27 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
पौरवेणाथ वयसा ययातिर्नहुषात्मजः
रूपयौवनसम्पन्नः कुमार इव सो ऽभवत्
प्रीतियुक्तो नृपश्रेष्ठश्चचार विषयान्प्रियान्
vaiśaṃpāyana uvāca
pauraveṇātha vayasā yayātirnahuṣātmajaḥ
rūpayauvanasampannaḥ kumāra iva so 'bhavat
prītiyukto nṛpaśreṣṭhaścacāra viṣayānpriyān
- 2
यथाकामं यथोत्साहं यथाकालं यथासुखम्
धर्माविरुद्धान्राजेन्द्रो यथार्हति स एव हि
yathākāmaṃ yathotsāhaṃ yathākālaṃ yathāsukham
dharmāviruddhānrājendro yathārhati sa eva hi
- 3
देवान् अतर्पयद्यज्ञैः श्राद्धैस्तद्वत्पितॄन् अपि
दीनान् अनुग्रहैर् इष्टैः कामैश्च द्विजसत्तमान्
devān atarpayadyajñaiḥ śrāddhaistadvatpitṝn api
dīnān anugrahair iṣṭaiḥ kāmaiśca dvijasattamān
- 4
अतिथीन् अन्नपानैश्च विशश्च परिपालनैः
आनृशंस्येन शूद्रांश्च दस्यून्संनिग्रहेण च
atithīn annapānaiśca viśaśca paripālanaiḥ
ānṛśaṃsyena śūdrāṃśca dasyūnsaṃnigraheṇa ca
- 5
धर्मेण च प्रजाः सर्वा यथावद् अनुरञ्जयन्
ययातिः पालयामास साक्षाद् इन्द्र इवापरः
dharmeṇa ca prajāḥ sarvā yathāvad anurañjayan
yayātiḥ pālayāmāsa sākṣād indra ivāparaḥ
- 6
स राजा सिंहविक्रान्तो युवा विषयगोचरः
अविरोधेन धर्मस्य चचार सुखम् उत्तमम्
sa rājā siṃhavikrānto yuvā viṣayagocaraḥ
avirodhena dharmasya cacāra sukham uttamam
- 7
स सम्प्राप्य शुभान्कामांस्तृप्तः खिन्नश्च पार्थिवः
कालं वर्षसहस्रान्तं सस्मार मनुजाधिपः
sa samprāpya śubhānkāmāṃstṛptaḥ khinnaśca pārthivaḥ
kālaṃ varṣasahasrāntaṃ sasmāra manujādhipaḥ
- 8
परिसंख्याय कालज्ञः कलाः काष्ठाश्च वीर्यवान्
यौवनं प्राप्य राजर्षिः सहस्रपरिवत्सरान्
विश्वाच्या सहितो रेमे व्यभ्राजन्नन्दने वने
अलकायां स कालं तु मेरुशृङ्गे तथोत्तरे
यदा स पश्यते कालं धर्मात्मा तं महीपतिः
पूर्णं मत्वा ततः कालं पूरुं पुत्रम् उवाच ह
parisaṃkhyāya kālajñaḥ kalāḥ kāṣṭhāśca vīryavān
yauvanaṃ prāpya rājarṣiḥ sahasraparivatsarān
viśvācyā sahito reme vyabhrājannandane vane
alakāyāṃ sa kālaṃ tu meruśṛṅge tathottare
yadā sa paśyate kālaṃ dharmātmā taṃ mahīpatiḥ
pūrṇaṃ matvā tataḥ kālaṃ pūruṃ putram uvāca ha
- 9
यथाकामं यथोत्साहं यथाकालम् अरिंदम
सेविता विषयाः पुत्र यौवनेन मया तव
तेजसा तव सत्पुत्र पूर्णं यौवनम् उत्तमम्
न जातु कामः कामानाम् उपभोगेन शाम्यति
हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते
यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः
