27 shlokas
- 1
अष्टक उवाच
यदावसो नन्दने कामरूपी संवत्सराणाम् अयुतं शतानाम्
किं कारणं कार्तयुगप्रधान हित्वा तत्त्वं वसुधाम् अन्वपद्यः
aṣṭaka uvāca
yadāvaso nandane kāmarūpī saṃvatsarāṇām ayutaṃ śatānām
kiṃ kāraṇaṃ kārtayugapradhāna hitvā tattvaṃ vasudhām anvapadyaḥ
- 2
ययातिर् उवाच
ज्ञातिः सुहृत्स्वजनो यो यथेह क्षीणे वित्ते त्यज्यते मानवैर्हि
तथा तत्र क्षीणपुण्यं मनुष्यं त्यजन्ति सद्यः सेश्वरा देवसंघाः
yayātir uvāca
jñātiḥ suhṛtsvajano yo yatheha kṣīṇe vitte tyajyate mānavairhi
tathā tatra kṣīṇapuṇyaṃ manuṣyaṃ tyajanti sadyaḥ seśvarā devasaṃghāḥ
- 3
अष्टक उवाच
कथं तस्मिन्क्षीणपुण्या भवन्ति संमुह्यते मे ऽत्र मनो ऽतिमात्रम्
किंविशिष्टाः कस्य धामोपयान्ति तद्वै ब्रूहि क्षेत्रवित्त्वं मतो मे
aṣṭaka uvāca
kathaṃ tasminkṣīṇapuṇyā bhavanti saṃmuhyate me 'tra mano 'timātram
kiṃviśiṣṭāḥ kasya dhāmopayānti tadvai brūhi kṣetravittvaṃ mato me
- 4
ययातिर् उवाच
इमं भौमं नरकं ते पतन्ति लालप्यमाना नरदेव सर्वे
ते कङ्कगोमायुबलाशनार्थं क्षीणा विवृद्धिं बहुधा व्रजन्ति
yayātir uvāca
imaṃ bhaumaṃ narakaṃ te patanti lālapyamānā naradeva sarve
te kaṅkagomāyubalāśanārthaṃ kṣīṇā vivṛddhiṃ bahudhā vrajanti
- 5
तस्माद् एतद्वर्जनीयं नरेण दुष्टं लोके गर्हणीयं च कर्म
आख्यातं ते पार्थिव सर्वम् एतद्भूयश्चेदानीं वद किं ते वदामि
tasmād etadvarjanīyaṃ nareṇa duṣṭaṃ loke garhaṇīyaṃ ca karma
ākhyātaṃ te pārthiva sarvam etadbhūyaścedānīṃ vada kiṃ te vadāmi
- 6
अष्टक उवाच
यदा तु तान्वितुदन्ते वयांसि तथा गृध्राः शितिकण्ठाः पतंगाः
कथं भवन्ति कथम् आभवन्ति न भौमम् अन्यं नरकं शृणोमि
aṣṭaka uvāca
yadā tu tānvitudante vayāṃsi tathā gṛdhrāḥ śitikaṇṭhāḥ pataṃgāḥ
kathaṃ bhavanti katham ābhavanti na bhaumam anyaṃ narakaṃ śṛṇomi
- 7
ययातिर् उवाच
ऊर्ध्वं देहात्कर्मणो जृम्भमाणाद्व्यक्तं पृथिव्याम् अनुसंचरन्ति
इमं भौमं नरकं ते पतन्ति नावेक्षन्ते वर्षपूगान् अनेकान्
yayātir uvāca
ūrdhvaṃ dehātkarmaṇo jṛmbhamāṇādvyaktaṃ pṛthivyām anusaṃcaranti
imaṃ bhaumaṃ narakaṃ te patanti nāvekṣante varṣapūgān anekān
- 8
षष्टिं सहस्राणि पतन्ति व्योम्नि तथा अशीतिं परिवत्सराणि
तान्वै तुदन्ति प्रपततः प्रपातं भीमा भौमा राक्षसास्तीक्ष्णदंष्ट्राः
ṣaṣṭiṃ sahasrāṇi patanti vyomni tathā aśītiṃ parivatsarāṇi
tānvai tudanti prapatataḥ prapātaṃ bhīmā bhaumā rākṣasāstīkṣṇadaṃṣṭrāḥ
- 9
अष्टक उवाच
यदेनसस्ते पततस्तुदन्ति भीमा भौमा राक्षसास्तीक्ष्णदंष्ट्राः
कथं भवन्ति कथम् आभवन्ति कथंभूता गर्भभूता भवन्ति
aṣṭaka uvāca
yadenasaste patatastudanti bhīmā bhaumā rākṣasāstīkṣṇadaṃṣṭrāḥ
