33 shlokas
- 1
सूत उवाच
तस्य कण्ठम् अनुप्राप्तो ब्राह्मणः सह भार्यया
दहन्दीप्त इवाङ्गारस्तम् उवाचान्तरिक्षगः
sūta uvāca
tasya kaṇṭham anuprāpto brāhmaṇaḥ saha bhāryayā
dahandīpta ivāṅgārastam uvācāntarikṣagaḥ
- 2
द्विजोत्तम विनिर्गच्छ तूर्णम् आस्याद् अपावृतात्
न हि मे ब्राह्मणो वध्यः पापेष्वपि रतः सदा
कथं च त्वम् इहायातो निषादानां महालयम्
अस्पृश्या याजिनां नित्यं सत्यं च वद मे द्विज
dvijottama vinirgaccha tūrṇam āsyād apāvṛtāt
na hi me brāhmaṇo vadhyaḥ pāpeṣvapi rataḥ sadā
kathaṃ ca tvam ihāyāto niṣādānāṃ mahālayam
aspṛśyā yājināṃ nityaṃ satyaṃ ca vada me dvija
- 3
ब्रुवाणम् एवं गरुडं ब्राह्मणः समभाषत
ब्राह्मण उवाच
मध्यदेशात्समायातो धनार्थी मेदिनीं भ्रमन्
ततो निषादान्सम्प्राप्तो रतिं चाप्यत्र लब्धवान्
गां हिरण्यं धनं धान्यं घटांश्च कटकांस्तथा
निषादा मे प्रयच्छन्ति सततं प्रियकारिणः
निषादी शोभना चात्र भार्या जाता खगोत्तम
तया सह वसन्नित्यं रतिम् अग्र्याम् अवाप्तवान्
निषादी मम भार्येयं निर्गच्छतु मया सह
ततो ऽहं निर्गमिष्यामि न निर्गच्छेयम् अन्यथा
bruvāṇam evaṃ garuḍaṃ brāhmaṇaḥ samabhāṣata
brāhmaṇa uvāca
madhyadeśātsamāyāto dhanārthī medinīṃ bhraman
tato niṣādānsamprāpto ratiṃ cāpyatra labdhavān
gāṃ hiraṇyaṃ dhanaṃ dhānyaṃ ghaṭāṃśca kaṭakāṃstathā
niṣādā me prayacchanti satataṃ priyakāriṇaḥ
niṣādī śobhanā cātra bhāryā jātā khagottama
tayā saha vasannityaṃ ratim agryām avāptavān
niṣādī mama bhāryeyaṃ nirgacchatu mayā saha
tato 'haṃ nirgamiṣyāmi na nirgaccheyam anyathā
- 4
गरुड उवाच
एताम् अपि निषादीं त्वं परिगृह्याशु निष्पत
तूर्णं संभावयात्मानम् अजीर्णं मम तेजसा
garuḍa uvāca
etām api niṣādīṃ tvaṃ parigṛhyāśu niṣpata
tūrṇaṃ saṃbhāvayātmānam ajīrṇaṃ mama tejasā
- 5
सूत उवाच
ततः स विप्रो निष्क्रान्तो निषादीसहितस्तदा
वर्धयित्वा च गरुडम् इष्टं देशं जगाम ह
sūta uvāca
tataḥ sa vipro niṣkrānto niṣādīsahitastadā
vardhayitvā ca garuḍam iṣṭaṃ deśaṃ jagāma ha
- 6
सहभार्ये विनिष्क्रान्ते तस्मिन्विप्रे स पक्षिराट्
वितत्य पक्षावाकाशम् उत्पपात मनोजवः
sahabhārye viniṣkrānte tasminvipre sa pakṣirāṭ
vitatya pakṣāvākāśam utpapāta manojavaḥ
- 7
ततो ऽपश्यत्स पितरं पृष्टश्चाख्यातवान्पितुः
यथान्यायम् अमेयात्मा तं चोवाच महान् ऋषिः
कच्चिद्वः कुशलं नित्यं भोजने बहुलं सुत
कच्चिच्च मानुषे लोके तवान्नं विद्यते बहु
समुत्पत्याभिविश्रान्तः पितरं च समेत्य सः
ववन्दे पततां श्रेष्ठो ब्रह्म ब्रह्मविदां प्रभुम्
पृष्टश्च पित्रा बलवान्वैनतेयः प्रतापवान्
क्व गन्तासीति वेगेन मम त्वं वक्तुम् अर्हसि
गरुड उवाच
माता मे कुशला शश्वत्तथा भ्राता तथा ह्यहम्
न हि मे कुशलं तात भोजने बहुले सदा
अहं हि सर्पैः प्रहितः सोमम् आहर्तुम् उद्यतः