एकस्यापि न पर्याप्तं तस्मात्तृष्णां परित्यजेत्
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः
यो ऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्
पूर्णं वर्षसहस्रं मे विषयासक्तचेतसः
तथाप्यनुदिनं तृष्णा ममैतेष्वभिजायते
तस्माद् एनाम् अहं त्यक्त्वा ब्रह्मण्याधाय मानसम्
निर्द्वंद्वो निर्ममो भूत्वा चरिष्यामि मृगैः सह
yathākāmaṃ yathotsāhaṃ yathākālam ariṃdama
sevitā viṣayāḥ putra yauvanena mayā tava
tejasā tava satputra pūrṇaṃ yauvanam uttamam
na jātu kāmaḥ kāmānām upabhogena śāmyati
haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate
yatpṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ
ekasyāpi na paryāptaṃ tasmāttṛṣṇāṃ parityajet
yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ
yo 'sau prāṇāntiko rogastāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham
pūrṇaṃ varṣasahasraṃ me viṣayāsaktacetasaḥ
tathāpyanudinaṃ tṛṣṇā mamaiteṣvabhijāyate
tasmād enām ahaṃ tyaktvā brahmaṇyādhāya mānasam
nirdvaṃdvo nirmamo bhūtvā cariṣyāmi mṛgaiḥ saha
- 10
पूरो प्रीतो ऽस्मि भद्रं ते गृहाणेदं स्वयौवनम्
राज्यं चैव गृहाणेदं त्वं हि मे प्रियकृत्सुतः
यावद् इच्छसि यौवनम्
तावद्दीर्घायुषं भुङ्क्ष्व
मया दत्तं तु सान्वयम्
यावद् इच्छसि तावच्च यौवनेन समन्वितम्
भुङ्क्ष्व राज्यं सुदीर्घायुः
pūro prīto 'smi bhadraṃ te gṛhāṇedaṃ svayauvanam
rājyaṃ caiva gṛhāṇedaṃ tvaṃ hi me priyakṛtsutaḥ
yāvad icchasi yauvanam
tāvaddīrghāyuṣaṃ bhuṅkṣva
mayā dattaṃ tu sānvayam
yāvad icchasi tāvacca yauvanena samanvitam
bhuṅkṣva rājyaṃ sudīrghāyuḥ
- 11
प्रतिपेदे जरां राजा ययातिर्नाहुषस्तदा
यौवनं प्रतिपेदे च पूरुः स्वं पुनर् आत्मनः
pratipede jarāṃ rājā yayātirnāhuṣastadā
yauvanaṃ pratipede ca pūruḥ svaṃ punar ātmanaḥ
- 12
अभिषेक्तुकामं नृपतिं पूरुं पुत्रं कनीयसम्
ब्राह्मणप्रमुखा वर्णा इदं वचनम् अब्रुवन्
abhiṣektukāmaṃ nṛpatiṃ pūruṃ putraṃ kanīyasam
brāhmaṇapramukhā varṇā idaṃ vacanam abruvan
- 13
कथं शुक्रस्य नप्तारं देवयान्याः सुतं प्रभो
ज्येष्ठं यदुम् अतिक्रम्य राज्यं पूरोः प्रदास्यसि
kathaṃ śukrasya naptāraṃ devayānyāḥ sutaṃ prabho
jyeṣṭhaṃ yadum atikramya rājyaṃ pūroḥ pradāsyasi
- 14
यदुर्ज्येष्ठस्तव सुतो जातस्तम् अनु तुर्वसुः
शर्मिष्ठायाः सुतो द्रुह्युस्ततो ऽनुः पूरुर् एव च
yadurjyeṣṭhastava suto jātastam anu turvasuḥ