kathaṃ bhavanti katham ābhavanti kathaṃbhūtā garbhabhūtā bhavanti
- 10
ययातिर् उवाच
अस्रं रेतः पुष्पफलानुपृक्तम् अन्वेति तद्वै पुरुषेण सृष्टम्
स वै तस्या रज आपद्यते वै स गर्भभूतः समुपैति तत्र
yayātir uvāca
asraṃ retaḥ puṣpaphalānupṛktam anveti tadvai puruṣeṇa sṛṣṭam
sa vai tasyā raja āpadyate vai sa garbhabhūtaḥ samupaiti tatra
- 11
वनस्पतींश्चौषधीश्चाविशन्ति अपो वायुं पृथिवीं चान्तरिक्षम्
चतुष्पदं द्विपदं चापि सर्वम् एवंभूता गर्भभूता भवन्ति
vanaspatīṃścauṣadhīścāviśanti apo vāyuṃ pṛthivīṃ cāntarikṣam
catuṣpadaṃ dvipadaṃ cāpi sarvam evaṃbhūtā garbhabhūtā bhavanti
- 12
अष्टक उवाच
अन्यद्वपुर्विदधातीह गर्भ उताहो स्वित्स्वेन कामेन याति
आपद्यमानो नरयोनिम् एताम् आचक्ष्व मे संशयात्प्रब्रवीमि
aṣṭaka uvāca
anyadvapurvidadhātīha garbha utāho svitsvena kāmena yāti
āpadyamāno narayonim etām ācakṣva me saṃśayātprabravīmi
- 13
शरीरदेहादिसमुच्छ्रयं च चक्षुःश्रोत्रे लभते केन संज्ञाम्
एतत्तत्त्वं सर्वम् आचक्ष्व पृष्टः क्षेत्रज्ञं त्वां तात मन्याम सर्वे
śarīradehādisamucchrayaṃ ca cakṣuḥśrotre labhate kena saṃjñām
etattattvaṃ sarvam ācakṣva pṛṣṭaḥ kṣetrajñaṃ tvāṃ tāta manyāma sarve
- 14
ययातिर् उवाच
वायुः समुत्कर्षति गर्भयोनिम् ऋतौ रेतः पुष्परसानुपृक्तम्
स तत्र तन्मात्रकृताधिकारः क्रमेण संवर्धयतीह गर्भम्
yayātir uvāca
vāyuḥ samutkarṣati garbhayonim ṛtau retaḥ puṣparasānupṛktam
sa tatra tanmātrakṛtādhikāraḥ krameṇa saṃvardhayatīha garbham
- 15
स जायमानो विगृहीतगात्रः षड्ज्ञाननिष्ठायतनो मनुष्यः
स श्रोत्राभ्यां वेदयतीह शब्दं सर्वं रूपं पश्यति चक्षुषा च
sa jāyamāno vigṛhītagātraḥ ṣaḍjñānaniṣṭhāyatano manuṣyaḥ
sa śrotrābhyāṃ vedayatīha śabdaṃ sarvaṃ rūpaṃ paśyati cakṣuṣā ca
- 16
घ्राणेन गन्धं जिह्वयाथो रसं च त्वचा स्पर्शं मनसा वेद भावम्
इत्यष्टकेहोपचितिं च विद्धि महात्मनः प्राणभृतः शरीरे
ghrāṇena gandhaṃ jihvayātho rasaṃ ca tvacā sparśaṃ manasā veda bhāvam
ityaṣṭakehopacitiṃ ca viddhi mahātmanaḥ prāṇabhṛtaḥ śarīre
- 17
अष्टक उवाच
यः संस्थितः पुरुषो दह्यते वा निखन्यते वापि निघृष्यते वा
अभावभूतः स विनाशम् एत्य केनात्मानं चेतयते पुरस्तात्
aṣṭaka uvāca
yaḥ saṃsthitaḥ puruṣo dahyate vā nikhanyate vāpi nighṛṣyate vā
abhāvabhūtaḥ sa vināśam etya kenātmānaṃ cetayate purastāt
- 18
ययातिर् उवाच
हित्वा सो ऽसून्सुप्तवन्निष्टनित्वा पुरोधाय सुकृतं दुष्कृतं च
अन्यां योनिं पवनाग्रानुसारी हित्वा देहं भजते राजसिंह
yayātir uvāca
hitvā so 'sūnsuptavanniṣṭanitvā purodhāya sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca
