32 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
इन्द्रप्रस्थे वसन्तस्ते जघ्नुर् अन्यान्नराधिपान्
शासनाद्धृतराष्ट्रस्य राज्ञः शांतनवस्य च
vaiśaṃpāyana uvāca
indraprasthe vasantaste jaghnur anyānnarādhipān
śāsanāddhṛtarāṣṭrasya rājñaḥ śāṃtanavasya ca
- 2
आश्रित्य धर्मराजानं सर्वलोको ऽवसत्सुखम्
पुण्यलक्षणकर्माणं स्वदेहम् इव देहिनः
āśritya dharmarājānaṃ sarvaloko 'vasatsukham
puṇyalakṣaṇakarmāṇaṃ svadeham iva dehinaḥ
- 3
स समं धर्मकामार्थान्सिषेवे भरतर्षभः
त्रीन् इवात्मसमान्बन्धून्बन्धुमान् इव मानयन्
sa samaṃ dharmakāmārthānsiṣeve bharatarṣabhaḥ
trīn ivātmasamānbandhūnbandhumān iva mānayan
- 4
तेषां समविभक्तानां क्षितौ देहवताम् इव
बभौ धर्मार्थकामानां चतुर्थ इव पार्थिवः
teṣāṃ samavibhaktānāṃ kṣitau dehavatām iva
babhau dharmārthakāmānāṃ caturtha iva pārthivaḥ
- 5
अध्येतारं परं वेदाः प्रयोक्तारं महाध्वराः
रक्षितारं शुभं वर्णा लेभिरे तं जनाधिपम्
चत्वार इव ते वर्णा रेमिरे तं जनाधिपाः
adhyetāraṃ paraṃ vedāḥ prayoktāraṃ mahādhvarāḥ
rakṣitāraṃ śubhaṃ varṇā lebhire taṃ janādhipam
catvāra iva te varṇā remire taṃ janādhipāḥ
- 6
अधिष्ठानवती लक्ष्मीः परायणवती मतिः
बन्धुमान् अखिलो धर्मस्तेनासीत्पृथिवीक्षिता
adhiṣṭhānavatī lakṣmīḥ parāyaṇavatī matiḥ
bandhumān akhilo dharmastenāsītpṛthivīkṣitā
- 7
भ्रातृभिः सहितो राजा चतुर्भिर् अधिकं बभौ
प्रयुज्यमानैर्विततो वेदैर् इव महाध्वरः
bhrātṛbhiḥ sahito rājā caturbhir adhikaṃ babhau
prayujyamānairvitato vedair iva mahādhvaraḥ
- 8
तं तु धौम्यादयो विप्राः परिवार्योपतस्थिरे
बृहस्पतिसमा मुख्याः प्रजापतिम् इवामराः
taṃ tu dhaumyādayo viprāḥ parivāryopatasthire
bṛhaspatisamā mukhyāḥ prajāpatim ivāmarāḥ
- 9
धर्मराजे अतिप्रीत्या पूर्णचन्द्र इवामले
प्रजानां रेमिरे तुल्यं नेत्राणि हृदयानि च
रञ्जयामास वै प्रीत्या प्रीतिदानैर् अनुत्तमैः
dharmarāje atiprītyā pūrṇacandra ivāmale
prajānāṃ remire tulyaṃ netrāṇi hṛdayāni ca
rañjayāmāsa vai prītyā prītidānair anuttamaiḥ
- 10
न तु केवलदैवेन प्रजा भावेन रेमिरे
यद्बभूव मनःकान्तं कर्मणा स चकार तत्
na tu kevaladaivena prajā bhāvena remire
yadbabhūva manaḥkāntaṃ karmaṇā sa cakāra tat
- 11
न ह्ययुक्तं न चासत्यं नानृतं न च विप्रियम्
भाषितं चारुभाषस्य जज्ञे पार्थस्य धीमतः
na hyayuktaṃ na cāsatyaṃ nānṛtaṃ na ca vipriyam
bhāṣitaṃ cārubhāṣasya jajñe pārthasya dhīmataḥ
- 12
स हि सर्वस्य लोकस्य हितम् आत्मन एव च
राजते सकला पृथ्वी पाण्डवेन बलीयसा
पुष्पितानि वनानीव धान्यलक्ष्म्या च भारत
चिकीर्षुः सुमहातेजा रेमे भरतसत्तमः
sa hi sarvasya lokasya hitam ātmana eva ca
rājate sakalā pṛthvī pāṇḍavena balīyasā
puṣpitāni vanānīva dhānyalakṣmyā ca bhārata
cikīrṣuḥ sumahātejā reme bharatasattamaḥ
- 13
तथा तु मुदिताः सर्वे पाण्डवा विगतज्वराः
अवसन्पृथिवीपालांस्त्रासयन्तः स्वतेजसा
tathā tu muditāḥ sarve pāṇḍavā vigatajvarāḥ