śarmiṣṭhāyāḥ suto druhyustato 'nuḥ pūrur eva ca
- 15
कथं ज्येष्ठान् अतिक्रम्य कनीयान्राज्यम् अर्हति
एतत्संबोधयामस्त्वां धर्मं त्वम् अनुपालय
धर्मं चोल्लङ्घयन्राजा प्रजानां दुःखम् आवहेत्
kathaṃ jyeṣṭhān atikramya kanīyānrājyam arhati
etatsaṃbodhayāmastvāṃ dharmaṃ tvam anupālaya
dharmaṃ collaṅghayanrājā prajānāṃ duḥkham āvahet
- 16
ययातिर् उवाच
ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः
ज्येष्ठं प्रति यथा राज्यं न देयं मे कथंचन
yayātir uvāca
brāhmaṇapramukhā varṇāḥ sarve śṛṇvantu me vacaḥ
jyeṣṭhaṃ prati yathā rājyaṃ na deyaṃ me kathaṃcana
- 17
मम ज्येष्ठेन यदुना नियोगो नानुपालितः
प्रतिकूलः पितुर्यश्च न स पुत्रः सतां मतः
mama jyeṣṭhena yadunā niyogo nānupālitaḥ
pratikūlaḥ pituryaśca na sa putraḥ satāṃ mataḥ
- 18
मातापित्रोर्वचनकृद्धितः पथ्यश्च यः सुतः
स पुत्रः पुत्रवद्यश्च वर्तते पितृमातृषु
अपुत्री तु नरः स्वर्गाद्दुःखं नरकम् आविशेत्
पुद् इति नरकस्याख्या दुःखं हि नरकं विदुः
पुतस्त्राणात्ततः पुत्रम् इहेच्छन्ति परत्र च
आत्मनः सदृशः पुत्रः पितृदेवर्षिपूजने
यो बहूनां गुणतरः स पुत्रो ज्येष्ठ उच्यते
ज्येष्ठांशहारो गुणकृद् इह लोके परत्र च
श्रेयान्पुत्रगुणोपेतः स पुत्रो नेतरो वृथा
वदन्ति धर्मं धर्मज्ञाः पितॄणां पुत्रकारणात्
मूको ऽन्धबधिरः श्वित्री स्वधर्मं नानुतिष्ठति
चोरः किल्बिषकः पुत्रो ज्येष्ठो न ज्येष्ठ उच्यते
mātāpitrorvacanakṛddhitaḥ pathyaśca yaḥ sutaḥ
sa putraḥ putravadyaśca vartate pitṛmātṛṣu
aputrī tu naraḥ svargādduḥkhaṃ narakam āviśet
pud iti narakasyākhyā duḥkhaṃ hi narakaṃ viduḥ
putastrāṇāttataḥ putram ihecchanti paratra ca
ātmanaḥ sadṛśaḥ putraḥ pitṛdevarṣipūjane
yo bahūnāṃ guṇataraḥ sa putro jyeṣṭha ucyate
jyeṣṭhāṃśahāro guṇakṛd iha loke paratra ca
śreyānputraguṇopetaḥ sa putro netaro vṛthā
vadanti dharmaṃ dharmajñāḥ pitṝṇāṃ putrakāraṇāt
mūko 'ndhabadhiraḥ śvitrī svadharmaṃ nānutiṣṭhati
coraḥ kilbiṣakaḥ putro jyeṣṭho na jyeṣṭha ucyate
- 19
यदुनाहम् अवज्ञातस्तथा तुर्वसुनापि च
द्रुह्युना चानुना चैव मय्यवज्ञा कृता भृशम्
yadunāham avajñātastathā turvasunāpi ca
druhyunā cānunā caiva mayyavajñā kṛtā bhṛśam
- 20
पूरुणा मे कृतं वाक्यं मानितश्च विशेषतः
कनीयान्मम दायादो जरा येन धृता मम
वेदोक्तं संभवं मह्यम् अनेन हृदयोद्भवम्
तस्य जातम् इदं कृत्स्नम् आत्मा पुत्र इति श्रुतिः
मम कामः स च कृतः पूरुणा पुत्ररूपिणा
