधारयिष्यामि निर्भयं मार्गम् आस्थितः
etayā satataṃ vṛttyā carann evaṃprakārayā
dehaṃ saṃdhārayiṣyāmi nirbhayaṃ mārgam āsthitaḥ
- 20
नाहं श्वाचरिते मार्गे अवीर्यकृपणोचिते
स्वधर्मात्सततापेते रमेयं वीर्यवर्जितः
nāhaṃ śvācarite mārge avīryakṛpaṇocite
svadharmātsatatāpete rameyaṃ vīryavarjitaḥ
- 21
सत्कृतो ऽसत्कृतो वापि यो ऽन्यां कृपणचक्षुषा
उपैति वृत्तिं कामात्मा स शुनां वर्तते पथि
satkṛto 'satkṛto vāpi yo 'nyāṃ kṛpaṇacakṣuṣā
upaiti vṛttiṃ kāmātmā sa śunāṃ vartate pathi
- 22
वैशंपायन उवाच
एवम् उक्त्वा सुदुःखार्तो निःश्वासपरमो नृपः
अवेक्षमाणः कुन्तीं च माद्रीं च समभाषत
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktvā suduḥkhārto niḥśvāsaparamo nṛpaḥ
avekṣamāṇaḥ kuntīṃ ca mādrīṃ ca samabhāṣata
- 23
कौसल्या विदुरः क्षत्ता राजा च सह बन्धुभिः
आर्या सत्यवती भीष्मस्ते च राजपुरोहिताः
kausalyā viduraḥ kṣattā rājā ca saha bandhubhiḥ
āryā satyavatī bhīṣmaste ca rājapurohitāḥ
- 24
ब्राह्मणाश्च महात्मानः सोमपाः संशितव्रताः
पौरवृद्धाश्च ये तत्र निवसन्त्यस्मदाश्रयाः
प्रसाद्य सर्वे वक्तव्याः पाण्डुः प्रव्रजितो वनम्
brāhmaṇāśca mahātmānaḥ somapāḥ saṃśitavratāḥ
pauravṛddhāśca ye tatra nivasantyasmadāśrayāḥ
prasādya sarve vaktavyāḥ pāṇḍuḥ pravrajito vanam
- 25
निशम्य वचनं भर्तुर्वनवासे धृतात्मनः
तत्समं वचनं कुन्ती माद्री च समभाषताम्
niśamya vacanaṃ bharturvanavāse dhṛtātmanaḥ
tatsamaṃ vacanaṃ kuntī mādrī ca samabhāṣatām
- 26
अन्ये ऽपि ह्याश्रमाः सन्ति ये शक्या भरतर्षभ
आवाभ्यां सह संवस्तुं धर्मम् आश्रित्य चिन्तितः
आवाभ्यां धर्मपत्नीभ्यां सह तप्त्वा तपो महत्
शरीरस्य विमोक्षाय धर्मं प्राप्य महाफलम्
त्वम् एव भविता सार्थः स्वर्गस्यापि न संशयः
anye 'pi hyāśramāḥ santi ye śakyā bharatarṣabha
āvābhyāṃ saha saṃvastuṃ dharmam āśritya cintitaḥ
āvābhyāṃ dharmapatnībhyāṃ saha taptvā tapo mahat
śarīrasya vimokṣāya dharmaṃ prāpya mahāphalam
tvam eva bhavitā sārthaḥ svargasyāpi na saṃśayaḥ
- 27
प्रणिधायेन्द्रियग्रामं भर्तृलोकपरायणे
त्यक्तकामसुखे ह्यावां तप्स्यावो विपुलं तपः
praṇidhāyendriyagrāmaṃ bhartṛlokaparāyaṇe
tyaktakāmasukhe hyāvāṃ tapsyāvo vipulaṃ tapaḥ
- 28
यदि आवां महाप्राज्ञ त्यक्ष्यसि त्वं विशां पते
अद्यैवावां प्रहास्यावो जीवितं नात्र संशयः
yadi āvāṃ mahāprājña tyakṣyasi tvaṃ viśāṃ pate
adyaivāvāṃ prahāsyāvo jīvitaṃ nātra saṃśayaḥ
- 29
पाण्डुर् उवाच
यदि व्यवसितं ह्येतद्युवयोर्धर्मसंहितम्
स्ववृत्तिम् अनुवर्तिष्ये ताम् अहं पितुर् अव्ययाम्
pāṇḍur uvāca
yadi vyavasitaṃ hyetadyuvayordharmasaṃhitam
svavṛttim anuvartiṣye tām ahaṃ pitur avyayām
- 30
त्यक्तग्राम्यसुखाचारस्तप्यमानो महत्तपः
वल्कली फलमूलाशी चरिष्यामि महावने
tyaktagrāmyasukhācārastapyamāno mahattapaḥ
valkalī phalamūlāśī cariṣyāmi mahāvane