मातुर्दास्यविमोक्षार्थम् आहरिष्ये तम् अद्य वै
tato 'paśyatsa pitaraṃ pṛṣṭaścākhyātavānpituḥ
yathānyāyam ameyātmā taṃ covāca mahān ṛṣiḥ
kaccidvaḥ kuśalaṃ nityaṃ bhojane bahulaṃ suta
kaccicca mānuṣe loke tavānnaṃ vidyate bahu
samutpatyābhiviśrāntaḥ pitaraṃ ca sametya saḥ
vavande patatāṃ śreṣṭho brahma brahmavidāṃ prabhum
pṛṣṭaśca pitrā balavānvainateyaḥ pratāpavān
kva gantāsīti vegena mama tvaṃ vaktum arhasi
garuḍa uvāca
mātā me kuśalā śaśvattathā bhrātā tathā hyaham
na hi me kuśalaṃ tāta bhojane bahule sadā
ahaṃ hi sarpaiḥ prahitaḥ somam āhartum udyataḥ
māturdāsyavimokṣārtham āhariṣye tam adya vai
- 8
मात्रा चास्मि समादिष्टो निषादान्भक्षयेति वै
न च मे तृप्तिर् अभवद्भक्षयित्वा सहस्रशः
mātrā cāsmi samādiṣṭo niṣādānbhakṣayeti vai
na ca me tṛptir abhavadbhakṣayitvā sahasraśaḥ
- 9
तस्माद्भोक्तव्यम् अपरं भगवन्प्रदिशस्व मे
यद्भुक्त्वामृतम् आहर्तुं समर्थः स्याम् अहं प्रभो
क्षुत्पिपासाविघातार्थं भक्ष्यम् आख्यातु मे भवान्
tasmādbhoktavyam aparaṃ bhagavanpradiśasva me
yadbhuktvāmṛtam āhartuṃ samarthaḥ syām ahaṃ prabho
kṣutpipāsāvighātārthaṃ bhakṣyam ākhyātu me bhavān
- 10
कश्यप उवाच
इदं सरो महापुण्यं देवलोके ऽपि विश्रुतम्
यत्र कूर्माग्रजं हस्ती सदा कर्षत्यवाङ्मुखः
तयोर्जन्म तु ते कृत्स्नं प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः
तन्मे तत्त्वं निबोधस्व यत्प्रमाणौ च तौ मतौ
शृणु त्वं वत्स भद्रं ते कथां वैराग्यवर्धिनीम्
पित्रोर् अर्थविभागे वै समुत्पन्नां पुराण्डज
आसीद्विभावसुर्नाम महर्षिः कोपनो भृशम्
भ्राता तस्यानुजश्चासीत्सुप्रतीको महातपाः
kaśyapa uvāca
idaṃ saro mahāpuṇyaṃ devaloke 'pi viśrutam
yatra kūrmāgrajaṃ hastī sadā karṣatyavāṅmukhaḥ
tayorjanma tu te kṛtsnaṃ pravakṣyāmyanupūrvaśaḥ
tanme tattvaṃ nibodhasva yatpramāṇau ca tau matau
śṛṇu tvaṃ vatsa bhadraṃ te kathāṃ vairāgyavardhinīm
pitror arthavibhāge vai samutpannāṃ purāṇḍaja
āsīdvibhāvasurnāma maharṣiḥ kopano bhṛśam
bhrātā tasyānujaścāsītsupratīko mahātapāḥ
- 11
स नेच्छति धनं भ्रात्रा सहैकस्थं महामुनिः
विभागं कीर्तयत्येव सुप्रतीको ऽथ नित्यशः
sa necchati dhanaṃ bhrātrā sahaikasthaṃ mahāmuniḥ
vibhāgaṃ kīrtayatyeva supratīko 'tha nityaśaḥ
- 12
अथाब्रवीच्च तं भ्राता सुप्रतीकं विभावसुः
विभागे बहवो दोषा भविष्यन्ति महातपाः
विभागं बहवो मोहात्कर्तुम् इच्छन्ति नित्यदा
ततो विभक्ता अन्योन्यं नाद्रियन्ते ऽर्थमोहिताः
athābravīcca taṃ bhrātā supratīkaṃ vibhāvasuḥ
vibhāge bahavo doṣā bhaviṣyanti mahātapāḥ
vibhāgaṃ bahavo mohātkartum icchanti nityadā
tato vibhaktā anyonyaṃ nādriyante 'rthamohitāḥ
- 13