avasanpṛthivīpālāṃstrāsayantaḥ svatejasā
- 14
ततः कतिपयाहस्य बीभत्सुः कृष्णम् अब्रवीत्
उष्णानि कृष्ण वर्तन्ते गच्छामो यमुनां प्रति
tataḥ katipayāhasya bībhatsuḥ kṛṣṇam abravīt
uṣṇāni kṛṣṇa vartante gacchāmo yamunāṃ prati
- 15
सुहृज्जनवृतास्तत्र विहृत्य मधुसूदन
सायाह्ने पुनर् एष्यामो रोचतां ते जनार्दन
suhṛjjanavṛtāstatra vihṛtya madhusūdana
sāyāhne punar eṣyāmo rocatāṃ te janārdana
- 16
वासुदेव उवाच
कुन्तीमातर्ममाप्येतद्रोचते यद्वयं जले
सुहृज्जनवृताः पार्थ विहरेम यथासुखम्
vāsudeva uvāca
kuntīmātarmamāpyetadrocate yadvayaṃ jale
suhṛjjanavṛtāḥ pārtha viharema yathāsukham
- 17
वैशंपायन उवाच
आमन्त्र्य धर्मराजानम् अनुज्ञाप्य च भारत
जग्मतुः पार्थगोविन्दौ सुहृज्जनवृतौ ततः
विहरन्खाण्डवप्रस्थे काननेषु च माधवः
पुष्पितोपवनां रम्यां ददर्श यमुनां नदीम्
आलयं सर्वभूतानां खाण्डवं खड्गचर्मभृत्
ददर्श स तु तं देशं सहितः सव्यसाचिना
ऋक्षगोमायुसंघुष्टं हंससारसनादितम्
शाखामृगगणैर्जुष्टं निकेतं सर्वरक्षसाम्
द्वीपिगोमायुसिंहर्क्षवराहरुरुवारणैः
नानामृगसहस्रैश्च पक्षिभिश्च समावृतम्
माननार्हं च सर्वेषां देवदानवरक्षसाम्
आलयं पन्नगेन्द्रस्य तक्षकस्य महात्मनः
वेणुशाल्मलिमाल्याङ्गैर् उपेतं वेत्रसंवृतम्
शाकपद्मकतालैश्च शतशाखैश्च रोहिणैः
निरुद्देशतमप्रख्यम् आवृतं गजसंस्थितैः
गुल्मैः कीचकवेणूनाम् आशीविषनिषेवितम्
विगतार्कमहाभोगव्रततिद्रुमसंकटम्
स्नुहिवेत्रकुलिङ्गाक्षैर्हिन्तालैश्च समावृतम्
व्यालदंष्ट्रिगणाकीर्णं वर्जितं सर्वमानुषैः
रक्षसां भुजगेन्द्राणां पक्षिणां च महालयम्
भूतानां सर्वदेवेशः सर्वलोकविभागवित्
पीताम्बरधरो देवस्तद्वनं बहुधा चरन्
सद्रुमस्य सयक्षस्य सभूतगणपक्षिणः
खाण्डवस्य विनाशं तं ददर्श मधुसूदनः
vaiśaṃpāyana uvāca
āmantrya dharmarājānam anujñāpya ca bhārata
jagmatuḥ pārthagovindau suhṛjjanavṛtau tataḥ
viharankhāṇḍavaprasthe kānaneṣu ca mādhavaḥ
puṣpitopavanāṃ ramyāṃ dadarśa yamunāṃ nadīm
ālayaṃ sarvabhūtānāṃ khāṇḍavaṃ khaḍgacarmabhṛt
dadarśa sa tu taṃ deśaṃ sahitaḥ savyasācinā
ṛkṣagomāyusaṃghuṣṭaṃ haṃsasārasanāditam
śākhāmṛgagaṇairjuṣṭaṃ niketaṃ sarvarakṣasām
dvīpigomāyusiṃharkṣavarāharuruvāraṇaiḥ
nānāmṛgasahasraiśca pakṣibhiśca samāvṛtam
mānanārhaṃ ca sarveṣāṃ devadānavarakṣasām
ālayaṃ pannagendrasya takṣakasya mahātmanaḥ
veṇuśālmalimālyāṅgair upetaṃ vetrasaṃvṛtam
śākapadmakatālaiśca śataśākhaiśca rohiṇaiḥ
niruddeśatamaprakhyam āvṛtaṃ gajasaṃsthitaiḥ
gulmaiḥ kīcakaveṇūnām āśīviṣaniṣevitam
vigatārkamahābhogavratatidrumasaṃkaṭam
snuhivetrakuliṅgākṣairhintālaiśca samāvṛtam
vyāladaṃṣṭrigaṇākīrṇaṃ varjitaṃ sarvamānuṣaiḥ
rakṣasāṃ bhujagendrāṇāṃ pakṣiṇāṃ ca mahālayam
bhūtānāṃ sarvadeveśaḥ sarvalokavibhāgavit
pītāmbaradharo devastadvanaṃ bahudhā caran
sadrumasya sayakṣasya sabhūtagaṇapakṣiṇaḥ
khāṇḍavasya vināśaṃ taṃ dadarśa madhusūdanaḥ
- 18
विहारदेशं सम्प्राप्य नानाद्रुमवद् उत्तमम्
गृहैर् उच्चावचैर्युक्तं पुरंदरगृहोपमम्