anyāṃ yoniṃ pavanāgrānusārī hitvā dehaṃ bhajate rājasiṃha
- 19
पुण्यां योनिं पुण्यकृतो व्रजन्ति पापां योनिं पापकृतो व्रजन्ति
कीटाः पतंगाश्च भवन्ति पापा न मे विवक्षास्ति महानुभाव
puṇyāṃ yoniṃ puṇyakṛto vrajanti pāpāṃ yoniṃ pāpakṛto vrajanti
kīṭāḥ pataṃgāśca bhavanti pāpā na me vivakṣāsti mahānubhāva
- 20
चतुष्पदा द्विपदाः षट्पदाश्च तथाभूता गर्भभूता भवन्ति
आख्यातम् एतन्निखिलेन सर्वं भूयस्तु किं पृच्छसि राजसिंह
catuṣpadā dvipadāḥ ṣaṭpadāśca tathābhūtā garbhabhūtā bhavanti
ākhyātam etannikhilena sarvaṃ bhūyastu kiṃ pṛcchasi rājasiṃha
- 21
अष्टक उवाच
किं स्वित्कृत्वा लभते तात लोकान्मर्त्यः श्रेष्ठांस्तपसा विद्यया वा
तन्मे पृष्टः शंस सर्वं यथावच्छुभांल्लोकान्येन गच्छेत्क्रमेण
aṣṭaka uvāca
kiṃ svitkṛtvā labhate tāta lokānmartyaḥ śreṣṭhāṃstapasā vidyayā vā
tanme pṛṣṭaḥ śaṃsa sarvaṃ yathāvacchubhāṃllokānyena gacchetkrameṇa
- 22
ययातिर् उवाच
तपश्च दानं च शमो दमश्च ह्रीर् आर्जवं सर्वभूतानुकम्पा
स्वर्गस्य लोकस्य वदन्ति सन्तो द्वाराणि सप्तैव महान्ति पुंसाम्
नश्यन्ति मानेन तमो ऽभिभूताः पुंसः सदैवेति वदन्ति सन्तः
yayātir uvāca
tapaśca dānaṃ ca śamo damaśca hrīr ārjavaṃ sarvabhūtānukampā
svargasya lokasya vadanti santo dvārāṇi saptaiva mahānti puṃsām
naśyanti mānena tamo 'bhibhūtāḥ puṃsaḥ sadaiveti vadanti santaḥ
- 23
अधीयानः पण्डितं मन्यमानो यो विद्यया हन्ति यशः परेषाम्
तस्यान्तवन्तश्च भवन्ति लोका न चास्य तद्ब्रह्म फलं ददाति
adhīyānaḥ paṇḍitaṃ manyamāno yo vidyayā hanti yaśaḥ pareṣām
tasyāntavantaśca bhavanti lokā na cāsya tadbrahma phalaṃ dadāti
- 24
चत्वारि कर्माण्यभयंकराणि भयं प्रयच्छन्त्ययथाकृतानि
मानाग्निहोत्रम् उत मानमौनं मानेनाधीतम् उत मानयज्ञः
catvāri karmāṇyabhayaṃkarāṇi bhayaṃ prayacchantyayathākṛtāni
mānāgnihotram uta mānamaunaṃ mānenādhītam uta mānayajñaḥ
- 25
न मान्यमानो मुदम् आददीत न संतापं प्राप्नुयाच्चावमानात्
सन्तः सतः पूजयन्तीह लोके नासाधवः साधुबुद्धिं लभन्ते
na mānyamāno mudam ādadīta na saṃtāpaṃ prāpnuyāccāvamānāt
santaḥ sataḥ pūjayantīha loke nāsādhavaḥ sādhubuddhiṃ labhante
- 26
इति दद्याद् इति यजेद् इत्यधीयीत मे व्रतम्
इत्यस्मिन्न् अभयान्याहुस्तानि वर्ज्यानि नित्यशः
iti dadyād iti yajed ityadhīyīta me vratam
ityasminn abhayānyāhustāni varjyāni nityaśaḥ
- 27
येनाश्रयं वेदयन्ते पुराणं मनीषिणो मानसमानभक्तम्
तन्निःश्रेयस्तैजसं रूपम् एत्य परां शान्तिं प्राप्नुयुः प्रेत्य चेह
yenāśrayaṃ vedayante purāṇaṃ manīṣiṇo mānasamānabhaktam
tanniḥśreyastaijasaṃ rūpam etya parāṃ śāntiṃ prāpnuyuḥ pretya ceha