pūruṇā me kṛtaṃ vākyaṃ mānitaśca viśeṣataḥ
kanīyānmama dāyādo jarā yena dhṛtā mama
vedoktaṃ saṃbhavaṃ mahyam anena hṛdayodbhavam
tasya jātam idaṃ kṛtsnam ātmā putra iti śrutiḥ
mama kāmaḥ sa ca kṛtaḥ pūruṇā putrarūpiṇā
- 21
शुक्रेण च वरो दत्तः काव्येनोशनसा स्वयम्
पुत्रो यस्त्वानुवर्तेत स राजा पृथिवीपतिः
यो वानुवर्ती पुत्राणां स पुत्रो दायभाग्भवेत्
भवतो ऽनुनयाम्येवं पूरू राज्ये ऽभिषिच्यताम्
śukreṇa ca varo dattaḥ kāvyenośanasā svayam
putro yastvānuvarteta sa rājā pṛthivīpatiḥ
yo vānuvartī putrāṇāṃ sa putro dāyabhāgbhavet
bhavato 'nunayāmyevaṃ pūrū rājye 'bhiṣicyatām
- 22
प्रकृतय ऊचुः
यः पुत्रो गुणसम्पन्नो मातापित्रोर्हितः सदा
सर्वम् अर्हति कल्याणं कनीयान् अपि स प्रभो
वेदधर्मार्थशास्त्रेषु मुनिभिः कथितं पुरा
prakṛtaya ūcuḥ
yaḥ putro guṇasampanno mātāpitrorhitaḥ sadā
sarvam arhati kalyāṇaṃ kanīyān api sa prabho
vedadharmārthaśāstreṣu munibhiḥ kathitaṃ purā
- 23
अर्हः पूरुर् इदं राज्यं यः सुतः प्रियकृत्तव
वरदानेन शुक्रस्य न शक्यं वक्तुम् उत्तरम्
arhaḥ pūrur idaṃ rājyaṃ yaḥ sutaḥ priyakṛttava
varadānena śukrasya na śakyaṃ vaktum uttaram
- 24
वैशंपायन उवाच
पौरजानपदैस्तुष्टैर् इत्युक्तो नाहुषस्तदा
अभ्यषिञ्चत्ततः पूरुं राज्ये स्वे सुतम् आत्मजम्
यदुं च तुर्वसुं चोभौ द्रुह्युं चैव सहानुजम्
अन्तेषु स विनिक्षिप्य नाहुषः स्वात्मजान्सुतान्
vaiśaṃpāyana uvāca
paurajānapadaistuṣṭair ityukto nāhuṣastadā
abhyaṣiñcattataḥ pūruṃ rājye sve sutam ātmajam
yaduṃ ca turvasuṃ cobhau druhyuṃ caiva sahānujam
anteṣu sa vinikṣipya nāhuṣaḥ svātmajānsutān
- 25
दत्त्वा च पूरवे राज्यं वनवासाय दीक्षितः
पुरात्स निर्ययौ राजा ब्राह्मणैस्तापसैः सह
देवयान्या च सहितः शर्मिष्ठया च भारत
अकरोत्स वने राजा सभार्यस्तप उत्तमम्
dattvā ca pūrave rājyaṃ vanavāsāya dīkṣitaḥ
purātsa niryayau rājā brāhmaṇaistāpasaiḥ saha
devayānyā ca sahitaḥ śarmiṣṭhayā ca bhārata
akarotsa vane rājā sabhāryastapa uttamam
- 26
यदोस्तु यादवा जातास्तुर्वसोर्यवनाः सुताः
द्रुह्योर् अपि सुता भोजा अनोस्तु म्लेच्छजातयः
yadostu yādavā jātāsturvasoryavanāḥ sutāḥ
druhyor api sutā bhojā anostu mlecchajātayaḥ
- 27
पूरोस्तु पौरवो वंशो यत्र जातो ऽसि पार्थिव
इदं वर्षसहस्राय राज्यं कारयितुं वशी
pūrostu pauravo vaṃśo yatra jāto 'si pārthiva
idaṃ varṣasahasrāya rājyaṃ kārayituṃ vaśī