ततः स्वार्थपरान्मूढान्पृथग्भूतान्स्वकैर्धनैः
विदित्वा भेदयन्त्येतान् अमित्रा मित्ररूपिणः
tataḥ svārthaparānmūḍhānpṛthagbhūtānsvakairdhanaiḥ
viditvā bhedayantyetān amitrā mitrarūpiṇaḥ
- 14
विदित्वा चापरे भिन्नान् अन्तरेषु पतन्त्यथ
भिन्नानाम् अतुलो नाशः क्षिप्रम् एव प्रवर्तते
viditvā cāpare bhinnān antareṣu patantyatha
bhinnānām atulo nāśaḥ kṣipram eva pravartate
- 15
तस्माच्चैव विभागार्थं न प्रशंसन्ति पण्डिताः
एवम् उक्तः सुप्रतीको भागं कीर्तयते ऽनिशम्
एवं निर्बध्यमानस्तु शशापैनं विभावसुः
गुरुशास्त्रे निबद्धानाम् अन्योन्यम् अभिशङ्किनाम्
तेषां मध्ये त्वम् अप्येकश्छद्मकृच्च महात्मभिः
tasmāccaiva vibhāgārthaṃ na praśaṃsanti paṇḍitāḥ
evam uktaḥ supratīko bhāgaṃ kīrtayate 'niśam
evaṃ nirbadhyamānastu śaśāpainaṃ vibhāvasuḥ
guruśāstre nibaddhānām anyonyam abhiśaṅkinām
teṣāṃ madhye tvam apyekaśchadmakṛcca mahātmabhiḥ
- 16
नियन्तुं न हि शक्यस्त्वं भेदतो धनम् इच्छसि
यस्मात्तस्मात्सुप्रतीक हस्तित्वं समवाप्स्यसि
niyantuṃ na hi śakyastvaṃ bhedato dhanam icchasi
yasmāttasmātsupratīka hastitvaṃ samavāpsyasi
- 17
शप्तस्त्वेवं सुप्रतीको विभावसुम् अथाब्रवीत्
त्वम् अप्यन्तर्जलचरः कच्छपः सम्भविष्यसि
śaptastvevaṃ supratīko vibhāvasum athābravīt
tvam apyantarjalacaraḥ kacchapaḥ sambhaviṣyasi
- 18
एवम् अन्योन्यशापात्तौ सुप्रतीकविभावसू
गजकच्छपतां प्राप्तावर्थार्थं मूढचेतसौ
evam anyonyaśāpāttau supratīkavibhāvasū
gajakacchapatāṃ prāptāvarthārthaṃ mūḍhacetasau
- 19
रोषदोषानुषङ्गेण तिर्यग्योनिगतावपि
परस्परद्वेषरतौ प्रमाणबलदर्पितौ
roṣadoṣānuṣaṅgeṇa tiryagyonigatāvapi
parasparadveṣaratau pramāṇabaladarpitau
- 20
सरस्यस्मिन्महाकायौ पूर्ववैरानुसारिणौ
तयोर् एकतरः श्रीमान्समुपैति महागजः
sarasyasminmahākāyau pūrvavairānusāriṇau
tayor ekataraḥ śrīmānsamupaiti mahāgajaḥ
- 21
तस्य बृंहितशब्देन कूर्मो ऽप्यन्तर्जलेशयः
उत्थितो ऽसौ महाकायः कृत्स्नं संक्षोभयन्सरः
tasya bṛṃhitaśabdena kūrmo 'pyantarjaleśayaḥ
utthito 'sau mahākāyaḥ kṛtsnaṃ saṃkṣobhayansaraḥ
- 22
तं दृष्ट्वावेष्टितकरः पतत्येष गजो जलम्
दन्तहस्ताग्रलाङ्गूलपादवेगेन वीर्यवान्
taṃ dṛṣṭvāveṣṭitakaraḥ patatyeṣa gajo jalam
dantahastāgralāṅgūlapādavegena vīryavān
- 23
तं विक्षोभयमाणं तु सरो बहुझषाकुलम्
कूर्मो ऽप्यभ्युद्यतशिरा युद्धायाभ्येति वीर्यवान्
taṃ vikṣobhayamāṇaṃ tu saro bahujhaṣākulam
kūrmo 'pyabhyudyataśirā yuddhāyābhyeti vīryavān
- 24
षड् उच्छ्रितो योजनानि गजस्तद्द्विगुणायतः
कूर्मस्त्रियोजनोत्सेधो दशयोजनमण्डलः
ṣaḍ ucchrito yojanāni gajastaddviguṇāyataḥ
kūrmastriyojanotsedho daśayojanamaṇḍalaḥ
- 25
तावेतौ युद्धसंमत्तौ परस्परजयैषिणौ
उपयुज्याशु कर्मेदं साधयेप्सितम् आत्मनः