vihāradeśaṃ samprāpya nānādrumavad uttamam
gṛhair uccāvacairyuktaṃ puraṃdaragṛhopamam
- 19
भक्ष्यैर्भोज्यैश्च पेयैश्च रसवद्भिर्महाधनैः
माल्यैश्च विविधैर्युक्तं युक्तं वार्ष्णेयपार्थयोः
bhakṣyairbhojyaiśca peyaiśca rasavadbhirmahādhanaiḥ
mālyaiśca vividhairyuktaṃ yuktaṃ vārṣṇeyapārthayoḥ
- 20
आविवेशतुर् आपूर्णं रत्नैर् उच्चावचैः शुभैः
यथोपजोषं सर्वश्च जनश्चिक्रीड भारत
स्त्रियश्च विपुलश्रोण्यश्चारुपीनपयोधराः
मदस्खलितगामिन्यश्चिक्रीडुर्वामलोचनाः
āviveśatur āpūrṇaṃ ratnair uccāvacaiḥ śubhaiḥ
yathopajoṣaṃ sarvaśca janaścikrīḍa bhārata
striyaśca vipulaśroṇyaścārupīnapayodharāḥ
madaskhalitagāminyaścikrīḍurvāmalocanāḥ
- 21
वने काश्चिज्जले काश्चित्काश्चिद्वेश्मसु चाङ्गनाः
यथादेशं यथाप्रीति चिक्रीडुः कृष्णपार्थयोः
वासुदेवप्रिया नित्यं सत्यभामा च भामिनी
vane kāścijjale kāścitkāścidveśmasu cāṅganāḥ
yathādeśaṃ yathāprīti cikrīḍuḥ kṛṣṇapārthayoḥ
vāsudevapriyā nityaṃ satyabhāmā ca bhāminī
- 22
द्रौपदी च सुभद्रा च वासांस्याभरणानि च
प्रयच्छेतां महार्हाणि स्त्रीणां ते स्म मदोत्कटे
draupadī ca subhadrā ca vāsāṃsyābharaṇāni ca
prayacchetāṃ mahārhāṇi strīṇāṃ te sma madotkaṭe
- 23
काश्चित्प्रहृष्टा ननृतुश्चुक्रुशुश्च तथापराः
जहसुश्चापरा नार्यः पपुश्चान्या वरासवम्
kāścitprahṛṣṭā nanṛtuścukruśuśca tathāparāḥ
jahasuścāparā nāryaḥ papuścānyā varāsavam
- 24
रुरुदुश्चापरास्तत्र प्रजघ्नुश्च परस्परम्
मन्त्रयामासुर् अन्याश्च रहस्यानि परस्परम्
काश्चिन्माल्यानि चिन्वन्ति काश्चिन्माल्यानि दध्रिरे
ruruduścāparāstatra prajaghnuśca parasparam
mantrayāmāsur anyāśca rahasyāni parasparam
kāścinmālyāni cinvanti kāścinmālyāni dadhrire
- 25
वेणुवीणामृदङ्गानां मनोज्ञानां च सर्वशः
शब्देनापूर्यते ह स्म तद्वनं सुसमृद्धिमत्
veṇuvīṇāmṛdaṅgānāṃ manojñānāṃ ca sarvaśaḥ
śabdenāpūryate ha sma tadvanaṃ susamṛddhimat
- 26
तस्मिंस्तथा वर्तमाने कुरुदाशार्हनन्दनौ
समीपे जग्मतुः कंचिद् उद्देशं सुमनोहरम्
tasmiṃstathā vartamāne kurudāśārhanandanau
samīpe jagmatuḥ kaṃcid uddeśaṃ sumanoharam
- 27
तत्र गत्वा महात्मानौ कृष्णौ परपुरंजयौ
महार्हासनयो राजंस्ततस्तौ संनिषीदतुः
tatra gatvā mahātmānau kṛṣṇau parapuraṃjayau
mahārhāsanayo rājaṃstatastau saṃniṣīdatuḥ
- 28
तत्र पूर्वव्यतीतानि विक्रान्तानि रतानि च
बहूनि कथयित्वा तौ रेमाते पार्थमाधवौ
tatra pūrvavyatītāni vikrāntāni ratāni ca
bahūni kathayitvā tau remāte pārthamādhavau
- 29
तत्रोपविष्टौ मुदितौ नाकपृष्ठे ऽश्विनाविव
अभ्यगच्छत्तदा विप्रो वासुदेवधनंजयौ
सिंहासनसमीपे तौ वासुदेवधनंजयौ
tatropaviṣṭau muditau nākapṛṣṭhe 'śvināviva
abhyagacchattadā vipro vāsudevadhanaṃjayau
siṃhāsanasamīpe tau vāsudevadhanaṃjayau
- 30
बृहच्छालप्रतीकाशः प्रतप्तकनकप्रभः
हरिपिङ्गो हरिश्मश्रुः प्रमाणायामतः समः
bṛhacchālapratīkāśaḥ prataptakanakaprabhaḥ
haripiṅgo hariśmaśruḥ pramāṇāyāmataḥ samaḥ