महाभ्रघनसंकाशं तं भुक्त्वामृतम् आनय
महागिरिसमप्रख्यं घोररूपं च हस्तिनम्
tāvetau yuddhasaṃmattau parasparajayaiṣiṇau
upayujyāśu karmedaṃ sādhayepsitam ātmanaḥ
mahābhraghanasaṃkāśaṃ taṃ bhuktvāmṛtam ānaya
mahāgirisamaprakhyaṃ ghorarūpaṃ ca hastinam
- 26
सूत उवाच
इत्युक्त्वा गरुडं सर्षिः माङ्गल्यम् अकरोत्तदा
युध्यतः सह देवैस्ते युद्धे भवतु मङ्गलम्
पूर्णकुम्भो द्विजा गावो यच्चान्यत्किंचिद् उत्तमम्
शुभं स्वस्त्ययनं चापि भविष्यति तवाण्डज
युध्यमानस्य संग्रामे देवैः सार्धं महाबल
ऋचो यजूंषि सामानि पवित्राणि हवींषि च
रहस्यानि च सर्वाणि सर्वे वेदाश्च ते बलम्
इत्युक्तो गरुडः पित्रा गतस्तं ह्रदम् अन्तिकात्
अपश्यन्निर्मलजलं नानापक्षिसमाकुलम्
एतस्मिन्न् एव काले तु तावृषी वित्तलोलुपौ
गजकच्छपतां प्राप्य युयुधाते परस्परम्
स तच्छ्रुत्वा पितुर्वाक्यं भीमवेगो ऽन्तरिक्षगः
नखेन गजम् एकेन कूर्मम् एकेन चाक्षिपत्
sūta uvāca
ityuktvā garuḍaṃ sarṣiḥ māṅgalyam akarottadā
yudhyataḥ saha devaiste yuddhe bhavatu maṅgalam
pūrṇakumbho dvijā gāvo yaccānyatkiṃcid uttamam
śubhaṃ svastyayanaṃ cāpi bhaviṣyati tavāṇḍaja
yudhyamānasya saṃgrāme devaiḥ sārdhaṃ mahābala
ṛco yajūṃṣi sāmāni pavitrāṇi havīṃṣi ca
rahasyāni ca sarvāṇi sarve vedāśca te balam
ityukto garuḍaḥ pitrā gatastaṃ hradam antikāt
apaśyannirmalajalaṃ nānāpakṣisamākulam
etasminn eva kāle tu tāvṛṣī vittalolupau
gajakacchapatāṃ prāpya yuyudhāte parasparam
sa tacchrutvā piturvākyaṃ bhīmavego 'ntarikṣagaḥ
nakhena gajam ekena kūrmam ekena cākṣipat
- 27
समुत्पपात चाकाशं तत उच्चैर्विहंगमः
सो ऽलम्बतीर्थम् आसाद्य देववृक्षान् उपागमत्
samutpapāta cākāśaṃ tata uccairvihaṃgamaḥ
so 'lambatīrtham āsādya devavṛkṣān upāgamat
- 28
ते भीताः समकम्पन्त तस्य पक्षानिलाहताः
न नो भञ्ज्याद् इति तदा दिव्याः कनकशाखिनः
te bhītāḥ samakampanta tasya pakṣānilāhatāḥ
na no bhañjyād iti tadā divyāḥ kanakaśākhinaḥ
- 29
प्रचलाङ्गान्स तान्दृष्ट्वा मनोरथफलाङ्कुरान्
अन्यान् अतुलरूपाङ्गान् उपचक्राम खेचरः
pracalāṅgānsa tāndṛṣṭvā manorathaphalāṅkurān
anyān atularūpāṅgān upacakrāma khecaraḥ
- 30
काञ्चनै राजतैश्चैव फलैर्वैडूर्यशाखिनः
सागराम्बुपरिक्षिप्तान्भ्राजमानान्महाद्रुमान्
तेषां मध्ये महान् आसीत्पादपः सुमनोहरः
सहस्रयोजनोत्सेधो बहुशाखासमन्वितः
खगानाम् आलयो दिव्यो नाम्ना रोहिणपादपः
यस्य छायां समाश्रित्य सद्यो भवति निर्वृतः
kāñcanai rājataiścaiva phalairvaiḍūryaśākhinaḥ
sāgarāmbuparikṣiptānbhrājamānānmahādrumān
teṣāṃ madhye mahān āsītpādapaḥ sumanoharaḥ
sahasrayojanotsedho bahuśākhāsamanvitaḥ
khagānām ālayo divyo nāmnā rohiṇapādapaḥ
yasya chāyāṃ samāśritya sadyo bhavati nirvṛtaḥ

